मानचित्रको युद्ध: असमान पृथ्वीमाथि समान पृथ्वीको विजय

प्रबीर पुरकायस्थ

भदौ २८, २०८३ आइतबार ११:२६

गत साता, सेप्टेम्बर ४ मा, संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाले एक अफ्रिकी प्रस्ताव पारित गर्‍यो, जसमा देशहरूको एकअर्काको तुलनामा रहेको वास्तविक आकार देखाउने नयाँ विश्व मानचित्रको प्रस्ताव गरिएको छ। यसको उद्देश्य १६औँ शताब्दीका फ्लेमिस भूगोलविद् तथा नक्साकार जेरार्डस मर्केटरले विकास गरेको मर्केटर प्रक्षेपणमा आधारित व्यापक रूपमा प्रयोग हुँदै आएको विश्व नक्साले निर्माण गरेको विश्वसम्बन्धी धारणालाई सच्याउनु हो। मर्केटर नक्साको समस्या सर्वविदितै छ। उदाहरणका लागि, यसले ग्रिनल्यान्डको टापुलाई अफ्रिकी महादेशजत्तिकै ठूलो देखाउँछ, जबकि अफ्रिका ग्रिनल्यान्डभन्दा १४ गुणा ठूलो छ! सरल शब्दमा भन्नुपर्दा, मर्केटर नक्साले विश्वको उत्तरी भाग अर्थात् अमेरिका र युरोपलाई वास्तविकभन्दा निकै ठूलो देखाउँछ भने अफ्रिका र एसियाको अधिकांश भागलाई खुम्च्याएर देखाउँछ। दक्षिणी गोलार्धप्रति पनि यसले न्याय गर्दैन। युरोपभन्दा झन्डै तीन गुणा ठूलो दक्षिण अमेरिका सामान्य मर्केटर नक्सामा युरोपकै हाराहारीको आकारमा देखिन्छ।

मर्केटर नक्साले विश्वको उत्तरी भाग अर्थात् अमेरिका र युरोपलाई वास्तविकभन्दा निकै ठूलो देखाउँछ भने अफ्रिका र एसियाको अधिकांश भागलाई खुम्च्याएर देखाउँछ। दक्षिणी गोलार्धप्रति पनि यसले न्याय गर्दैन।

दक्षिणी गोलार्ध उत्तरी गोलार्धभन्दा सानो देखिनुपर्ने कुनै भौगोलिक कारण छैन। तर नक्साकारहरूले यसलाई उल्लेख्य रूपमा सानो बनाए, किनकि ४० डिग्री अक्षांशभन्दा माथि त्यहाँ जमिनको क्षेत्रफल अत्यन्त कम थियो र त्यसैले नक्साबाट त्यसको ठूलो भाग काटेर हटाइन्थ्यो। यसको परिणामस्वरूप, अधिकांश मर्केटर मानचित्रमा पश्चिमी नक्साकारहरूले दक्षिणी गोलार्धको ठूलो भाग काटेर हटाएकाले भूमध्यरेखा वास्तविक स्थानभन्दा निकै तल सारिएको देखिन्थ्यो। अफ्रिकाको ठूलो भाग रहेको भूमध्यरेखीय क्षेत्रलाई खुम्च्याउनु र भूमध्यरेखालाई तल सार्नु—यी दुवै प्रभाव एकैसाथ पर्दा विश्वको उत्तरी भाग, विशेषगरी युरोप र उत्तर अमेरिका, वास्तविकभन्दा निकै ठूलो देखिन पुग्यो। सामान्यतः अधिकांश मर्केटर नक्सामा उत्तरी गोलार्ध दक्षिणी गोलार्धभन्दा दोब्बर ठूलो देखिन्छ, जबकि दुवै गोलार्धको वास्तविक आकार बराबर छ।

त्रिआयामिक पृथ्वीलाई यथार्थ रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्ने एक मात्र माध्यम ग्लोब हो। तर पुस्तक वा लेखमा आफ्ना पाठकहरूका लागि भौगोलिक विवरण पुनः प्रस्तुत गर्नुपर्दा हामी के गर्ने?

मर्केटर होस् वा अन्य कुनै प्रक्षेपणमा आधारित नक्सा, सबै नक्सामा एउटा आधारभूत समस्या हुन्छ, तपाईंले वास्तविक आकारलाई सही रूपमा देखाउन सक्नुहुन्छ वा आकृतिलाई, तर दुवैलाई एकैपटक सही रूपमा देखाउन सक्नुहुन्न। यो समस्या त्रिआयामिक सतहलाई द्विआयामिक कागजको सतहमा प्रक्षेपण गर्ने आधारभूत कठिनाइसँग सम्बन्धित छ। यस्तो गर्दा कुनै न कुनै प्रकारको विकृति अनिवार्य हुन्छ। त्रिआयामिक पृथ्वीलाई यथार्थ रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्ने एक मात्र माध्यम ग्लोब हो। तर पुस्तक वा लेखमा आफ्ना पाठकहरूका लागि भौगोलिक विवरण पुनः प्रस्तुत गर्नुपर्दा हामी के गर्ने?

मर्केटर प्रक्षेपणका स्पष्ट विकृति र त्यसमा रहेको युरोपकेन्द्रित दृष्टिकोणले विभिन्न वैकल्पिक मानचित्र प्रक्षेपणहरूको विकासलाई जन्म दियो, विशेषगरी व्यापक वामपन्थी वा प्रगतिशील धाराका नक्साकारहरूबीच। यद्यपि, विशेषगरी अमेरिका र युरोपका कतिपयले यसको विरोध गर्दै आकारले खासै अर्थ नराख्ने र आफूहरू वास्तविकभन्दा निकै ठूलो देखाइए पनि त्यसमा आफूहरूलाई कुनै आपत्ति नभएको तर्क गरे। तर धेरैले यसमा असहमति जनाए र वैकल्पिक प्रक्षेपणहरू विकास गर्ने प्रयास गरे। जर्मन सोसल डेमोक्र्याटिक नेता विली ब्रान्ड्टको सरकारको समर्थन पाएको गल–पिटरसन प्रक्षेपण त्यस्तै एउटा प्रक्षेपण हो। होबो–डायर प्रक्षेपण अर्को उदाहरण हो। यो विश्वव्यापी सार्वजनिक सम्पत्ति (global commons) का रूपमा उपलब्ध छ, अर्थात् कसैले पनि रोयल्टी नतिरी यसको प्रयोग गर्न सक्छ।

मर्केटर प्रक्षेपणका स्पष्ट विकृति र त्यसमा रहेको युरोपकेन्द्रित दृष्टिकोणले विभिन्न वैकल्पिक मानचित्र प्रक्षेपणहरूको विकासलाई जन्म दियो, विशेषगरी व्यापक वामपन्थी वा प्रगतिशील धाराका नक्साकारहरूबीच।

अन्ततः, संयुक्त राष्ट्रसंघले मानचित्रको युद्धको अन्त्य गरेको छ। अफ्रिकी राष्ट्रहरूले समान क्षेत्रफल देखाउने नक्साको प्रयोग गर्न अघि सारेको प्रस्ताव अत्यन्त ठूलो मतान्तरसहित विजयी भयो। प्रस्तावको पक्षमा १६४ राष्ट्रले मतदान गरे भने अमेरिकाले मात्र विपक्षमा मतदान गर्‍यो।

मर्केटर मानचित्रको मूल उद्देश्य खुला समुद्रमा यात्रा गर्ने जहाजहरूको नेभिगेसनका लागि थियो। खुला समुद्रमा हामी नदी, पहाड, गाउँ, सहर आदि विभिन्न भौगोलिक विशेषता पहिचान गरेर आफ्नो बाटो पत्ता लगाउन सक्दैनौँ। यस्तो अवस्थामा, यदि मर्केटर मानचित्रमा हामी आफू कहाँ छौँ र कहाँ पुग्न चाहन्छौँ भन्ने पहिचान गर्न सक्यौँ भने, नक्सामा देखाइएको सीधा रेखा पछ्याउँदै यात्रा गर्न सक्छौँ। यसले दिशालाई कायम राख्छ, अर्थात् मर्केटर मानचित्रमा यात्रा मार्ग निर्धारण गरेपछि त्यसैअनुसार आफ्नो दिशानिर्देशन गर्न सकिन्छ। त्यसैले, आफ्नो गन्तव्यको तुलनामा आफू कहाँ छौँ भन्ने निर्धारण गर्न कम्पास र सेक्स्ट्यान्टबाहेक अरू धेरै उपकरण उपलब्ध नभएको समयमा समुद्री यात्रामा निर्भर राष्ट्रहरूले नेभिगेसनका लागि मर्केटर प्रक्षेपणको प्रयोग गर्थे।

तर एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा ध्यान दिनुपर्छ, मानचित्रमा देखाइएको दिशा तपाईंले यात्रा सुरु गरेको स्थानदेखि गन्तव्यसम्म पुग्ने सबैभन्दा छोटो मार्ग होइन। पृथ्वीको सतहमा रहेका दुई बिन्दुबीचको सबैभन्दा छोटो दूरी तपाईं रहेको स्थानदेखि गन्तव्यसम्म जाने महावृत्तको चाप (arc of the great circle) हो। दुई आयामको नक्सामा सीधा रेखा सबैभन्दा छोटो दूरीजस्तो देखिन सक्छ, तर वास्तवमा त्यो होइन, किनकि त्यसले पृथ्वीको वक्रतालाई ध्यानमा राख्दैन। सरल शब्दमा भन्नुपर्दा, वक्र सतहलाई समतल दुई-आयामिक सतहमा रूपान्तरण गरेबापत हामीले तिर्नुपर्ने मूल्य सतहको आकारमा विकृति आउनु हो। हामी केही क्षेत्रलाई तन्काउँछौँ र केहीलाई खुम्च्याउँछौँ। यदि पृथ्वी समतल हुन्थ्यो भने सबैभन्दा छोटो दूरी तपाईंको कम्पासले देखाउने दूरी नै हुन्थ्यो; तर गोलाकार पृथ्वीमा त्यसो हुँदैन।

दुई आयामको नक्सामा सीधा रेखा सबैभन्दा छोटो दूरीजस्तो देखिन सक्छ, तर वास्तवमा त्यो होइन, किनकि त्यसले पृथ्वीको वक्रतालाई ध्यानमा राख्दैन।

पहिले जहाजहरूले आफू कहाँ छन् र कहाँ जानुपर्छ भन्ने अनुमान गर्न ताराहरू र दिउँसोको सूर्यको सहारा लिन्थे। मर्केटर मानचित्र र कम्पासको प्रयोग गरेर गन्तव्यतर्फको दिशा निर्धारण गर्नु, कुनै भौगोलिक संकेत नभएको विशाल खाली समुद्रमा आफू कहाँ छौँ भनेर अनुमान गर्दै छोटो मार्ग खोज्न बारम्बार दिशा परिवर्तन गर्नुभन्दा निकै सजिलो थियो। मानचित्रमा निरन्तर एउटै दिशामा जाने यस्तो रेखालाई रम्ब लाइन (rhumb line) भनिन्थ्यो, र त्यसलाई पछ्याउँदा समुद्री यात्रुहरूलाई निकै ठूलो सहायता पुग्थ्यो। युरोपमा, विशेषगरी पश्चिमी युरोपमा, मर्केटर मानचित्र लोकप्रिय हुनुको कारण पनि यही थियो। अरबहरूबाहेक युरोपेली राष्ट्रहरू नै त्यतिबेला प्रमुख समुद्री यात्रामा निर्भर राष्ट्रहरू थिए।

सबै समुद्री डाकुहरूजस्तै, जब तपाईं शक्तिशाली बन्नुहुन्छ, त्यस समुद्री शक्तिलाई विजय र भूभाग कब्जामा रूपान्तरण गर्न सक्नुहुन्छ। उत्तरी मानिसहरू, अर्थात् नोर्समेनहरूले, फ्रान्स र पछि इङ्ग्ल्यान्डमाथि विजय हासिल गरे र उनीहरू नै पछि नर्मनका रूपमा चिनिए।

अरबहरूले विशेषगरी हिन्द महासागरमा व्यापारमा ध्यान केन्द्रित गरेका थिए भने पश्चिमी युरोपेलीहरू माछा मार्ने काममा मात्र केन्द्रित थिएनन्। माछा मार्ने मौसमबाहेकको समयमा उनीहरू अन्य राष्ट्रमाथि समुद्री डकैती, आक्रमण र लुटपाटमा पनि संलग्न हुन्थे। हलिउडका चलचित्रहरूमा रोमान्टिक पात्रका रूपमा प्रस्तुत गरिने भाइकिङहरू विशेष रूपमा क्रूर थिए, उनीहरूले लुटपाटसँगै दास व्यापारसमेत गर्थे। निश्चय नै, सबै समुद्री डाकुहरूजस्तै, जब तपाईं शक्तिशाली बन्नुहुन्छ, त्यस समुद्री शक्तिलाई विजय र भूभाग कब्जामा रूपान्तरण गर्न सक्नुहुन्छ। उत्तरी मानिसहरू, अर्थात् नोर्समेनहरूले, फ्रान्स र पछि इङ्ग्ल्यान्डमाथि विजय हासिल गरे र उनीहरू नै पछि नर्मनका रूपमा चिनिए। यो प्रक्रियामा डच र ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनीहरूभन्दा खासै फरक देखिँदैन—व्यापार र समुद्री डकैतीबाट सुरु गरेर पछि औपनिवेशिक साम्राज्य स्थापना गर्ने।

आश्चर्य मान्नुपर्ने कुरा होइन, पश्चिमी युरोपका ती समुद्री यात्रामा निर्भर राज्यहरूका लागि युद्ध तथा खाद्यान्नका लागि माछा मार्ने, अनि बोसो र छालाका लागि सिल, वालरस आदिको सिकार गर्ने काम सम्पत्तिका प्रमुख स्रोत थिए। त्यसैले उनीहरूले समुद्री यात्रा र जहाज निर्माणमा निकै बढी ध्यान केन्द्रित गरे। यसको अर्थ, कठोर र उग्र एटलान्टिक महासागरका लागि बनाइएका जहाजहरूमा अरब र भारतीय जहाजहरूमा नभएका केही प्राविधिक उन्नति थिए। यद्यपि, कम्पास, एस्ट्रोलाब, खगोलीय नक्सा तथा अन्य समुद्री नेभिगेसन उपकरणहरू भने सबै एसियाबाट आएका थिए।

पश्चिमी युरोपेली जहाजहरूमा डेकमा जडान गरिएका तोपहरू हुन्थे, जसले उनीहरूलाई ‘ब्रोडसाइड’ अर्थात् एकैपटक धेरै तोपबाट गोली प्रहार गर्न सम्भव बनाउँथ्यो। यो अगाडि र पछाडि जडान गरिएका तोपहरूको भन्दा फरक थियो। केही पश्चिमी युरोपेली राष्ट्रहरूले समुद्रको प्रयोग गरेर पहिले समुद्री व्यापारमाथि कब्जा जमाउन र पछि आफ्ना औपनिवेशिक साम्राज्य निर्माण गर्न सकेका प्रमुख कारणमध्ये यो पनि एउटा थियो। स्थिर किल्लाहरूको विपरीत, जहाजहरूले तैरिरहेका किल्लाको काम गर्थे। यसले युरोपेलीहरूलाई नौसैनिक युद्धमा गतिशीलता प्रदान गर्‍यो, जुन स्थिर स्थल-किल्लाहरूबाट सम्भव थिएन।

जहाज निर्माण र समुद्री नेभिगेसनमा भएका धेरै प्राविधिक प्रगति चीनबाट आएका थिए। १५औँ शताब्दीमा (१४०५–१४४३) झेङ हेका जहाजहरूले गरेका सातवटा समुद्री यात्राले चीन, दक्षिणपूर्वी एसिया, भारत हुँदै अरब तट भएर अफ्रिकासम्म यात्रा गरेका थिए।

जोसेफ नीडहमको चीनको विज्ञान तथा प्रविधिसम्बन्धी विशालकाय कृतिले देखाएझैँ, जहाज निर्माण र समुद्री नेभिगेसनमा भएका धेरै प्राविधिक प्रगति चीनबाट आएका थिए। १५औँ शताब्दीमा (१४०५–१४४३) झेङ हेका जहाजहरूले गरेका सातवटा समुद्री यात्राले चीन, दक्षिणपूर्वी एसिया, भारत हुँदै अरब तट भएर अफ्रिकासम्म यात्रा गरेका थिए। यी यात्राले चिनियाँहरूले विशाल जहाजहरू र शक्तिशाली नौसेना निर्माण गरिसकेको प्रमाणित गरे। त्यस समयमा जहाज निर्माण र युद्धपोत दुवै क्षेत्रमा उनीहरू युरोपेली र अरबहरूभन्दा निकै अगाडि थिए। तर जमिनमा आधारित कुलीन वर्ग र नौसैनिक कमान्डरहरूबीचका आन्तरिक मतभेदले अन्ततः नौसेनाको विनाश गरायो र समुद्रपार यात्रा गर्न सक्ने जहाज निर्माणमै प्रतिबन्ध लगाइयो।

भारतले अरबहरूलाई जहाज निर्माणका लागि आवश्यक काठ आपूर्ति गर्नुका साथै कुनै समय शक्तिशाली नौसेनासमेत निर्माण गरेको थियो। तर पछि उसले समुद्रपारको व्यापार अरब व्यापारीहरूको हातमा सुम्पियो। चीन, भारत वा अरबहरूले नौसेनालाई सैन्य दृष्टिले त्यति महत्त्वपूर्ण ठानेनन्। एक मुगल सम्राटले भनेझैँ, “समुद्र व्यापारीहरूका लागि हो, हामी योद्धाहरूका लागि होइन।” भारतमा रहेको जातिगत विभाजनले पनि एक समय उच्च जातिका मानिसहरूलाई समुद्री यात्रा गर्न रोक लगाउने अवस्था सिर्जना गर्‍यो। ब्राह्मणहरूले सधैँ निषेध गर्दै आएको कालापानी पार गर्ने प्रचलन भने पूर्ण रूपमा रोकिएको थिएन।

इतिहासले देखाएझैँ, नक्सा, समुद्री व्यापार र युद्ध एकअर्कासँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएका छन्। समुद्री यात्रा र नौसैनिक युद्धले नक्सालाई रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण बनाउँछ।

भारतमा बौद्धकालमा ठूलो समुद्री विस्तार भएको थियो, तर त्यो युद्धका माध्यमबाट नभई व्यापार र बौद्ध भिक्षुहरूले धर्म प्रचार गर्ने माध्यमबाट भएको थियो। दक्षिण भारतमा हिन्दू धर्मको पुनरुत्थानपछि उच्च जातिका मानिसहरूले समुद्र पार गर्ने यात्रामाथिको निषेध अझ कडाइका साथ लागू गरियो। फलतः समुद्र व्यापारी र भाडाका सैनिकहरूको जिम्मामा छाडियो। उदाहरणका लागि, भारतीय राजाहरूका प्रमुख नौसैनिक बेडा—चाहे उनीहरूलाई समुद्री वा जमोरिन भनेर चिनिने कालीकटका राजा हुन् अथवा शिवाजी, भाडाका नौसैनिक कमान्डर र जहाजहरूमाथि निर्भर थिए, जसको नेतृत्व धेरैजसो अरबहरूले गर्थे।

इतिहासले देखाएझैँ, नक्सा, समुद्री व्यापार र युद्ध एकअर्कासँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएका छन्। समुद्री यात्रा र नौसैनिक युद्धले नक्सालाई रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण बनाउँछ। महत्त्वपूर्ण कुरा प्रत्येक देशको सीमा कहाँ छ भन्ने मात्र होइन, उसले रणनीतिक दृष्टिले विश्वलाई कसरी हेर्छ भन्ने पनि हो। यसको एउटा उदाहरण हामी अहिले बाब-अल-मन्देब र फारसको खाडीमा देखिरहेका छौँ। नक्सामा एकपटक मात्र द्रुत नजर लगाएको भए पनि अमेरिकी नेतृत्वलाई इरानले स्ट्रेट अफ हर्मुजमा स्पष्ट रणनीतिक लाभ राख्छ भन्ने बुझ्न पर्याप्त हुन्थ्यो। जसरी हुथीहरूले लाल सागर र स्वेज नहरतर्फ जाने समुद्री मार्गमा रणनीतिक लाभ हासिल गरेका छन्। समुद्रलाई बेवास्ता गर्नु भनेको एसियाले इतिहासको अर्को कालखण्डमा गरेका गल्तीहरू दोहोर्‍याउनु हो। तर ती गल्तीहरूबाट एसियाले पाठ सिकिसकेको छ। आज हामीले पनि यसलाई ध्यानमा राख्न आवश्यक छ।