विपत्तिले साझा नियति सिद्ध गर्छ, उद्धारले जीवनको सर्वोच्चता दर्साउँछ

अगस्ट २६ तारिखका दिन चीन-नेपाल सीमा क्षेत्रस्थित केरुङ-रसुवा इलाकामा एउटा भीषण पहिरो खस्यो। नेपाली भूभागमा हिउँ र चट्टानको विशाल ढिस्को ध्वस्त भई खस्दा त्यसले माटो, ठूला ढुङ्गा, हिउँ र तुसारोलाई आफूसँगै सोहोरेर ल्याएको थियो। उपत्यकाको साँगुरो बाटो हुँदै तीव्र गतिमा उर्लिएर आएको सो बाढी-पहिरोले सडक, पुल, गाउँ र सीमावर्ती संरचनाहरू ध्वस्त पार्दै पलभरमै असङ्ख्य परिवारहरूलाई गहिरो पीडा र शोकको सागरमा डुबाइदियो। ‘तरल सिमेन्ट’ र ‘आन्तरिक सुनामी’ जस्तै देखिने यो भयानक विपत्तिको सामना गर्दा, प्रकृतिको कठोर रूपसामू जुनसुकै मूल्यमा पनि मानव जीवनको रक्षा सर्वप्रथम हुनुपर्छ भन्ने सत्यले हामीलाई पुनः गम्भीरतापूर्वक झस्क्याएको छ।

शुक्रबारका दिन चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टी (सीपीसी) केन्द्रीय समितिको पोलिटब्युरोले दक्षिण-पश्चिम चीनको सिजाङ स्वायत्त क्षेत्रअन्तर्गत केरुङ काउन्टीमा गएको विनाशकारी पहिरोपछिको उद्धार तथा राहत कार्यको समीक्षा र व्यवस्थापन गर्न बैठक आह्वान गर्‍यो। बैठकको सुरुवातमा सबै सहभागीहरूले यस विपत्तिमा ज्यान गुमाएका मृतकहरूप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै एक मिनेट मौनधारण गरे। त्यो सानो पलमा छाएको मौनता हजारौँ पाउन्डभन्दा भारी प्रतीत हुन्थ्यो। त्यो मौनधारण केवल औपचारिक थकाइ मेट्ने क्षण थिएन, बरु जीवनलाई दिइएको एउटा गम्भीर स्थान थियो; त्यो देखावटी अभिव्यक्ति नभएर मूल्यमान्यताको सार्वजनिक घोषणा थियो कि जब विपत्ति आउँछ, तब एउटा राष्ट्रले सबैभन्दा पहिले जीवनको तौललाई स्वीकार गर्छ।

घटनालगत्तै सीपीसी केन्द्रीय समितिले यस परिस्थितिलाई उच्च प्राथमिकता दियो। सीपीसी केन्द्रीय समितिका महासचिव सि जिनपिङले यथाशीघ्र महत्त्वपूर्ण निर्देशनहरू जारी गर्दै उद्धार तथा आपत्कालीन कार्यका लागि स्पष्ट मापदण्डहरू तय गर्नुभयो। राष्ट्रपति सिको भरोसा र जिम्मेवारी बोकेर चिनियाँ प्रधानमन्त्री लि छ्याङ आफैँ घटनास्थलमा राहत कार्यको प्रत्यक्ष मार्गदर्शन गर्न केरुङ पुग्नुभयो। सम्बन्धित सरकारी निकायहरू, अग्नि नियन्त्रक तथा उद्धार टोलीहरू, आपत्कालीन इन्जिनियरिङ इकाईका साथै जनमुक्ति सेना र सशस्त्र प्रहरी टोलीहरूलाई द्रुत गतिमा परिचालन गरियो। अत्यधिक उचाइ, ठिहिर्याउने चिसो, भत्किएका सडक, बिजुली र सञ्चार सम्पर्कविहीन अवस्था तथा पुनः दोहोरिन सक्ने विपत्तिको उच्च जोखिमका बीच जारी उद्धार अभियान समय, जोखिम र स्वयम् मृत्युकै विरुद्धको एउटा भीषण होडबाजी बनेको थियो।

यसै कारणले गर्दा बैठकमा दोहोर्‍याइएको ‘जनता प्रथम, जीवन प्रथम’ भन्ने वाक्यले विशेष अर्थ, गम्भीरता र स्पष्टता बोकेको थियो। यसले सबैभन्दा जटिल र खतरनाक परिस्थितिमा पनि पालना गरिनुपर्ने कार्य-दर्शनलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ: वैज्ञानिक ढङ्गले खोज तथा उद्धार योजनाहरू बनाउने र स्वदेशी तथा विदेशी दुवै नागरिकसहितका बेपत्ता व्यक्तिहरूको खोजीमा कुनै कसर बाँकी नराख्ने; ताल फुटेर आउने बाढी वा पहिरो जस्ता द्वितीय जोखिमहरू रोक्न निरन्तर परामर्श र जोखिम मूल्याङ्कनलाई तीव्र बनाउने; सम्पूर्ण उद्धार प्रक्रियामा सुरक्षा सुनिश्चित गर्न उद्धारकर्मीहरूको स्थलगत व्यवस्थापनलाई मजबुत बनाउने; र प्रभावित बासिन्दाहरूलाई उचित पुनर्वास गराउँदै क्षतिपूर्ति, राहत र विपद्पछिको सहयोग सजगतापूर्वक अघि बढाउने। प्राकृतिक विपत्तिहरूको सामना गर्दा, कुनै पनि समाजले वास्तविक अर्थमा ‘जनता’ लाई केन्द्रमा राखेको छ कि छैन र ‘जीवन प्रथम’ भन्ने सिद्धान्त केवल कागजमा सीमित नभई व्यवहारमा लागू भएको छ कि छैन भन्ने कुराको यो नै असली परीक्षा बन्छ।

आजका प्राकृतिक विपत्तिहरू अब एक्लाएक्लै घट्ने घटना रहेनन्, बरु जलवायु परिवर्तन, भौगर्भिक संवेदनशीलता, सीमापार जलाधार जोखिम र पूर्वाधारको जोखिमपूर्ण अवस्थितिका कारण सिर्जना भएका साङ्लोबद्ध प्रतिक्रियाहरू हुन्।

यस विपत्तिले हामीलाई अझ गहिरो यथार्थको सामना गराएको छ: आजका प्राकृतिक विपत्तिहरू अब एक्लाएक्लै घट्ने घटना रहेनन्, बरु जलवायु परिवर्तन, भौगर्भिक संवेदनशीलता, सीमापार जलाधार जोखिम र पूर्वाधारको जोखिमपूर्ण अवस्थितिका कारण सिर्जना भएका साङ्लोबद्ध प्रतिक्रियाहरू हुन्। देश-विदेशका विभिन्न स्रोत र विज्ञहरूका विश्लेषणले के स्पष्ट पारेका छन् भने यस विपत्तिको प्रत्यक्ष कारण परम्परागत अर्थको छोटो समयको भारी वर्षा थिएन, बरु नेपालतर्फको उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको विशाल हिमपहिरो (ग्लेशियर कोल्याप्स) थियो। यो हिमपहिरोले उच्च गतिमा ठूलो मात्रामा हिममोरेन, चट्टान र गेग्रानहरू सोहोरेर ल्याई लेदोसहितको तीव्र बाढीको रूप लियो, जसले सीमावर्ती बन्दरगाह र तल्लो तटीय क्षेत्रहरूमा सर्वनाशकारी विनाश निम्त्यायो।

यसको अर्थ विपत्तिप्रतिको हाम्रो बुझाइ ‘एक्लो घटना’ बाट ‘प्रणालीगत जोखिम’ तिर रूपान्तरण हुनुपर्छ। विगतमा पहिरोलाई केवल भारी वर्षा र आकस्मिक बाढीसँग जोडेर हेरिन्थ्यो। तर आजको भूमण्डलीय तापमान वृद्धि, हिमनदी पग्लिने क्रम, हिमखण्डको अस्थिरता, फैलिँदा हिमतालहरू र चरम तापमान वृद्धिका कारण विपत्ति सिर्जना हुने र फैलिने तरिकामा मौलिक परिवर्तन आएको छ। यसै ग्रीष्मऋतुमा युरोपमा कायम भएका कीर्तिमानी गर्मी, दक्षिण एसियाका चरम तातो हावाका लहरहरू, नेपाली भूभागको हिमपहिरो र केरुङको पहिरो—अलग-अलग स्थानमा घटेका भए तापनि यी सबै घटनाहरू आफ्ना आन्तरिक संयन्त्रमा एकअर्कासँग जोडिएका छन्। ‘समग्र संसारले एउटै न्यानोपन र शीतलता बाँड्नेछ’ भन्ने भनाइ अब साहित्यिक उपमा मात्र नरहेर एउटा ठोस यथार्थ बनेको छ। पृथ्वी एउटा एकीकृत प्रणाली हो र जलवायु प्रणाली पनि त्यस्तै हो। सीमावर्ती उपत्यकामा घटेको एउटा सानो स्थानीय हिमपहिरोले वास्तवमा सम्पूर्ण मानव जातिले भोगिरहेको साझा अस्तित्वको चुनौतीलाई झल्काउँछ, जहाँ कुनै पनि देश यसको प्रभावबाट अछूतो रहन सक्दैन।

विपत्तिप्रतिको हाम्रो बुझाइ ‘एक्लो घटना’ बाट ‘प्रणालीगत जोखिम’ तिर रूपान्तरण हुनुपर्छ। विगतमा पहिरोलाई केवल भारी वर्षा र आकस्मिक बाढीसँग जोडेर हेरिन्थ्यो। तर आजको भूमण्डलीय तापमान वृद्धि, हिमनदी पग्लिने क्रम, हिमखण्डको अस्थिरता, फैलिँदा हिमतालहरू र चरम तापमान वृद्धिका कारण विपत्ति सिर्जना हुने र फैलिने तरिकामा मौलिक परिवर्तन आएको छ।

यस दृष्टिबाट हेर्दा, केरुङको पहिरोले यसको भयावहताका कारण मात्र होइन, बरु विपद् व्यवस्थापनमा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका कमजोरीहरूलाई उजागर गरेकाले पनि एउटा चेतावनीको रूपमा काम गरेको छ। खासगरी सीमावर्ती क्षेत्रहरूमा विपत्तिको स्रोत, यसको प्रभाव फैलने बाटो र प्रभावित क्षेत्रहरू प्रायः फरक-फरक राष्ट्रिय तथा प्रशासनिक प्रणालीभित्र पर्छन्। हिमपहिरो, हिमताल विस्फोटनबाट आउने बाढी र लेदो पहिरो जस्ता शृङ्खलाबद्ध विपत्तिहरूसँग जुध्दा सूचना आदानप्रदान, अनुगमन समन्वय र आपत्कालीन प्रतिक्रियामा पर्याप्त समन्वय नहुँदा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पूर्व-चेतावनीको अवसर सजिलै गुम्न सक्छ। पोलिटब्युरोको बैठकले ‘आकस्मिक व्यवस्थापनका साथै विपद् रोकथाम, न्यूनीकरण र राहत कार्यलाई संयुक्त रूपमा प्रवर्द्धन गर्न सीमा क्षेत्रमा विपद् व्यवस्थापनसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यलाई सुदृढ गरिनुपर्छ’ भनी स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरेको छ।

सम्बन्धित सामग्री

भोटेकोशी बाढीले निम्त्याएको महाविपत्ति

भोटेकोशी महाविनाशको ताण्डवले सिकाएका गम्भीर पाठहरू

यसै सन्दर्भमा, राष्ट्रपति सिको तर्फबाट शुक्रबार नेपाली समकक्षी रामचन्द्र पौडेललाई नेपालमा गएको पहिरो विपत्तिप्रति समवेदना सन्देश पठाइएको थियो। चीन र नेपाल नदीनाला र पहाडहरूद्वारा जोडिएका तथा साझा नियति भएका छिमेकी रहेको उल्लेख गर्दै राष्ट्रपति सिका अनुसार चीन नेपालको उद्धार कार्यमा सक्रियतापूर्वक सहयोग गर्न र आफ्नो क्षमताले भ्याएसम्म साथ तथा सहायता उपलब्ध गराउन तयार छ। दुवै देशका जनताले मिलेर यस विपत्तिको सामना गर्ने र चाँडै नै आफ्नो पुनर्वास निर्माण गर्न सक्षम हुने विश्वास पनि उहाँले व्यक्त गर्नुभयो। यी शब्दहरू न्यानो र शक्तिशाली छन्। तिनले छिमेकीको सद्भाव मात्र प्रकट गर्दैनन्, बरु विश्वले तत्काल स्वीकार गर्नुपर्ने एउटा आधारभूत सत्यलाई पुनः पुष्टि गर्छन्: ठूला प्राकृतिक विपत्तिहरूको सामना गर्दा कोही पनि एक्लै उभिन सक्दैन, र कसैले पनि एक्लै सबै चुनौतीहरूको सामना गर्न सक्दैन। आपसी सहयोग, समन्वय र साझा जिम्मेवारीबाट मात्रै धेरैभन्दा धेरै जीवन बचाउन सकिन्छ।

ठूला प्राकृतिक विपत्तिहरूको सामना गर्दा कोही पनि एक्लै उभिन सक्दैन, र कसैले पनि एक्लै सबै चुनौतीहरूको सामना गर्न सक्दैन। आपसी सहयोग, समन्वय र साझा जिम्मेवारीबाट मात्रै धेरैभन्दा धेरै जीवन बचाउन सकिन्छ।

मौनधारणको सामूहिक क्षणदेखि पूर्ण स्तरको खोज र उद्धारसम्म; घरेलु आपत्कालीन परिचालनदेखि नेपालतर्फ विस्तारित समवेदना र सहायतातक; विपद् राहत कार्यदेखि विपद् व्यवस्थापनमा सुदृढ अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यसम्म—यस विपत्तिभित्र शोकका साथै लचकता छ; क्षतिसँगै जिम्मेवारी छ; प्रकृतिको निष्ठुरी कठोरतासँगै मानवीय एकताको न्यानोपन छ। शोकको मौनताले मृतकहरूप्रतिको दुःख मात्र नभई जीवितहरूप्रतिको दायित्वलाई पनि साकार पार्छ। ‘साझा नियति’ केवल कूटनीतिक वक्तव्यबाजी मात्र होइन, बरु विपत्तिको गहिराइमा पुनः उजागर भएको मानव जातिको एउटा साझा सहमति हो।

मानव अस्तित्वको इतिहास मूलतः प्राकृतिक विपत्तिहरूसँगको निरन्तर सङ्घर्ष, निरन्तर सिकाइ र निरन्तर अनुकूलनको इतिहास हो। वास्तविक सभ्यता प्रकृतिको विजयको भ्रममा होइन, बरु अनिश्चितताको बीचमा जीवनको रक्षा गर्ने, जोखिमको बीचमा व्यवस्था निर्माण गर्ने र विपत्तिको समयमा एकअर्कालाई सहारा दिने क्षमतामा निहित हुन्छ। केरुङ बन्दरगाहको यो पहिरो समयक्रममा शान्त हुनेछ र उपत्यका पुनः सामान्य अवस्थामा फर्किनेछ, तर यसले छाडेर गएका प्रश्नहरू भने आफैँ हराएर जाने छैनन्: उच्च हिमाली क्षेत्रका हिम-विपत्तिको अनुगमनलाई कसरी सुदृढ बनाउने, सीमापार क्षेत्रमा कसरी प्रभावकारी र तत्काल पूर्व-सूचना दिने प्रणाली निर्माण गर्ने, सडक, बिजुली र सञ्चार सम्पर्कविहीन भएका दुर्गम सीमावर्ती इलाकामा आपत्कालीन उद्धार क्षमतालाई कसरी अभिवृद्धि गर्ने, र भूमण्डलीय तापमान वृद्धिको सन्दर्भमा ‘सुरक्षा’ को सीमालाई कसरी पुनः परिभाषित गर्ने—यी सबै प्रश्नहरूले दीर्घकालीन र ठोस उत्तरको माग गर्दछन्।

केरुङ बन्दरगाहको यो पहिरो समयक्रममा शान्त हुनेछ र उपत्यका पुनः सामान्य अवस्थामा फर्किनेछ, तर यसले छाडेर गएका प्रश्नहरू भने आफैँ हराएर जाने छैनन्...

हिमनदीहरूले पहाड र नदीहरूमा आएका दरारहरू मात्र नभई मानिसहरू र राष्ट्रहरूबीचको वास्तविक अन्तरनिर्भरतालाई पनि दर्शाउँछन्। मौनधारणका क्षणहरूले केवल शोक मात्र प्रकट गर्दैनन्, बरु जीवनको मूल्यप्रतिको एउटा राष्ट्रको दृढ सङ्कल्पलाई पनि उजागर गर्छन्। विपत्तिहरू कहिल्यै महिमामण्डन गर्न योग्य हुँदैनन्, तर विपत्तिकै बीचबाट चम्किने मानवीय पक्षहरू सधैँ स्मरणयोग्य हुन्छन्: जनतालाई पहिलो प्राथमिकतामा राख्नु, सहकार्यलाई दीर्घकालीन दृष्टिकोणबाट हेर्नु, र प्रकृतिप्रतिको सम्मानलाई अझ बढी पूर्वतयारीयुक्त कार्यमा रूपान्तरण गर्नु। यसरी मात्र हामीले ज्यान गुमाएकाहरूप्रति न्याय गर्न सक्छौँ र आउने भोलिका दिनहरूलाई सुरक्षित बनाउन सक्छौँ।

स्रोत: ग्लोबल टाइम्सबाट अनुदित