इरानलाई आणविक हतियार निर्माणको संघारतर्फ धकेलिँदैछ

वर्तमान युद्धको सबैभन्दा गम्भीर खतरा इरानले आणविक हतियार बनाउने निर्णय गरिसकेको छ भन्ने होइन। त्यस्तो निर्णय भएको कुनै पुष्टि गरिएको प्रमाण छैन। मुख्य खतरा के हो भने, अमेरिकाको अर्को ठूलो युद्ध उत्तेजनाले तेहरानलाई नन-प्रोलिफेरेसन ट्रिटी (एनपीटी) भित्रै रहेर गैर-आणविक राष्ट्र बनिरहँदा अब सुरक्षा, मान्यता वा सन्धितर्फबाट प्राप्त हुनुपर्ने आधारभूत सुरक्षा समेत नमिल्ने निष्कर्षमा पुर्‍याउन सक्छ। फलस्वरूप, वासिङ्टनले जुन परिणाम रोक्न खोजेको दाबी गर्छ, ठ्याक्कै त्यही परिणाम आफैं निम्त्याउन सक्छ।

इरान आफ्नो एनपीटीको रातो रेखा (रेड लाइन) तर्फ अघि बढिरहेको छ। सन्धिलाई त्याग्ने वा बाहिरिने कुरा अब केवल मौखिक प्रतिशोधको रूपमा मात्र सीमित रहेन। संसद् लगायतका इरानी निकायहरूले यसलाई सुरक्षा ग्यारेन्टी गरिएका आणविक संयन्त्रहरूमाथिका आक्रमण, ती आक्रमणहरूको भर्त्सना गर्न अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सी (आइएईए) को असफलता, र निरीक्षणका क्रममा संकलित सूचनाहरू अमेरिकी तथा इजरायली निशाना बनाउने प्रक्रियामा पुगेको आशङ्काको व्यावहारिक प्रतिक्रियाका रूपमा हेरेका छन्। सन् २०२६ मार्चको अन्त्यतिर, एनपीटीबाट इरान फिर्ता हुने प्रस्ताव गर्नेसम्बन्धी एक ‘अति-अत्यावश्यक विधेयक’ इरानी संसद्को विधायिकी प्रणालीमा दर्ता गरिएको थियो, यद्यपि त्यसमा बहस हुन वा पारित हुन बाँकी नै छ।

इरान आफ्नो एनपीटीको रातो रेखा (रेड लाइन) तर्फ अघि बढिरहेको छ। सन्धिलाई त्याग्ने वा बाहिरिने कुरा अब केवल मौखिक प्रतिशोधको रूपमा मात्र सीमित रहेन।

एनपीटीले कुनै पनि राष्ट्रलाई आफ्ना ‘असाधारण घटनाहरू’ ले देशको सार्वभौम हितमा गम्भीर सङ्कट पैदा गरेको निष्कर्ष निकालेमा सन्धिबाट बाहिरिने अनुमति दिन्छ। आणविक हतियार सम्पन्न राष्ट्रहरूद्वारा आफ्ना आणविक संयन्त्रहरूमाझ गराइएको बमबारीलाई इरानले त्यस्तै असाधारण घटना भएको दाबी गर्न सक्छ। सन्धिबाट फिर्ता हुनुपर्छ भन्ने पक्षमा रहेका इरानी अधिकारीहरूले यो कदमको अर्थ हतियार बनाउने नै निर्णय भइसकेको भनेर बुझ्न नहुने कुरामा जोड दिएका छन्। संसद्को राष्ट्रिय सुरक्षा तथा विदेश नीति आयोगका सदस्य अलाउद्दिन बोरुजेर्दीले सन् २०२६ मार्चमा इरानले “हामी आणविक बम बनाउन खोजिरहेका छैनौँ” भनेर पुनः जोड दिँदै एनपीटी छाड्नुपर्ने तर्क गरेका थिए। यद्यपि, त्यस्तो कदमले आइएईएले इरानको आणविक सामग्रीको अनुगमन गर्ने निरीक्षण प्रणालीलाई अन्त्य वा व्यापक रूपमा कटौती गर्नेछ। यो भिन्नता कानुनी रूपमा महत्त्वपूर्ण भए तापनि रणनीतिक रूपमा भने निकै कमजोर देखिन्छ। इरानले सन्धि परित्याग गरेर, निरीक्षकहरूलाई सीमित गर्दै र युरेनियम प्रवर्धन (इनरिचमेन्ट) बढाएपछि, अन्य सरकारहरूले स्वाभाविक रूपमा इरानले हतियार निर्माणको तयारी गरिरहेको छ भन्ने नै मान्नेछन्।

६० प्रतिशतसम्म प्रवर्द्धित युरेनियम आफैँमा आणविक हतियार नभए तापनि, यो सर्वसाधारणको नागरिक ऊर्जा उत्पादनका लागि आवश्यक पर्ने सामान्य स्तरभन्दा धेरै माथि हो। यस सामग्रीलाई करिब ९० प्रतिशतसम्म प्रवर्धन गर्नाले यसलाई परम्परागत रूपमा ‘हतियार-स्तर’ (वेपन्स-ग्रेड) भनिने दायरामा पुर्‍याउनेछ।

ट्रान्जिसन प्रोटोकल (Transition Protocol) को रिपोर्ट अनुसार इरानले आफ्नो युरेनियम भण्डारलाई ९० प्रतिशत प्रवर्धन (इन्रिचमेन्ट) तर्फ लैजाने निर्णय गरेको छ। निरीक्षकहरूले सम्पूर्ण मौज्दातको स्थान र अवस्था पत्ता लगाउने क्षमता गुमाउनुअघि इरानले ६० प्रतिशतसम्म प्रवर्द्धित लगभग ४४० किलोग्राम युरेनियम सञ्चित गरिसकेको थियो। ६० प्रतिशतसम्म प्रवर्द्धित युरेनियम आफैँमा आणविक हतियार नभए तापनि, यो सर्वसाधारणको नागरिक ऊर्जा उत्पादनका लागि आवश्यक पर्ने सामान्य स्तरभन्दा धेरै माथि हो। यस सामग्रीलाई करिब ९० प्रतिशतसम्म प्रवर्धन गर्नाले यसलाई परम्परागत रूपमा ‘हतियार-स्तर’ (वेपन्स-ग्रेड) भनिने दायरामा पुर्‍याउनेछ।

इरानका मानिसहरूसँग भएका कुराकानीबाट के खुलेको छ भने, यदि अमेरिकाले फेरि तनाव चर्कायो भने, इरानी अधिकारीहरूले आणविक निकायलाई यो सामग्रीको ठूलो हिस्सालाई ९० प्रतिशतसम्म प्रशोधन गर्न तयार रहन निर्देशन दिएका छन्। युरेनियम प्रवर्धन गर्नु, यसलाई उपयुक्त रूपमा ढाल्नु, विष्फोटक उपकरण निर्माण गर्नु र प्रहार गर्न योग्य हतियारको विकास गर्नु आपसमा सम्बन्धित भए तापनि फरक-फरक चरणहरू हुन्। तैपनि, यदि यो जासुसी सूचना सही हो भने, यसको दिशा स्पष्ट छ। अमेरिकाको अर्को ठूलो आक्रमणले इरानलाई एनपीटी (NPT) छोड्न, युरेनियमलाई हतियार-स्तरसम्म प्रवर्धन गर्न र ‘थ्रेसहोल्ड डिटरन्स’ (आणविक संघार प्रतिरोध) को स्थितिमा पुग्न बाध्य पार्न सक्छ। त्यसपछि तेहरानले परीक्षण नगरीकनै कुनै उपकरण तयार पार्न सक्छ, वा आफूले संघार पार गरिसकेको कुरामा कुनै शङ्का बाँकी नराख्न जमिनमुनि वा प्रदर्शनकारी विष्फोट गराउन सक्छ। त्यस्तो विष्फोटले पश्चिम एसियाको इतिहासमा पूर्ण रूपमा नयाँ चरणको सुरुवात गर्नेछ। तर यो एक अस्तित्वगत युद्धको परिणाम हुनेछ, इरानको पहिलेदेखि नै गोप्य रूपमा यो विन्दुमा पुग्ने मनसाय थियो भन्ने प्रमाण भने होइन।

अमेरिकाको अर्को ठूलो आक्रमणले इरानलाई एनपीटी (NPT) छोड्न, युरेनियमलाई हतियार-स्तरसम्म प्रवर्धन गर्न र ‘थ्रेसहोल्ड डिटरन्स’ (आणविक संघार प्रतिरोध) को स्थितिमा पुग्न बाध्य पार्न सक्छ। त्यसपछि तेहरानले परीक्षण नगरीकनै कुनै उपकरण तयार पार्न सक्छ, वा आफूले संघार पार गरिसकेको कुरामा कुनै शङ्का बाँकी नराख्न जमिनमुनि वा प्रदर्शनकारी विष्फोट गराउन सक्छ।

उत्तर कोरिया विरुद्ध लिबिया

इरानी रणनीतिकारहरूले सामना गरिरहेको यो विकल्पलाई पछिल्लो समय दुईवटा उदाहरणहरूमार्फत व्याख्या गर्ने गरिएको छ: उत्तर कोरिया र लिबिया।

लिबियाले सन् २००३ मा आफ्ना प्रारम्भिक आणविक तथा मिसाइल कार्यक्रमहरू आत्मसमर्पण गर्‍यो। यसले उपकरण र कागजातहरू संयुक्त राज्य अमेरिकालाई हस्तान्तरण गर्‍यो, कडा निरीक्षणहरू स्वीकार गर्‍यो र पश्चिमी देशहरूसँग सामान्य सम्बन्ध कायम गर्न खोज्यो। वासिङ्टन र लन्डनले मुअम्मर गद्दाफीको यो निर्णयलाई निशस्त्रीकरणले सुरक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय पुनर्स्थापना ल्याउँछ भन्ने प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गरे। तर आठ वर्षपछि, नेटोले सर्वसाधारणको सुरक्षा गर्ने बहानामा ल्याइएको संयुक्त राष्ट्रसङ्घको प्रस्तावलाई सत्ता परिवर्तनको युद्ध सञ्चालन गर्न प्रयोग गर्‍यो। लिबियाली राज्य ध्वस्त पारियो, र गद्दाफीलाई नियन्त्रणमा लिएर मारियो।

उत्तर कोरियाले प्रतिबन्ध, अलगथलगता, सैन्य अभ्यास र पटक-पटकका धम्कीहरू सह्यो। तैपनि कुनै पनि अमेरिकी सरकारले यसका विरुद्ध पूर्ण-स्तरीय आक्रमण वा सत्ता परिवर्तनको युद्धको प्रयास गरेन।

उत्तर कोरियाले भने यसको ठीक विपरीत बाटो रोज्यो। यसले सन् २००३ मा एनपीटीबाट हात झिक्यो, सन् २००६ मा आणविक उपकरणको परीक्षण गर्‍यो, र क्रमैसँग सुरक्षित आणविक तथा मिसाइल क्षमताको विकास गर्‍यो। उत्तर कोरियाले प्रतिबन्ध, अलगथलगता, सैन्य अभ्यास र पटक-पटकका धम्कीहरू सह्यो। तैपनि कुनै पनि अमेरिकी सरकारले यसका विरुद्ध पूर्ण-स्तरीय आक्रमण वा सत्ता परिवर्तनको युद्धको प्रयास गरेन।

वासिङ्टनले प्योङयाङसँग वार्ता गर्दा बग्दाद, त्रिपोली वा तेहरानमा लादेका भन्दा पूर्ण रूपमा फरक शर्तहरूमा गर्छ, किनभने उत्तर कोरियामाथि आक्रमण गर्दा आउने परिणामहरूलाई आत्मविश्वासका साथ नियन्त्रण गर्न सकिँदैन।

आणविक हतियारहरू सामूहिक विनाशका साधन हुन् र तिनको उन्मूलन मानव जातिकै आवश्यकता हो। यो केवल पश्चिमी व्यवहारले पैदा गरेको रणनीतिक हिसाबकिताबको स्पष्टीकरण मात्र हो।

तेहरान, प्योङयाङ र अन्य स्थानहरूमा निकालिएको निष्कर्ष अत्यन्तै सरल र गम्भीर छ: गद्दाफीले आफ्नो प्रतिरोध क्षमता त्यागे, आफ्नो देशलाई खुला गरे, तर पश्चिमी आक्रमण विरुद्ध कुनै दीर्घकालीन ग्यारेन्टी पाएनन्। उनको आज्ञाकारिताले लिबियाको सार्वभौमसत्ता सुनिश्चित गर्नुको साटो सत्ता परिवर्तनका लागि रहेको अवरोध मात्र हटाइदियो। यो आणविक प्रसारको समर्थन भने होइन। आणविक हतियारहरू सामूहिक विनाशका साधन हुन् र तिनको उन्मूलन मानव जातिकै आवश्यकता हो। यो केवल पश्चिमी व्यवहारले पैदा गरेको रणनीतिक हिसाबकिताबको स्पष्टीकरण मात्र हो। आणविक शक्ति सम्पन्न राष्ट्रहरू एनपीटीको निशस्त्रीकरण सम्झौता पालना गर्न असफल भएका छन्, इजरायलको अघोषित आणविक भण्डारको रक्षा गरेका छन्, गैर-आणविक राष्ट्रहरूमाथि आक्रमण गरेका छन्, र निश्चित विरोधीहरूलाई सधैँ असुरक्षित अवस्थामा रहन बाध्य पारेका छन्। तिनीहरूले आणविक हतियारको स्वामित्वलाई जबर्जस्ती सत्ता पल्टाउने प्रयास विरुद्धको सबैभन्दा पत्यारिलो सुरक्षा कवच बनाइदिएका छन्।

इरानभित्रको बहस आणविक हतियारहरू वाञ्छनीय छन् कि छैनन् भन्नेबाट मोडिएर, राष्ट्रिय अस्तित्व जोगाउनका लागि आणविक क्षमता हासिल गर्नु (आणविक सुप्तावस्था/ल्याटेन्सी) अपरिहार्य बन्न सक्छ कि सक्दैन भन्नेमा पुगिसकेको छ।

इरानले हालसम्म यो तर्कको प्रतिरोध गर्दै आएको छ। आणविक हतियारहरू धार्मिक रूपमा निषेधित, सैन्य रूपमा अनावश्यक र आफ्नो घोषित सिद्धान्तसँग अमिल्दो रहेको उसको आधिकारिक धारणा कायमै छ। अघिल्ला आक्रमणहरूपछि विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले इरानले यो नीति नत्यागेको र सामूहिक विनाशका हतियारको उत्पादन, भण्डारण तथा प्रयोगलाई अझै पनि अमानवीय र गैर-इस्लामी मान्ने कुरा दोहोर्‍याएका थिए। धम्की र दबाबले आत्मसमर्पण गराउन सक्दैन भन्ने देखाउन इरानले प्रवर्धनलाई ६० प्रतिशत पुर्‍याएको स्पष्टीकरण पनि उनले दिएका थिए। तैपनि सिद्धान्तहरू भौतिक परिस्थितिका परिवर्तनहरूबाट अछूता रहन सक्दैनन्। यदि कुनै राष्ट्रले प्रतिबन्ध पालना गर्दागर्दै पनि पटक-पटक आक्रमण सहनुपर्छ, र आक्रमणकारीहरूले उसको सरकार ध्वस्त पार्ने (यहाँसम्म कि आणविक हतियार प्रयोग गर्नेसम्मका) कुरा खुला रूपमा गर्छन् भने, उसका नेताहरूले आफ्नो नैतिक संयम रणनीतिक जोखिम बनेको छ कि छैन भनेर पुनर्विचार गर्ने नै छन्। इरानभित्रको बहस आणविक हतियारहरू वाञ्छनीय छन् कि छैनन् भन्नेबाट मोडिएर, राष्ट्रिय अस्तित्व जोगाउनका लागि आणविक क्षमता हासिल गर्नु (आणविक सुप्तावस्था/ल्याटेन्सी) अपरिहार्य बन्न सक्छ कि सक्दैन भन्नेमा पुगिसकेको छ।

यदि इरानले आणविक संघार (न्यूक्लियर थ्रेसहोल्ड) पार गर्‍यो भने, उसले यस निर्णयलाई आक्रमणको तयारीका रूपमा नभई रक्षात्मक ढाल निर्माणका रूपमा प्रस्तुत गर्ने लगभग निश्चित छ। इरानले भूभाग कब्जा गर्ने, आणविक धम्की दिने वा छिमेकी जनतामाथि आक्रमण गर्ने आफ्नो उद्देश्य नरहेको पटक-पटक बताउँदै आएको छ। इरानी राज्यलाई ध्वस्त पार्ने कुनै पनि अभियान स्वीकार्य हुन नसक्ने दुष्परिणामबिना अघि बढ्न सक्दैन भन्ने कुरा वासिङ्टन र तेल अभिभलाई दिलाउनु नै उसको तत्कालको उद्देश्य हुनेछ।

इरानले हतियार निर्माण पूरा गर्नुअघि नै इजरायलले रोकथाममूलक आक्रमणको प्रयास गर्न सक्छ। ९० प्रतिशत युरेनियम प्रवर्धन र पत्यारिलो प्रतिरोध क्षमताको स्थापनाबीचको सङ्क्रमणकालीन समय विशेष गरी खतरनाक हुनेछ।

यद्यपि, कुनै पनि प्रतिरोध क्षमतालाई (डिटरन्ट) रक्षात्मक घोषित गर्दैमा पूर्ण रूपमा सुरक्षित बनाउन सकिँदैन। अन्य सरकारहरूले भविष्यका नियतहरू स्पष्ट रूपमा थाहा पाउन सक्दैनन्। इरानी हतियारले साउदी अरेबिया, टर्की, मिश्र (इजिप्ट) वा अन्य देशहरूलाई पनि आणविक होडतर्फ आकर्षित गर्न सक्छ। इरानले हतियार निर्माण पूरा गर्नुअघि नै इजरायलले रोकथाममूलक आक्रमणको प्रयास गर्न सक्छ। ९० प्रतिशत युरेनियम प्रवर्धन र पत्यारिलो प्रतिरोध क्षमताको स्थापनाबीचको सङ्क्रमणकालीन समय विशेष गरी खतरनाक हुनेछ। थोरै मात्र गलत हिसाबकिताबले पनि सबै पक्षले विरोध गरेको दाबी गर्ने विनाशकारी स्थिति निम्त्याउन सक्छ।

त्यसैले अब निर्णायक जिम्मेवारी तनाव बढाउने वा नबढाउने भन्ने छनोट गर्ने राष्ट्रहरूमाथि छ। यदि संयुक्त राज्य अमेरिकाले पुनः आक्रमण गर्छ, इरानी राज्यलाई ढाल्ने उद्देश्यले आर्थिक घेराबन्दी तीव्र पार्छ, वा वार्तालाई अन्तिम चेतावनी (अल्टिमेटम) जस्तै बनाउँछ भने, उसले तेहरानका तिनै पक्षहरूलाई बलियो बनाउनेछ जसले लिबियाको बाटो मृत्युमा टुङ्गिन्छ र केवल उत्तर कोरियाको बाटोले मात्र अस्तित्वको रक्षा गर्छ भन्ने तर्क गर्छन्।

अमेरिकी गठबन्धनले बढ्दो सैन्य लागत, व्यापारिक अवरोध र राजनीतिक असहमति (विशेष गरी नोभेम्बरमा हुने अमेरिकी मध्यावधि निर्वाचनपछि) को सामना नगरेसम्म आफूले अत्यधिक दबाब सहन सक्ने तेहरानको दाउ छ। आणविक प्रश्न अब अस्तित्व रक्षाको त्यही व्यापक रणनीतिको भित्र परेको छ।

इरान आत्मसमर्पण गर्नुको सट्टा सामना गर्न (टिक्न) तयार भइरहेको देखिन्छ। यसले आफ्ना कमाण्ड संरचनाहरूलाई मजबुत बनाउँदैछ, मिसाइल र ड्रोन क्षमता सुरक्षित राख्दैछ, र लामो आर्थिक युद्धका लागि तयारी गरिरहेको छ। अमेरिकी गठबन्धनले बढ्दो सैन्य लागत, व्यापारिक अवरोध र राजनीतिक असहमति (विशेष गरी नोभेम्बरमा हुने अमेरिकी मध्यावधि निर्वाचनपछि) को सामना नगरेसम्म आफूले अत्यधिक दबाब सहन सक्ने तेहरानको दाउ छ। आणविक प्रश्न अब अस्तित्व रक्षाको त्यही व्यापक रणनीतिको भित्र परेको छ।

त्यसैले छनोट एकदमै स्पष्ट छ। वासिङ्टनले कि त इरानको शान्तिपूर्ण आणविक प्रविधिको अधिकारलाई स्वीकार गर्ने, अनाक्रमणको ग्यारेन्टी दिने र पत्यारिलो निरीक्षण पुनर्वहाली गर्ने प्रमाणित सम्झौता स्वीकार गर्न सक्छ वा इरानभित्र संयमको पक्षमा रहेका बाँकी वर्गलाई पनि समाप्त पार्ने युद्धलाई निरन्तरता दिन सक्छ। उसले तनाव चर्काउने बाटो रोज्छ भने, सन्धिहरूले कुनै सुरक्षा प्रदान गर्दैनन्, निरीक्षणले पनि सुरक्षा सुनिश्चित गर्दैन र अर्को लिबियाजस्तो अवस्था दोहोरिनबाट रोक्ने एक मात्र उपाय अन्ततः परमाणु हतियार आफ्नो कब्जामा राख्नु हो भन्ने निष्कर्षमा इरान पुग्दा अमेरिकाले अचम्ममा परेको नाटक गर्नु हुँदैन।

Source: https://globetrotter.media/