जलवायु परिवर्तन: सुक्खा क्षेत्र फैलिँदै, पृथ्वीको ४० प्रतिशत भूभाग प्रभावित हुने चेतावनी

धरतीको भौगोलिक स्वरूपमा निकै तीव्र र गम्भीर परिवर्तन आउने संकेत वैज्ञानिकहरूले गरेका छन्। प्रतिष्ठित वैज्ञानिक जर्नल 'इन्भाइरोमेन्टल रिसर्च लेटर्स' (Environmental Research Letters) मा प्रकाशित एक अध्ययनअनुसार, विश्वव्यापी तापमान वृद्धिसँगै पृथ्वीका सुक्खा क्षेत्रहरू (Drylands) को दायरा डरलाग्दो रूपमा विस्तार हुँदै गएको छ। पानीको बाष्पीकरण र बोटबिरुवाको माध्यमबाट जाने वाष्पोत्सर्जन (Evapotranspiration) को मात्राले वर्षाको मात्रालाई उछिन्ने क्षेत्रहरू नै सुक्खा क्षेत्र हुन्। जलवायु परिवर्तनको वर्तमान  गति यही रूपमा जारी रहने हो भने, शताब्दीको अन्त्यसम्ममा यी मरुभूमि तथा अर्ध-मरुभूमिजन्य क्षेत्रहरूले विश्वको कुल जमिनको ४० प्रतिशतभन्दा बढी भाग ओगट्नेछन्। यसले मानव समुदाय र पर्यावरणमा दूरगामी संकट निम्त्याउने खतरा बढेको छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र नयाँ वैज्ञानिक अध्ययनको आधार

वाइफेइ काई (Yifei Cai), फङ वाङ (Fang Wang), यि फान (Yi Pan) र छियाओ लु (Qiao Lu) लगायतका विज्ञहरूद्वारा गरिएको यस नवीन अनुसन्धानले जलवायु परिवर्तनका मोडलहरूमा कार्बनडाइअक्साइडको प्रभावलाई समेटेर नयाँ तथ्य बाहिर ल्याएको छ। सन् १९९४ देखि २०२३ सम्मको आधार अवधि (Baseline Period) लाई हेर्दा, हालैका दिनहरूमा पनि विश्वका सुक्खा क्षेत्रले कुल जमिनको करिब ३८.५८ प्रतिशत भाग ओगटेका छन्। ऐतिहासिक तथ्याङ्क अनुसार सन् १९६० यता सुक्खा क्षेत्रको फैलावट निरन्तर उकालो लागिरहेको छ। यद्यपि, विगतका केही पुराना अध्ययनहरूले सन् २१०५ सम्ममा यस्ता क्षेत्रहरू ५६ प्रतिशतभन्दा बढी पुग्न सक्ने आकलन गरेका थिए। तर नयाँ अध्ययनले कार्बनडाइअक्साइडको प्रत्यक्ष जैविकीय प्रभावलाई समेत जोडेर हेर्दा सुक्खापनको वृद्धिदर केही हदसम्म नियन्त्रित हुन सक्ने देखाएको छ।

कार्बनडाइअक्साइडको दोहोरो भूमिका र बाष्पोत्सर्जनमा परिवर्तन

जलवायु परिवर्तनको मुख्य कारक मानिने कार्बनडाइअक्साइड (CO₂) ग्यासले पृथ्वीलाई तातो बनाउनुका साथै वनस्पतिमा गम्भीर प्रभाव पार्छ। वायुमण्डलमा कार्बनडाइअक्साइडको मात्रा बाक्लो हुँदा बोटबिरुवाहरूले आफ्ना पातहरूमा रहेका साना प्वालहरू (Stomata) लाई आंशिक रूपमा बन्द गर्ने गर्छन्। यसले गर्दा बोटबिरुवाबाट पानी बाफ बनेर उड्ने प्रक्रिया (Transpiration) कम हुन्छ। वैज्ञानिक भाषामा यसलाई 'CO2-modified Potential Evapotranspiration (PET) framework' भनिन्छ। बिरुवाको यो प्राकृतिक रक्षात्मक गुणले गर्दा सुक्खापनको गतिलाई केही मात्रामा ‘मोडरेट’ वा ढिलो गराउँछ। अन्यथा, यो वनस्पतिजन्य प्रतिक्रियालाई बेवास्ता गर्ने हो भने पृथ्वी अझै द्रुत गतिले मरुभूमिकरण तर्फ धकेलिने थियो। तापनि, तापक्रम वृद्धिको असर यति शक्तिशाली छ कि यो प्राकृतिक अवरोधले मात्रै सुक्खा क्षेत्रको समग्र विस्तारलाई रोक्न भने सक्दैन।

भविष्यका परिदृश्य र विभिन्न उत्सर्जन मोडलहरू

अध्ययनले भविष्यका विभिन्न हरितगृह ग्यास उत्सर्जनका परिदृश्यहरू (SSPs - Shared Socioeconomic Pathways) लाई आधार बनाएर २१औँ शताब्दीको अन्त्य (२०७१–२१००) सम्मको प्रक्षेपण गरेको छ:

– न्यून उत्सर्जन परिदृश्य (SSP126): यस अन्तर्गत सुक्खा क्षेत्र बढेर ३९.३१ प्रतिशत पुग्ने अनुमान छ।

– मध्यम उत्सर्जन परिदृश्य (SSP245): यसमा सुक्खा भूभाग ३९.६८ प्रतिशतसम्म पुग्न सक्छ।

– उच्च उत्सर्जन परिदृश्य (SSP585): सबैभन्दा खराब मानिएको यस अवस्थामा सुक्खा क्षेत्र बढेर ४०.२८ प्रतिशत पुग्नेछ।

सबैभन्दा उच्च अनुमान गरिएको ४०.२८ प्रतिशतको आँकडाले मात्रै पनि आधार अवधिको तुलनामा करिब २३ लाख ७० हजार वर्ग किलोमिटर नयाँ भूमि सुक्खा क्षेत्रमा परिणत हुनेछ भन्ने देखाउँछ। यो क्षेत्रफल अल्जेरियाको कुल आकार वा अष्ट्रेलियाको कुल भूभागको करिब ३० प्रतिशत बराबर हुन आउँछ। यस वृद्धिका पछाडि विशेष गरी अति-सुक्खा (Hyper-arid) क्षेत्रहरूको हिस्सा सबैभन्दा ठूलो रहेको छ।

क्षेत्रगत प्रभाव र हटस्पटहरूको पहिचान

यो भौगोलिक फेरबदल सबै क्षेत्रमा एकनासले भने भइरहेको छैन। अध्ययनले कुन–कुन क्षेत्रहरू सुक्खापनको जोखिममा छन् भन्ने कुरा स्पष्ट पारेको छ:

– अष्ट्रेलिया र ब्राजिल: यी क्षेत्रहरू सुक्खापनका मुख्य 'हटस्पट' को रूपमा देखिन्छन्। अष्ट्रेलियाका केही मध्यभागहरूमा ओसिलो अवस्थाबाट सुक्खापनमा जाने क्रम तिब्र छ भने समग्र अष्ट्रेलियामा यसको प्रभाव गहिरो हुनेछ।

– उत्तर अफ्रिका र पश्चिम एसिया: यी क्षेत्रहरूमा मरुभूमिकरण थ aप फैलिने र जलस्रोतमा संकट गहिरिनेछ।

– साहेल र पूर्वी अफ्रिका: संक्रमणकालीन यी क्षेत्रहरूमा जलवायु परिवर्तनको असरले कृषि र चरन क्षेत्र प्रभावित हुनेछन्।

–  केही सकारात्मक क्षेत्रहरू: उत्तरपश्चिमी चीन लगायतका केही भूभागहरूमा भने ओसिलो रहने प्रवृत्ति (Wetting trends) कायम रहन सक्ने वैज्ञानिकहरूको निष्कर्ष छ।

मानव जीवन, कृषि र अर्थतन्त्रमा पर्ने प्रभाव

सुक्खा क्षेत्रहरूको यो नचाहिने फैलावटले विश्वका लाखौं, करोडौं मानिसको जीविकोपार्जनलाई सीधै खतरामा पारेको छ। कृषि प्रणाली यसको मुख्य चपेटामा पर्नेछ। बाली लगाउने उर्वर भूमिहरू क्रमिक रूपमा बन्जर बन्दै गएपछि खाद्य सुरक्षामा गम्भीर संकट उत्पन्न हुनेछ। पानीको मुहानहरू सुक्ने, भूमिगत जलस्तर घट्ने र पिउनेपानीको चरम अभाव सिर्जना हुनेछ। पर्यावरणको ह्राससँगै जैविक विविधताको विनाश हुन्छ र यसले विशेष गरी विकासोन्मुख देशका ग्रामीण समुदाय, किसान तथा गोठालाहरूलाई आर्थिक रूपमा टाट पल्टिने अवस्थामा पुर्याउँछ। सुक्खा क्षेत्रको विस्तारले गर्दा स्थानीय बासिन्दाहरू बसाइँ सर्न बाध्य हुनेछन्, जसले जलवायु शरणार्थीहरूको संख्यामा अप्रत्याशित वृद्धि गराउनेछ।

समाधानका उपाय र भावी दिशा

पृथ्वीलाई यो मरुभूमिकरणको आसन्न संकटबाट जोगाउन अब परम्परागत वातावरणीय लक्ष्यहरूमा मात्रै सीमित भएर पुग्दैन। यो एक वैश्विक मानवतावादी आवश्यकता भइसकेको छ। यसका लागि तल उल्लेखित उपायहरू अविलम्ब अपनाउनु जरुरी देखिन्छ:

– दिगो जल व्यवस्थापन: पानीको थोपा सिँचाइ, वर्षाको पानी संकलन र भूमिगत जलको वैज्ञानिक सदुपयोग गरी उपलब्ध जलस्रोतको अधिकतम संरक्षण गर्नुपर्छ।

– अद्यावधिक जलवायु मोडलिंग: नीति निर्माण गर्दा वनस्पति र कार्बनडाइअक्साइडको प्रभावलाई समेटिएका नयाँ वैज्ञानिक मोडलहरूलाई आधार बनाइनुपर्छ।

– अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य: मरुभूमिकरण र जलवायु परिवर्तनविरुद्ध लड्न विश्वका राष्ट्रहरूले साझा कोष, प्रविधि हस्तान्तरण र प्रभावकारी नीतिहरू कार्यान्वयन गर्नुपर्छ।

– वृक्षारोपण तथा भू-संरक्षण: सुक्खा क्षेत्रका सिमानाहरूमा विशेष हरित क्लिनिक र स्थानीय जलवायु सुहाउँदो रुखहरू रोपेर भू-क्षय रोक्नुपर्छ।

सुक्खापनको यो कहालीलाग्दो चित्रलाई समयमै नबदल्ने हो भने पृथ्वीको ठूलो भूभाग मानव बसोबासका लागि अयोग्य बन्न जाने निश्चित छ। तसर्थ, यो समस्यालाई वैश्विक समस्याको रुपमा गम्भीर ढङ्गले आत्मसात गर्नु र यसलाई रोकथाम गर्ने प्रभावकारी उपायको खोजी गरिनु जरुरी छ ।

सामग्री तथ्यस्रोत: Cai, Y., Wang, F., Pan, Y., & Lu, Q. (2026). CO2-altered evapotranspiration moderates future global dryland expansion under climate change. Environmental Research Letters, 21(17).