चरम गर्मी अब स्वास्थ्य संकट: पूर्वाधार र ज्यान दुवै जोखिममा

विश्वव्यापी तापमानमा भइरहेको तीव्र वृद्धिका कारण चरम गर्मी अब वातावरणीय चुनौती मात्र रहेन, यो जनस्वास्थ्यको गम्भीर संकट बनेको छ। साउथह्याम्पटन विश्वविद्यालयका एप्लाइड इन्भाइरोन्मेन्टल साइन्सका प्राध्यापक इयान विलियम्सका अनुसार हालैका वर्षहरूमा देखिएका विनाशकारी हिटवेभ (लु) हरूले चरम गर्मी भविष्यको जोखिम नभएर वर्तमानकै संकट बनिसकेको पुष्टि गर्छन्। विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) र ल्यान्सेट काउन्टडाउन जस्ता आधिकारिक निकायहरूले पनि अत्यधिक गर्मीका कारण हुने मृत्यु र स्वास्थ्य जटिलताहरू द्रुत गतिमा बढिरहेको चेतावनी दिएका छन्। चिकित्सा विज्ञानका अनुसार वायुमण्डलको तापक्रम अत्यधिक हुँदा मानव शरीरले आफ्नो भित्री तापक्रम स्थिर राख्न (होमियोस्टेसिस) कडा मिहिनेत गर्नुपर्छ। यस प्रक्रियामा मुटु र मिर्गौलामा अत्यधिक चाप पर्छ। विशेष गरी मुटुले शरीरलाई चिसो राख्न छालाका रक्तनलीहरूमा रगत पठाउन तीव्र गतिमा धड्किनुपर्ने हुन्छ, जसले गर्दा हृदयघातको जोखिम उच्च हुन्छ। त्यस्तै, पसिनाका माध्यमबाट शरीरको पानी र नुन बाहिरिँदा मिर्गौला फेल हुने वा 'एक्युट किड्नी इन्जुरी' हुने सम्भावना रहन्छ।

यो शारीरिक तनावले हिटस्ट्रोक (अंसुघात) हुनुभन्दा धेरै अगाडि नै पुराना बिरामीहरूका लागि घातक रूप लिन सक्छ। दम, क्रोनिक अब्सट्रक्टिभ पल्मोनरी डिजिज (COPD) जस्ता श्वासप्रश्वासका बिरामी, उच्च रक्तचाप र मधुमेहका रोगीहरू यसबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित हुन्छन्। अनुसन्धानहरूका अनुसार गर्मी बढ्दा प्रदूषक तत्वहरू वायुमण्डलको तल्लो तहमा जम्मा हुने हुनाले फोक्सोको संक्रमण र दमको गम्भीरता थप बढ्छ। चिन्ताजनक पक्ष के छ भने, यो खतरा पहिलेदेखि नै तातो रैथाने भुगोल भएका क्षेत्रहरूमा मात्र सीमित छैन। विगतमा चिसो मानिएका युरोप र उत्तर अमेरिकाका क्षेत्रहरूमा समेत तापक्रमले पुराना कीर्तिमानहरू तोडिरहेको छ, जहाँका नागरिकहरूमा यस्तो गर्मी थेग्ने बानी छैन।

यो संकटले मानव शरीरलाई मात्र होइन, नागरिकको जीवनरक्षाका लागि बनाइएका भौतिक पूर्वाधारहरूलाई समेत ध्वस्त पारिरहेको छ। अत्यधिक गर्मीका कारण रेलका लिकहरू बाङ्गिने (बकलिङ), सडकको अलकत्रा पग्लिने र यातायात सेवा अवरुद्ध हुने गरेका छन्। खानेपानीका स्रोतहरू सुक्ने तथा पानी प्रशोधन केन्द्रहरूमा दबाब पर्ने हुनाले स्वच्छ खानेपानीको आपूर्तिमा अवरोध आउँछ। सबैभन्दा ठूलो चुनौती ऊर्जा क्षेत्रमा देखिएको छ। गर्मी बढेसँगै बच्नका लागि एयर कन्डिसनर र कुलिङ सिस्टमको प्रयोग अत्यधिक बढ्दा विद्युत् ग्रिडहरू ओभरलोड भएर ट्रिप हुन्छन्। अस्पतालहरू जस्ता संवेदनशील क्षेत्रमा विद्युत् आपूर्ति बन्द हुँदा सघन उपचार कक्ष (ICU) मा रहेका बिरामीको ज्यान जोखिममा पर्छ भने भ्याक्सिन र औषधि भण्डारण गर्ने शीतभण्डार (कोल्ड चेन) बिग्रन्छ।

यस राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय संकटसँग जुध्न सहरी विकासका विज्ञहरूले 'अर्बन हिट आइल्यान्ड' प्रभाव कम गर्न तत्कालै सहरी गुरुयोजनामा परिवर्तन गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्। सहरहरूमा कङ्क्रिट र सिमेन्टको प्रयोग घटाएर हरित क्षेत्र (पार्क, रूखहरू) को विस्तार गर्ने र भवन निर्माणमा 'क्लाइमेट-रेजिलिएन्ट' (जलवायु-उत्थानशील) सामग्री तथा 'कुल रूफ' (ताप परावर्तन गर्ने छाना) प्रविधिको प्रयोग बढाउनु आवश्यक भइसकेको छ। चरम गर्मीबाट हुने मानवीय क्षतिलाई पूर्वसूचना प्रणाली, शीतल केन्द्र (कुलिङ सेन्टर) को स्थापना र स्थानीय तहको सक्रिय योजना मार्फत पूर्ण रूपमा रोक्न सकिन्छ। त्यसैले, बढ्दो विश्वव्यापी तापक्रमको सामना गर्न र अमूल्य जीवन बचाउन अब बलियो जलवायु नीति र स्थानीय अनुकूलन योजनाहरूको कार्यान्वयन ढिला गरिनु हुँदैन।

युरोपमा अत्यधिक गर्मी: सयौंको ज्यान जाने खतरा युरोपमा यस वर्षको सुरुवाती गृष्म ऋतुमै देखिएको अभूतपूर्व र अत्यधिक गर्मीको लहर (हिटवेभ) का कारण सयौं मानिसहरूको अल्पायुमै मृत्यु भएको हुनसक्ने चेतावनी विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लूएचओ) का प्रमुखले दिएका छन्। सामान्यतया जुलाई र अगस्ट महिनामा देखिने अत्यधिक गर्मी यसपटक जुन महिनाको सुरुवातमै घातक रूपमा देखा परेको हो। जलवायु परिवर्तनका कारण मौसममा आएको यो गम्भीर परिवर्तनले सम्पूर्ण युरोपेली महाद्वीपलाई नै आक्रान्त बनाएको छ, जसका कारण सार्वजनिक स्वास्थ्य र दैनिक जनजीवनमा ठूलो संकट उत्पन्न भएको छ। यो चरम मौसमी अवस्था कति भयावह छ भन्ने कुरा तापमानको पछिल्लो आँकडाले पुष्टि गर्छ। गत आइतबार मात्र युरोपका विभिन्न देशहरूमा गर्मीले पुराना कयौं रेकर्डहरू भङ्ग गरेको छ। विशेष गरी जर्मनी, पोल्याण्ड र चेक गणतन्त्र जस्ता देशहरूमा अहिलेसम्मकै उच्च तापमान रेकर्ड गरिएको छ। यो अत्यधिक गर्मीको वायुमण्डलीय चाप अहिले तीव्र रूपमा युरोपको पूर्वी क्षेत्रतर्फ सरिरहेको मौसमविद्हरूले बताएका छन्, जसका कारण आगामी दिनहरूमा पूर्वी युरोपेली मुलुकहरू अझ बढी प्रभावित हुने जोखिम बढेको छ। यसै सन्दर्भमा सामाजिक सञ्जाल एक्स (ट्विटर) मा एक पोस्ट गर्दै विश्व स्वास्थ्य संगठनका महानिर्देशक डा. टेड्रोस अधानोम गेब्रेयससले स्थिति निकै चिन्ताजनक रहेको उल्लेख गरेका छन्। उनका अनुसार गत जुन २१ तारिखदेखि यता मात्र युरोपमा उच्च तापमानका कारण सिर्जना भएका स्वास्थ्य जटिलताहरूसँग जोडिएर १,३०० भन्दा बढी अतिरिक्त मानिसहरूको मृत्यु (एक्सेस डेथ्स) भइसकेको छ। डब्लूएचओ प्रमुखको यो दाबीले युरोपमा गर्मी केवल अस्वस्थकर मात्र नभएर ज्यानमारा साबित भइरहेको तथ्यलाई उजागर गरेको छ, जसका कारण स्वास्थ्य प्रणालीहरूलाई उच्च सतर्कतामा राखिएको छ।