सोनम वाङ्चुक, अनशन र संवेदनहीन सरकार

राष्ट्रिय रूपमा सम्मानित शिक्षा सुधारक, अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा मान्यता प्राप्त वातावरणीय आविष्कारक र एसियाकै सर्वोच्च सार्वजनिक सेवा सम्मानहरू मध्ये एक प्राप्त व्यक्तिले सरकारबाट कुनै सार्थक संवादको पहल विना हप्तौँसम्म अनशन बस्नुपर्छ भने, यसले ती सर्वसाधारण नागरिकहरूलाई के सन्देश दिन्छ, जसको न त उनी जस्तो ख्याति छ, न त कुनै सार्वजनिक मञ्च नै?

सोनम वाङ्चुकको आमरण अनशन तेस्रो हप्तामा प्रवेश गर्दै गर्दा, उनको स्वास्थ्य अवस्था निरन्तर बिग्रँदै गएको रिपोर्टहरूले देखाएका छन्। उनको तौल घटेको छ, ब्लड प्रेसर कम भएको छ र ब्लड सुगर लेभल पनि लगातार घटिरहेको छ। बित्दै गरेको प्रत्येक दिनले उनको शरीरमा स्पष्ट रूपमा गम्भीर असर पारिरहेको छ। यति गम्भीर अवस्था हुँदाहुँदा पनि सरकारको तर्फबाट भने अचम्मको मौनता मात्रै देखिएको छ।

मौनताले कहिलेकाहीँ शब्दहरुभन्दा बढी बोल्छ।

यो कुनै साधारण विरोध प्रदर्शन होइन। न त सोनम वाङ्चुक कुनै साधारण आन्दोलनकारी हुन्।

उनी न त चुनावी फाइदा खोज्ने कुनै पेसागत राजनीतिज्ञ हुन्, न त कुनै वैचारिक लडाइँ लड्ने दलीय कार्यकर्ता । उनी भारतकै सबैभन्दा सम्मानित आविष्कारक, शिक्षा सुधारक र वातावरणीय विचारकहरू मध्येका एक हुन्। दशकौँदेखि उनले भारतको सबैभन्दा कठिन भौगोलिक क्षेत्रहरू मध्ये एकमा सर्वसाधारणले भोग्नुपरेका वास्तविक समस्याहरू समाधान गर्न चुपचाप रूपमा काम गर्दै आएका छन्।

उनको शैक्षिक सुधारले लद्दाखको सिकाइलाई थप अर्थपूर्ण, व्यावहारिक र स्थानीय यथार्थमा आधारित बनाएर त्यहाँको शिक्षा क्षेत्रलाई पूर्ण रूपमा रूपान्तरण गरिदियो। उनले 'आइस स्तुपा' (Ice Stupa) प्रविधिको सुरुवात गरे, जुन हिउँदको पानीलाई जमेको टावरका रूपमा भण्डारण गर्ने र पानीको अभाव हुने वसन्त ऋतुमा खेतबारी सिँचाइका लागि छोड्ने एउटा उत्कृष्ट आविष्कार हो। जलवायु परिवर्तन नीति निर्माण गर्ने वृत्तहरूमा एक फेसनदार विषय बन्नु भन्दा धेरै अघिदेखि नै वाङ्चुकले दिगो जीवनयापनका लागि व्यावहारिक समाधानहरू प्रदर्शन गरिरहेका थिए। उनले बनाएका सोलर-हिटेड भवनहरूले हिमालयको कडा जाडोमा पनि आधुनिक प्रविधिले प्रकृतिविरुद्ध नभई प्रकृतिसँगै मिलेर काम गर्न सक्छ भन्ने प्रमाणित गरे। यिनै योगदानहरूका कारण उनले 'रेमन म्यागसेसे पुरस्कार' प्राप्त गरे, जसलाई अक्सर एसियाकै सर्वोच्च सार्वजनिक सेवा सम्मान मानिन्छ। उनको जीवन संघर्षले नै अत्यधिक लोकप्रिय चलचित्र थ्री इडियट्सलाई प्रेरित गरेको थियो, जसले उनलाई भारतीय युवाहरूको सिंगो पुस्ताका लागि रचनात्मकता, साहस र नवप्रवर्तनको प्रतीक बनायो।

यी यस्ता व्यक्ति हुन् जसले आफ्नो जीवन बिगार्नु भन्दा बनाउनमा, गुनासो गर्नु भन्दा समाधान खोज्नमा र शक्ति आर्जन गर्नु भन्दा सेवा गर्नमा समर्पित गरेका छन्।

जब यति उच्च कदका व्यक्ति आमरण अनशन बस्न बाध्य हुन्छन्, तब एउटा लोकतान्त्रिक सरकारले केही बेर रोकिएर उनको कुरा सुन्ने र संवादमा संलग्न हुने अपेक्षा गरिन्छ। सहमति नै हुनुपर्छ भन्ने जरुरी छैन। सरकारहरू आफूसमक्ष राखिएका मागहरूसँग असहमत हुन स्वतन्त्र छन्। तर लोकतन्त्रले आफ्नो वैधानिकता संवादबाटै प्राप्त गर्छ। जनताका कुरा सुन्नु कुनै कृपा गर्नु वा निगाह होइन; यो त एक संवैधानिक जिम्मेवारी हो।

तर यसको सट्टा, बरु, सरकारको मौनता अत्यन्तै अर्थपूर्ण र चर्को रह्यो।

यसले सोनम वाङ्चुकभन्दा धेरै परसम्म पुग्ने एउटा असहज प्रश्न खडा गर्छ।

के सरकार आफ्ना नागरिकहरूप्रति उत्तरदायी महसुस गर्छ? र त्यो भन्दा पनि महत्त्वपूर्ण कुरा, के उसलाई त्यसको कुनै वास्ता छ?

वाङ्चुकलाई अनशन बस्न बाध्य बनाएको मुद्दा कुनै संकुचित व्यक्तिगत गुनासो होइन। यो परीक्षाका अनियमितताहरू र बारम्बार हुने प्रश्नपत्र चुहावटसँग सम्बन्धित छ, जसले करोडौँ भारतीय युवाहरूको आत्मविश्वासलाई डगमगाइदिएको छ। प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षाहरू केवल जाँच मात्र होइनन्। अनगिन्ती परिवारहरूका लागि यी परीक्षाहरू आशा, सामाजिक गतिशीलता, र योग्यताले गरिबी तथा विपन्नतालाई जित्न सक्छ भन्ने विश्वासका आधार हुन्।

प्रत्येक परीक्षा फारमको पछाडि एउटा गहिरो व्यक्तिगत कथा लुकेको हुन्छ।

त्यहाँ छोरा वा छोरीलाई कोचिङ सेन्टर पठाउन आफ्नो जग्गा धितो राख्ने किसान छन्। परीक्षा दस्तुर तिर्नका लागि ओभरटाइम काम गर्ने दैनिक ज्यालादारी मजदुर छन्। त्यहाँ आफ्ना छोराछोरीले पुस्तक, होस्टेलको बसाइ वा अनलाइन कोचिङको शुल्क तिर्न सकून् भनेर आफ्ना आवश्यकताहरूलाई चुपचाप त्याग गर्ने आमाबुबा छन्। विद्यार्थीहरू अपरिचित सहरहरूमा बसाइँ सर्छन्, साँघुरा भाडाका कोठाहरूमा बस्छन्, साथीभाइ र परिवारबाट आफूलाई अलग राख्छन्, र आफ्नो जीवन परिवर्तन गर्न सक्ने एउटै अवसरको तयारीका लागि वर्षौँ बिताउँछन्।

धेरैका लागि यी परीक्षाहरू केवल करियरको अवसर मात्र होइनन्; बरु गरिबी र अनिश्चितताको भुमरीबाट बाहिर निस्कने एउटै मात्र देखिने बाटो हुन्।

जब परीक्षाका प्रश्नपत्रहरू चुहावट हुन्छन्, तब त्यो अटल विश्वास चकनाचुर हुन्छ। वर्षौँको अनुशासन र मेहनत अचानक अर्थहीन लाग्न थाल्छ। इमानदार तयारीभन्दा चलखेल र जालझेल उत्कृष्ट हो कि भन्ने भान हुन थाल्छ। योग्यताको ठाउँ शंका र आशंकाले लिन्छ। विद्यार्थीहरू आफ्नो बैंसका अमूल्य वर्षहरू हातबाट फुत्किँदै गएको टुलुटुलु हेर्दै फेरि सुरुदेखि नै तयारी गर्न बाध्य हुन्छन्। प्रत्येक रद्द गरिएको परीक्षाको अर्थ थप आर्थिक भार, थप मानसिक तनाव र थप अनिश्चितता मात्रै हो।

यो त्रासदी केवल प्रशासनिक मात्र होइन। यो अत्यन्त मानवीय कुरा हो।

यसका मनोवैज्ञानिक परिणामहरूलाई अब बेवास्ता गर्न असम्भव भइसकेको छ। परीक्षामा असफल भएपछि वा बारम्बार परीक्षाहरू रद्द भएपछि विद्यार्थीहरूले आत्महत्या गरेका रिपोर्टहरू दुःखद रूपमा निकै बाक्लिन थालेका छन्। तयारी, स्थगन र निराशाको यो कहिल्यै नसकिने चक्रमा फसेका आकांक्षी युवाहरूमा एन्जायटी, डिप्रेसन र बर्नआउट तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। सामाजिक सञ्जालहरू आक्रोश, लाचारी र निराशा व्यक्त गर्ने आवाजहरूले भरिएका छन्। यी कुनै एक्लाएक्लै वा छिटपुट रूपमा उब्जिएका भावनात्मक प्रतिक्रिया मात्र होइनन्। यसले त इमानदारी र कडा परिश्रमको कदर गर्नुपर्ने संस्थाहरूमाथि नै एउटा सिंगो पुस्ताले बिस्तारै विश्वास गुमाउँदै गएको कुरालाई झल्काउँछ।

सोनम वाङ्चुकको अनशनको महत्त्व ठ्याक्कै यहीँनिर छ।

उनी कुनै व्यक्तिगत फाइदाका लागि अनशन बसिरहेका छैनन्। उनले कुनै शक्ति, पद वा विशेषाधिकारको माग गरिरहेका छैनन्। उनले त देशको ध्यान आकर्षित गर्न सक्ने बलियो मञ्च नभएका करोडौँ विद्यार्थीहरूको पीडालाई ठूलो स्वरमा बाहिर ल्याउन आफ्नो शरीरलाई नै दाउमा राखेका छन्।

यसैले गर्दा सरकारको यो मौनता झनै चिन्ताजनक बनेको छ।

एउटा लोकतन्त्र शान्तिपूर्ण विरोध प्रदर्शनप्रति कहिल्यै पनि उदासीन वा निष्फिक्री बन्नु हुँदैन।

स्वयम् भारतको स्वतन्त्रता संग्रामले अनशनलाई सत्तामा बस्नेहरूको विवेक जगाउन सक्ने एउटा नैतिक हतियारको रूपमा स्थापित गरेको थियो। महात्मा गान्धीले अनशनलाई दबाब वा बाध्यताको रूपमा होइन, बल्कि मानवतासँग जोडिएको एउटा अपीलको रूपमा प्रयोग गर्थे। उनले गरेका प्रत्येक अनशनमा कोही सहमत थिए वा थिएनन् भन्ने कुरा यहाँ गौण हो। महत्त्वपूर्ण कुरा त के थियो भने, तत्कालीन सरकारहरूले त्यस्ता कार्यहरू पछाडिको नैतिक शक्तिलाई बुझ्दथे र मौनता आफैँमा एउटा बलियो राजनीतिक अभिव्यक्ति बन्न सक्छ भन्ने कुरामा सचेत थिए।

आज, त्यही नैतिक संवाद दिनानुदिन हराउँदै गएको देखिन्छ।

यो मुद्दा केवल परीक्षा सुधारमा मात्र सीमित छैन। यसले एउटा बृहत्तर प्रवृत्तिलाई झल्काउँछ, जहाँ सरकारहरू जनताका गुनासाहरूलाई सम्बोधन गर्नुभन्दा पनि जनमानसमा आफ्नो छवि व्यवस्थापन गर्न बढी सहज महसुस गर्छन्। राजनीतिक बहसहरूमा अचेल चुनावी रणनीति, वैचारिक द्वन्द्व, धार्मिक ध्रुवीकरण, प्रतीकात्मक राष्ट्रवाद, र विश्वमञ्चमा भारतको उदयको प्रशंसा गर्न सावधानीपूर्वक बुनिएका कथ्यहरू हाबी हुँदै गइरहेका छन्।

राष्ट्रिय गौरव हुनु आफैँमा नराम्रो कुरा होइन।

तर कुनै पनि राष्ट्रको महानता केवल प्रभावशाली भाषण, अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता, वा परिष्कृत प्रचार अभियानमा मात्र टिकेको हुँदैन। सुशासनको वास्तविक मापन अर्कै कुरामा हुन्छ। यो त सर्वसाधारण नागरिक पीडामा हुँदा सरकारले कस्तो प्रतिक्रिया जनाउँछ भन्ने कुरामा निर्भर गर्छ। देशका संस्थाहरूले जनतामा भरोसा जगाउँछन् कि भय, आशा जगाउँछन् कि निराशा, मापन यसैमा हुन्छ।

इतिहासले निरन्तर देखाएको छ कि सरकारहरू उनीहरूले तय गरेका नाराहरूका लागि होइन, बरु संकटको घडीमा उनीहरूले देखाएको करुणा र संवेदनशीलताका लागि सम्झिने गरिन्छन्।

यो पनि त्यस्तै एउटा क्षण हो।

सोनम वाङ्चुकप्रति गरिएको व्यवहारको महत्त्व एउटा व्यक्तिको विरोध प्रदर्शनभन्दा धेरै माथि छ। यदि राष्ट्रिय रूपमा सम्मानित शिक्षा सुधारक, अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा मान्यता प्राप्त वातावरणीय आविष्कारक र एसियाकै सर्वोच्च सार्वजनिक सेवा सम्मानहरू मध्ये एक प्राप्त व्यक्तिले सरकारबाट कुनै सार्थक संवादको पहल विना हप्तौँसम्म अनशन बस्नुपर्छ भने, यसले ती सर्वसाधारण नागरिकहरूलाई के सन्देश दिन्छ, जसको न त उनी जस्तो ख्याति छ, न त कुनै सार्वजनिक मञ्च नै?

यदि देशको सेवामा आफ्नो जीवन समर्पित गर्ने व्यक्तिले त एउटा गम्भीर संवादको वातावरण बनाउन सक्दैनन् भने, आफ्नो आवाज सुनाउन संघर्ष गरिरहेका लाखौँ गुमनाम नागरिकहरूका लागि के नै आशा बाँकी रहन्छ र?

शायद कुनै पनि लोकतन्त्रले सामना गर्ने सबैभन्दा ठूलो खतरा सार्वजनिक आलोचना होइन। यो त सरकारको उदासीनता हो।

आलोचनाको जवाफ दिन सकिन्छ। विरोध प्रदर्शनमाथि बहस गर्न सकिन्छ। मागहरूमाथि सम्झौता गर्न सकिन्छ। तर उदासीनताले बिस्तारै नागरिक र राज्यबीचको अदृश्य विश्वासको बन्धनलाई कमजोर बनाउँदै लैजान्छ। जब मानिसहरूले आफ्नो कुरा कसैले सुनिरहेको छैन भन्ने विश्वास गर्न थाल्छन्, तब उनीहरूले केवल सरकारप्रति मात्र होइन, बरु लोकतान्त्रिक संस्थाहरूमाथि नै बिस्तारै विश्वास गुमाउन पुग्छन्।

हरेक पाँच वर्षमा चुनाव हुँदैमा मात्र लोकतन्त्र टिकिरहँदैन। यो त चुनावको बीचमा पनि सरकारहरू जनताको कुरा सुन्न इच्छुक रहन्छन् भन्ने कुराले जीवित रहन्छ। शान्तिपूर्ण असहमति लोकतन्त्रका लागि खतरा होइन; यो त लोकतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो। संवाद, विरोध र अहिंसाको बाटो रोज्ने नागरिकहरूले संवैधानिक पद्धतिमाथि आफ्नो विश्वासलाई बलियो बनाइरहेका हुन्छन्। उनीहरूलाई बेवास्ता गर्दा त्यही विश्वास कमजोर हुन पुग्छ।

त्यसैले सोनम वाङ्चुकको अनशन सुरुमा जुन मुद्दाका कारण प्रेरित भएको थियो, अहिले त्योभन्दा धेरै ठूलो बनेको छ। यो सुशासनको एउका नैतिक परीक्षा बनेको छ।

यसले प्रश्न गर्छ–  के सरकारहरूले अझै पनि राजनीतिक विरोध र वास्तविक जनचासो बीचको भिन्नता पहिचान गर्छन्? यसले सोध्छ–  के सार्वजनिक जीवनमा नैतिक अधिकारको अझै पनि कुनै स्थान छ? र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, यसले यो सोध्छ–  के सत्ता चलाउनेहरूको मार्गदर्शक सिद्धान्तमा करुणा अझै बाँकी छ?

उनको स्वास्थ्य निरन्तर बिग्रँदै जाँदा सिंगो देशले हेरिरहेको छ। अब प्रश्न परीक्षा सुधारहरू हुन्छन् कि हुँदैनन् भन्ने मात्र रहेन। बृहत्तर प्रश्न त यो हो कि–  एक अर्बभन्दा बढी जनताको जनादेश पाएको सरकार देशको सेवामा आफ्नो जीवन अर्पण गर्ने एक व्यक्तिको शान्त तर शक्तिशाली आवाज सुन्नका लागि क्षणभर रोकिन सक्छ कि सक्दैन?

किनभने, नागरिकहरूले कठिन प्रश्न सोध्दैमा लोकतन्त्र कहिल्यै कमजोर हुँदैन।

लोकतन्त्र त तब कमजोर हुन्छ, जब सत्तामा बस्नेहरूले सुन्न छाडिदिन्छन्।

Source: https://countercurrents.org/2026/07/sonam-wangchuk-the-fast-and-the-government-response-a-government-that-doesnt-care/

अनुवाद: केदार सिटौला

(यो अनुवाद लेख साभार छाप्नेले अनिवार्य रुपमा मूल लेखको स्रोत, अनुवादकको नाम र दायित्वबोधको हाइपरलिङ्कसहित स्रोत खुलाउनुहोला ।  –दायित्वबोध)

दायित्वबोधको विशेष अनुरोध

वाम वैचारिकीको रक्षा र प्रबर्द्धनका लागि दायित्वबोध अनलाइन निरन्तर रहनु जरुरी छ भन्ने तपाईंलाई लाग्छ ? के दायित्वबोधमा प्रकाशित भइरहेका सामग्रीहरु उपयोगी र पठनीय छन् भन्ने तपाईं ठान्नुहुन्छ ? दायित्वबोधको निरन्तरताको लागि तपाईंको सहयोगले ठूलो अर्थ राख्छ !

तपाईंले कसरी सहयोग गर्न सक्नुहुन्छ ?

–सामर्थ्यअनुसारको आर्थिक सहयोग गरेर । –विचारप्रधान लेखरचनाहरु उपलब्ध गराएर । –दायित्वबोधमा छापिएका लेखरचनाहरु शेयर गरेर । दायित्वबोधको फेसबुक पेज, युट्युब, ट्विटर, टिकटक लगायतका सामाजिक सञ्जाल पेजहरु लाइक–शेयर–सब्स्क्राइब गरेर ।

दायित्वबोधलाई आर्थिक सहयोग गर्नका लागि

https://dayitwabodh.com/page/support-us/