यसरी लेखिएको थियो विश्व साहित्यको क्लासिक 'अ क्लकवर्क अरेन्ज'

साहित्यिक जगतमा यस्ता धेरै कथाहरू छन् जसले लेखकको कलमलाई नयाँ दिशा दिएका छन् । तर सन् १९५९ मा प्रसिद्ध बेलायती लेखक एन्थोनी बर्गेससँग घटेको घटना भने आफैंमा एउटा विरलै सुनिने र प्रेरणादायी संयोग हो। मृत्युको निकटताले मानिसलाई के गर्न बाध्य बनाउँछ र त्यसको परिणाम कतिसम्म अद्भूत हुन सक्छ भन्ने कुराको प्रत्यक्ष प्रमाण बर्गेसको जीवन र उनका कालजयी कृतिहरु हुन् । बर्गेसको जीवन र उनको लेखनकलासम्बन्धी यो अद्भूत कथा कुनै कपोलकल्पित नभई ऐतिहासिक तथ्यमा आधारित छ । यस कथाले एकातिर जीवनको अनिश्चिततालाई उजागर गर्छ भने अर्कोतिर मानवीय संकल्पको शक्तिलाई दर्शाउँछ।

सन् १९५९ को कुरा हो, एन्थोनी बर्गेस ब्रुनाईमा शिक्षकको रूपमा कार्यरत थिए। एक दिन कक्षाकोठामा पढाउँदा-पढाउँदै उनी अचानक ढले। त्यो समयमा उनको स्वास्थ्यमा देखिएको गम्भीर समस्याको जाँच गरियो र चिकित्सकहरूले उनलाई सुन्दै भयानक लाग्ने निदान सुनाए । त्यसले उनको संसार एकै क्षणमा तहसनहस बनाइदियो। चिकित्सकका अनुसार, उनी 'इनअपरेबल' अर्थात् शल्यक्रिया गर्न नमिल्ने मस्तिष्कको ट्युमरबाट पीडित थिए र उनलाई बाँच्नका लागि अब बढीमा एक वर्ष मात्र बाँकी छ। ४२ वर्षको उमेरमा प्राप्त यो 'मृत्युदण्ड' को खबरले बर्गेसलाई गहिरो मानसिक आघात पुर्‍यायो।

त्यो समयमा उनको आर्थिक अवस्था निकै दयनीय थियो। उनीसँग पर्याप्त बचत थिएन र उनकी पत्नीसँग आफ्नो कमाइको कुनै स्थायी स्रोत थिएन। बर्गेसलाई सबैभन्दा बढी चिन्ता आफ्नो मृत्युपछि पत्नीको भविष्यको थियो। उनी आफ्नी पत्नीलाई आर्थिक रूपमा पूर्णतया निराश्रित छोड्न चाहँदैनथे। मृत्यु निश्चित भइसकेको ठानिसकेपछि बर्गेसले कुनै पनि सामान्य मानिसका लागि असम्भव लाग्न सक्ने निर्णय गरे। उनले आफ्नो बाँकी जीवनको एक वर्षलाई पूर्ण रूपमा लेखनमा समर्पित गर्ने अठोट गरे। उनको एकमात्र लक्ष्य थियो– सकेसम्म धेरै उपन्यासहरू लेख्ने, ताकि तिनको रोयल्टीबाट उनको मृत्युपछि पत्नीले सम्मानपूर्वक जीवन बिताउन सकुन्।

त्यसपछि बर्गेसले जुन गतिमा लेख्न थाले, त्यो साहित्यिक इतिहासमै एक अद्भुत कीर्तिमान बन्न पुग्यो। उनले निकै छोटो समयमा एकपछि अर्को गर्दै लगातार उपन्यासहरू लेख्न थाले। उपलब्ध तथ्याङ्कहरू र आधिकारिक स्रोतहरूका अनुसार, उनले त्यो एक वर्षको अन्तरालमा पाँचवटा उपन्यासहरू तयार पारे। चिकित्सकहरुले पूर्व घोषणा गरिदिएको आफ्नो मृत्युको समयसीमा (डेडलाइन) लाई चुनौती दिँदै उनले निकै मिहिनेतका साथ लेखिरहे। उनी एक प्रकारको 'बौद्धिक ज्यामी' को शैलीमा दिनरात नभनी लेखिरहन्थे। बर्गेसको त्यो कठिन समयमा लेखिएका कृतिहरूले नै कालान्तरमा उनलाई विश्व साहित्यको एक दिग्गज लेखकका रूपमा स्थापित गरायो।

समयको गर्भमा अर्कै कुरा लुकेको थियो। बर्गेसले आफ्नो अन्तिम समयको तयारी गर्दै गर्दा, उनलाई दिइएको त्यो 'मृत्युदण्ड' को निदान नै गलत साबित भयो। समय बित्दै गयो, वर्ष सकियो तर बर्गेस मरेनन्। उनको स्वास्थ्यमा सुधार देखिन थाल्यो। पछि पत्ता लाग्यो– चिकित्सकहरूले गरेको निदान त्रुटिपूर्ण थियो र उनको मस्तिष्कमा ट्युमर थिएन। यो घटनाले बर्गेसको जीवनमा एउटा नयाँ मोड ल्याइदियो। उनले एउटा गलत निदानका कारण जुन तीव्र गतिमा लेख्न सुरु गरेका थिए, त्यो बानी उनको जीवनको अभिन्न अङ्ग बन्यो।

मृत्युको भयबाट सुरु भएको उनको लेखन यात्रा, जीवनको वास्तविक अर्थ खोज्ने यात्रामा परिणत भयो। त्यसको तीन वर्षपछि, सन् १९६२ मा उनले आफ्नो सबैभन्दा चर्चित र प्रभावशाली कृति 'अ क्लकवर्क अरेन्ज' (A Clockwork Orange) प्रकाशित गरे। यो पुस्तक आज विश्व साहित्यको क्लासिक मानिन्छ। उनले त्यसपछि पनि आफ्नो लेखन कार्यलाई निरन्तरता दिए र जीवनभरमा ३० भन्दा बढी उपन्यासहरू, अनगिन्ती निबन्धहरू र अन्य साहित्यिक सामग्रीहरू सृजना गरे। अन्ततः, सन् १९९३ मा ७६ वर्षको उमेरमा उनको निधन भयो।

बर्गेसको यो कथाले हामीलाई सिकाउने पाठ भनेको 'समयको महत्ता' हो। उनले भोगेको त्यो पीडा र त्यसले उनलाई गरेको बाध्यकारी उत्प्रेरणा नै उनको महानताको स्रोत बन्यो। उनले त्यो गलत निदान नपाएका भए, सम्भवतः उनी एक सामान्य शिक्षकका रूपमा गुमनाम रहन्थे र विश्वले 'अ क्लकवर्क अरेन्ज' जस्तो उत्कृष्ट कृति कहिल्यै पाउने थिएन। उनले मृत्युको डरलाई सृजनात्मक शक्तिमा रूपान्तरण गरे।

यो घटनाले हामीलाई जीवन कति अनिश्चित छ र मानिसमा कति असीमित क्षमता लुकेको हुन्छ भन्ने बुझाउँछ। बर्गेसको कथाले कहिलेकाहीँ बाह्य दबाब वा संकटले मानिसलाई उसको वास्तविक क्षमतासँग साक्षात्कार गराउँछ भन्ने कुरा पनि दर्शाउँछ। बर्गेसका लागि त्यो ट्युमरको निदान 'गलत' थियो, तर त्यसले जन्म दिएको 'लेखक' भने वास्तविक र कालजयी थियो। जसरी एउटा हीरा अत्यधिक दबाबमा मात्र आफ्नो चमक प्राप्त गर्छ, बर्गेसको प्रतिभा पनि त्यही एक वर्षको मृत्युको भयपूर्ण दबाबमा फक्रिएको थियो। यो कहानीले आजका लेखकहरू, पाठकहरू र हरेक मानिसलाई कठिन परिस्थितिमा पनि नआत्तिई आफ्नो क्षमताको पूर्ण उपयोग गर्न प्रेरित गरिरहन्छ।