शाहेद ड्रोन कसरी नयाँ एके–४७ बन्यो ?

कहिलेकाहीँ मानिसले यस्तो मेसिन आविष्कार गर्छन्, जसले सबै कुरा बदलिदिन्छ। अनि, स्वीकार गर्न कसैलाई जति नै असहज लागे पनि, त्यस्तो परिवर्तन प्रायः विनाशकारी साबित हुन्छ। एउटा भाइब्रेटरको तुलनामा कम्तीमा १६ वटा स्मार्ट बम त अवश्य होलान्। अझ विडम्बना त के छ भने, ती भाइब्रेटरसमेत बम उत्पादन गर्ने कारखानामै बनाइन्छन्, जहाँ प्रायः बालश्रमको प्रयोग हुन्छ र विषाक्त फोहोर निष्कासनको मद्दतले बनाइएका हुन्छन्।

यीमध्ये केही मेसिन खराब मात्र हुँदैनन्, ती त साक्षात् राक्षसी हुन्छन्। ती प्रविधिका फ्र्याङ्केन्स्टाइन राक्षस हुन्, जो निर्दयतापूर्वक अघि बढिरहन्छन्, जबकि तिनलाई जन्म दिने गौरवान्वित मानव अभिभावकहरू तिनकै पछिपछि नैतिक रूपमा पतन हुँदै जान्छन्। अमेरिकी महादेशमा आफ्नो प्रभुत्व विस्तार गर्ने नियतिलाई गति दिने वाष्प इन्जिन। सिङ्गै सहरहरू मेटाइदिने परमाणु बम। अनि, खल्तीमा राखेको बेला पनि बारम्बार सङ्केत दिइरहने सरकारको निगरानी उपकरण।

एक्काइसौँ शताब्दीमा आधुनिक संसार फ्र्याङ्केन्स्टाइनको साम्राज्य बनेको छ। स्रोतसाधन घट्दै गएका छन्, बमसँगै पूरै पुस्ताको भावनात्मक स्वास्थ्य ध्वस्त हुँदै गएको छ, तर हरेक मिनेट हजारौँ भयावह नयाँ मेसिन उत्पादन भइरहेका छन्। हामी यसलाई प्रगति भन्छौँ, तर वास्तवमा यो सुविधाको बदलामा दासत्व स्वीकार गर्नु हो। समस्या उपकरणहरू आफैँमा मात्र होइन। समस्या त के हो भने, हरेक नयाँ उपकरण उत्पादन हुँदै जाँदा मानिसहरूले त्यसको नैतिक पक्षबारे झन्झन् कम विचार गर्न थालेका छन्। कम्प्युटरको स्क्रिनमा ‘स्वीकार गर्नुहोस्’ भन्ने बटन थिच्नुअघि कोही पनि एकछिन रोकेर यति सामान्य प्रश्नसमेत सोध्दैन—‘के यो मेरो हितमा छ? के मलाई वास्तवमै यसको आवश्यकता छ? के कसैलाई साँच्चै यसको आवश्यकता छ?’

एक्काइसौँ शताब्दीमा आधुनिक संसार फ्र्याङ्केन्स्टाइनको साम्राज्य बनेको छ। स्रोतसाधन घट्दै गएका छन्, बमसँगै पूरै पुस्ताको भावनात्मक स्वास्थ्य ध्वस्त हुँदै गएको छ, तर हरेक मिनेट हजारौँ भयावह नयाँ मेसिन उत्पादन भइरहेका छन्। हामी यसलाई प्रगति भन्छौँ, तर वास्तवमा यो सुविधाको बदलामा दासत्व स्वीकार गर्नु हो।

यसको अन्तिम परिणाम यस्तो नयाँ, आकर्षक देखिने संसार बनेको छ, जहाँ जीवन सस्तो छ र दमन झन् सस्तोमा गर्न सकिन्छ। च्याउ उम्रिएझैँ जेलहरू खुलिरहेका छन्। जताततै निगरानी क्यामेरा छन्। अनि आकाशमा मोनार्क पुतलीभन्दा ड्रोनहरू धेरै छन्। तर के भो त! अब म आफ्नै मोबाइलबाट चिकेन नगेट्स किन्न सक्छु नि!

यो अनौठो, सुविधाजनक तर दुःस्वप्नजस्तो संसारको एउटा मात्र उज्यालो पक्ष के हो भने, शाब्दिक अर्थमै हरेक वस्तुको बृहत् उत्पादन हुन थालेपछि प्रतिरोध पनि दमनजत्तिकै सस्तो भएको छ। किर्गिस्तानको बिश्केकमा बस्ने १३ वर्षीया अटिजम भएकी बालिकाले आफूलाई दमको समस्या गराउने कारखाना उसैले उत्पादन गरेको मोबाइल फोनको सहायताले बन्द गराउन सक्छिन्। अफ्रिकाको साहेल क्षेत्रमा बस्ने छ सन्तानकी विधवा आमाले क्रिप्टोकरेन्सीको सहारा लिएर प्रतिबन्ध छल्न सक्छिन् र डार्क वेबबाट इन्सुलिन किन्न सक्छिन्। सबैभन्दा अनुकूल परिस्थितिमा त पूरै जनसमुदायले थोरै खर्चमै राक्षसको भूमिका खेल्न र कम्तीमा एक क्षणका लागि भए पनि फ्रान्कनस्टाइन साम्राज्यसँग बदला लिने अवसर पाउँछन्।

एक समयको कुरा हो, साइबेरियाको एउटा दुर्गम गाउँमा भोकमरीसँग जुधिरहेको मिखाइल कलाशनिकोव नामको एक सामान्य युवक थियो। ऊ खिया लागेका ट्र्याक्टर र पुराना सिकार खेल्ने बन्दुकहरूसँग खेल्दै हुर्किएको थियो। दोस्रो विश्वयुद्धका बेला ऊ सोभियत लालसेनामा ट्याङ्क कमान्डरका रूपमा कार्यरत थियो। ब्र्यान्स्कको युद्धमा घाइते भएपछि मिखाइलले मुख्यतः स्वअध्ययनबाट हासिल गरेको आफ्नो इन्जिनियरिङ सीप प्रयोग गरेर एउटा लडाकु राइफलको डिजाइन तयार पार्‍यो। त्यसको आधार नाजीहरूले सोभियत सङ्घमा ल्याएको स्टुर्मगेवेहर ४४ राइफल थियो। तिनै नाजीहरूले सोभियत सङ्घलाई जलेका गाउँ र ध्वस्त सहरहरूको विशाल चिहानमा परिणत गरेका थिए।

ब्र्यान्स्कको युद्धमा घाइते भएपछि मिखाइलले मुख्यतः स्वअध्ययनबाट हासिल गरेको आफ्नो इन्जिनियरिङ सीप प्रयोग गरेर एउटा लडाकु राइफलको डिजाइन तयार पार्‍यो। त्यसको आधार नाजीहरूले सोभियत सङ्घमा ल्याएको स्टुर्मगेवेहर ४४ राइफल थियो।

यही हतियार पछि आज हामीले एके–४७ भनेर चिन्ने बन्दुक बन्यो। सबैभन्दा कठोर परिस्थितिमा पनि यसले भरपर्दो ढङ्गले काम गर्थ्यो। यसको सञ्चालन यति सजिलो थियो कि जमिन जोतेर खेती गर्ने अनुभवहीन किसानले समेत यसलाई घातक प्रभावकारिताका साथ चलाउन सक्थ्यो। तर यी सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा के थियो भने, यो सस्तो थियो र यसको उत्पादन गर्न पनि सजिलो थियो। अवस्था यस्तो बन्यो कि चाँडै नै स्टालिनसँग सन्धि वा सम्झौता गरेका हरेक कम्युनिस्ट देशले यसको आफ्नै संस्करण उत्पादन गर्न थाले। केही समय नबित्दै, तिनै देशका उत्पीडित जनताले समेत यस्ता हतियार उत्पादन गर्न र प्रयोग गर्न थाले।

पश्चिमा देशहरूमा एके–४७ को भयावह छवि छ, र त्यसका पर्याप्त कारण पनि छन्। तर तेस्रो विश्वका देशहरूमा यो प्रतिरोधको प्रतीक बनेको छ। यदि विन्चेस्टर त्यो बन्दुक हो, जसले अमेरिकी पश्चिमको विजय सुनिश्चित गर्‍यो भने कलाशनिकोव त्यो बन्दुक हो, जसले अफ्रिका र दक्षिणपूर्वी एसियालाई मुक्त गर्‍यो। सोभियत सङ्घको यो फ्र्याङ्केन्स्टाइन मेसिनले धेरै किसानहरूलाई आफ्ना विजेताहरूसँग  बराबरीको हैसियतमा लड्ने अवसर दियो। यसमा पश्तुन  किसान र चेचेन लडाकुहरू पनि पर्थे, जसले मिखाइलको लालसेनाका बाँकी सैन्य शक्तिसँग आमनेसामने भिडन्त गरे।

हिजबुल्लाह त्यस्तो झन्डामुनि रहेर  नरसंहारविरुद्ध लडिरहेको छ, जसमा उनीहरूले प्रयोग गर्ने यही राइफलको आकृति अङ्कित छ।

आज, सोभियत सङ्घ विघटन भएको धेरै समय बितिसक्दा पनि कङ्गो र सोमालियाजस्ता देशहरूमा गल्लीका कुनामा बसेका नक्कली हतियार बनाउने व्यापारीबाट कलाशनिकोवको यो राक्षसी हतियार जम्मा छ  डलरमा किन्न सकिन्छ—अर्थात् एउटा कुखुरा वा एक बोरा अन्नको मूल्यमा। यसैबीच, हिजबुल्लाह त्यस्तो झन्डामुनि रहेर  नरसंहारविरुद्ध लडिरहेको छ, जसमा उनीहरूले प्रयोग गर्ने यही राइफलको आकृति अङ्कित छ।

निश्चय नै, यो हतियार प्रयोग गर्ने दुष्ट मानिसहरूको पनि कमी छैन। वास्तवमा, इजरायलको रक्षा बल (आईडीएफ) ले अझै पनि आईएमआई गालिल राइफल प्रयोग गर्छ, जुन मुख्यतः कलाशनिकोवकै नमुनामा आधारित आक्रमणकारी राइफल हो। तर एके–४७ ले युद्ध लड्ने तरिका नै बदलिदियो र तेस्रो विश्वका छापामार लडाकुहरूलाई बेवास्ता गर्न नसकिने शक्तिका रूपमा उदाउन मद्दत गर्‍यो भन्ने कुरालाई नकार्न सकिँदैन। आज मध्यपूर्वभरि प्रविधिको यस्तै खालको रूपान्तरणकारी क्रान्ति भइरहेको हामी देखिरहेका छौँ। यसपटक यसको केन्द्रमा इरानको शाहेद ड्रोन छ।

एके–४७ जस्तै शाहेद ड्रोन पनि घेराबन्दीमा परेको एउटा देशले आफ्ना शत्रुका उपकरणहरूलाई नमुनाका रूपमा प्रयोग गरेर निर्माण गरेको हतियार हो। इरानको ड्रोन कार्यक्रमको सुरुआत सन् १९८० को दशकको इरान–इराक युद्धसँग जोडिएको छ। अमेरिकाको आर्थिक सहयोगमा चलेको उक्त युद्धले भर्खरै स्थापित क्रान्तिकारी सरकारलाई नै विनाशको सँघारमा पुर्‍याएको थियो। तर इरानको ड्रोन कार्यक्रमका अधिकांश ठूला उपलब्धि सन्  २०११ पछि हासिल भए। त्यसबेला इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स (आईआरजीसी) को साइबर युद्धसम्बन्धी एउटा इकाइले इरानी हवाई क्षेत्रमा सीआईएले सञ्चालन गरिरहेको लकहिड मार्टिन आरक्यू–१७० ड्रोनको प्रणाली ह्याक गर्न सफल भयो। जीपीएस सङ्केत र सञ्चार अवरुद्ध पार्ने प्रविधि प्रयोग गरेर त्यसले लाखौँ डलर मूल्यको उक्त ड्रोनलाई लगभग सकुशल अवस्थामा अवतरण गर्न बाध्य बनायो।

एके–४७ जस्तै शाहेद ड्रोन पनि घेराबन्दीमा परेको एउटा देशले आफ्ना शत्रुका उपकरणहरूलाई नमुनाका रूपमा प्रयोग गरेर निर्माण गरेको हतियार हो।

त्यसबेला पनि पश्चिमा विश्लेषकहरूले इरानजस्तो देशले विकसित मुलुकहरूको यस्तो उन्नत प्रविधिको नक्कल गर्न सक्ने कुरामा शङ्का गरेका थिए। तर इरानले आफ्ना शत्रुको यो खेलौनालाई रिभर्स इन्जिनियरिङ प्रविधिबाट तुलनात्मक रूपमा सजिलै अध्ययन गर्‍यो र त्यसैलाई एउटा नयाँ हतियारको आधार बनायो। आज त्यही हतियारले मध्यपूर्व र त्यसभन्दा बाहिरसम्म अमेरिकी प्रभुत्वलाई चुनौती दिइरहेको छ।

अधिकांश शाहेद ड्रोनलाई लटरिङ म्युनिसन्स अर्थात् लक्ष्यको आसपास केही समय उडिरहेर उपयुक्त अवसरमा प्रहार गर्ने हतियारका रूपमा चिनिन्छ। मूलतः यी रिमोटबाट नियन्त्रित कामिकाजे विमान हुन्, जसले लक्ष्यमा ठोक्किएर आफैँलाई नष्ट गर्छन्। आवश्यकता र बाध्यताका कारण तिनलाई ठूलो सङ्ख्यामा उत्पादन गर्न सस्तो र तुलनात्मक रूपमा सरल बनाइएको छ। कडा आर्थिक प्रतिबन्धको बीचमा विकसित गरिएका यी ड्रोनमा प्रयोग हुने अधिकांश पार्टपुर्जा बजारमा व्यावसायिक रूपमा उपलब्ध सामग्री हुन्। ती सामग्री पोल्यान्ड, जापान, टर्की, भारत, भियतनाम र अन्य दर्जनौँ देशबाट टुक्राटुक्रामा तस्करी गरेर ल्याइन्छन्। त्यसपछि इजरायली रक्षा बलका बमहरूको पहुँचभन्दा केही तल, भूमिगत बनाइएका साना कारखानाहरूमा ती पार्टपुर्जा जोडेर ड्रोन तयार गरिन्छन्।

विडम्बना के छ भने, शाहेद ड्रोनको उत्पादन प्रक्रियामा रहेको यही सस्तोपन र सीमित स्रोतसाधनले नै फारसको खाडीमाथिको आकाशमा अमेरिकी साम्राज्यलाई त्रसित बनाउने क्षमता दिएको छ।

यस क्षेत्रमा अमेरिकी सैन्य अखडाहरूको रक्षा गर्न प्रयोग गरिने एउटा सामान्य अमेरिकी हावाबाट हावामा प्रहार गर्ने क्षेप्यास्त्र वा जमिनबाट प्रहार गरिने अवरोधक क्षेप्यास्त्र उत्पादन गर्न सामान्यतया चार लाखदेखि १२ लाख डलरसम्म खर्च हुन्छ। यसको तुलनामा एउटा शाहेद ड्रोनको औसत लागत करिब २० हजार डलर मात्र हुन्छ। यही लागतको अन्तरले हतियारको आपूर्तिमा ठूलो असन्तुलन पैदा गरेको छ। केही महिनासम्म अमेरिकी सैन्य अखडाहरू र तिनलाई आश्रय दिने अमेरिकी पक्षधर खाडीका इमिरेट्सहरूमाथि सस्ता अमेरिकी डुप्लिकेट हतियारहरूको थुप्रो बर्साएपछि  वासिङ्टनसँग तीव्र रूपमा हतियारको अभाव हुन थालेको छ। विश्वलाई आफ्नो नियन्त्रणमा राख्न प्रयोग गरिने हतियारको भण्डार खतरनाक रूपमा घटिरहेको छ, जबकि इरानले भग्नावशेषबीचबाट पनि लगातार थप ड्रोन उत्पादन गरिरहेको छ।

अमेरिकी सैन्य अखडाहरूको रक्षा गर्न प्रयोग गरिने एउटा सामान्य अमेरिकी हावाबाट हावामा प्रहार गर्ने क्षेप्यास्त्र वा जमिनबाट प्रहार गरिने अवरोधक क्षेप्यास्त्र उत्पादन गर्न सामान्यतया चार लाखदेखि १२ लाख डलरसम्म खर्च हुन्छ। यसको तुलनामा एउटा शाहेद ड्रोनको औसत लागत करिब २० हजार डलर मात्र हुन्छ। यही लागतको अन्तरले हतियारको आपूर्तिमा ठूलो असन्तुलन पैदा गरेको छ।

यसरी लगभग सम्पूर्ण नौसैनिक र वायुसेना शक्ति गुमाइसकेको भनिएको एउटा देशले अमेरिकी सेनालाई पछि हट्न बाध्य बनायो। खाडी क्षेत्रका आफ्ना कैयौँ सैन्य अखडाहरू छाडेर अमेरिकी सेना अपमानित अवस्थामा फर्किनुपर्‍यो। हालै सार्वजनिक भएको अमेरिकी रक्षा मन्त्रालयका महानिरीक्षकको प्रतिवेदनले इजरायलका लागि ट्रम्पले इरानविरुद्ध चलाएको युद्धको कुल लागत करिब ३८ अर्ब डलर पुगेको उल्लेख गरेको छ। प्रतिवेदनले रणनीतिक महत्त्वका हतियारमा अभूतपूर्व स्तरको अभाव र ती हतियारको पुनःआपूर्तिमा गम्भीर अवरोध उत्पन्न हुने चेतावनीसमेत दिएको छ।

कलाशनिकोवजस्तै शाहेद पनि फैलिरहेको छ। यमनका हुथी विद्रोहीहरू अहिले अमेरिकाको समर्थन प्राप्त, अत्याधुनिक हतियारले सुसज्जित साउदी सेनाविरुद्ध डटेर सामना गरिरहेका छन्। डोनाल्ड ट्रम्प खुलेर प्रवेश गर्न डराइरहेको देखिने यस द्वन्द्वमा हुथीहरूले आफ्ना सैन्य क्षमता प्रदर्शन गरिरहेका छन्। पर्याप्त प्रमाणबिना नै हुथीहरूको सम्पूर्ण ड्रोन बेडा वास्तवमा आईआरजीसीले उपहार दिएको हो भन्ने दाबी  व्यापक रूपमा गरिएको छ। तर अहिलेसम्म उपलब्ध वास्तविक प्रमाणहरूले भने यस दाबीलाई पूर्णतः बकवास साबित गर्छन्।

हुथीहरूले शाहेद ड्रोनकै नमुनालाई आधार बनाएर आफ्ना ड्रोन निर्माण गरिरहेका छन् भन्ने कुरामा कुनै शङ्का छैन। उनीहरूलाई इरानले केही मार्गनिर्देशन प्रणालीसमेत उपलब्ध गराएको देखिन्छ। तर बाँकी सबै सामग्री चीनको बजारमा सजिलै पाइने सस्ता व्यावसायिक सामानजस्तै देखिन्छन्, जुन अस्टिनका कुनै पनि साना र कम खर्चमा काम गर्ने हबी पसलमा समेत उपलब्ध हुन सक्छन्। साम्राज्यवादी प्रतिबन्ध छल्न ती सामग्रीलाई विभिन्न भागमा विभाजन गरी अनेकौँ मालवाहक कन्टेनरमार्फत तस्करी गरेर भित्र्याइन्छ।

हुथीहरूले भूमिगत कारखाना सञ्चालन गर्न आवश्यक माटो खन्ने मेसिन र हावा आवतजावत गराउने उपकरणहरूसमेत तस्करी गरेर भित्र्याएका छन्। अनि किन नगर्ने? इरानले पनि आफ्नै भूमिमा अमेरिकाले प्रायोजन गरेको छद्मयुद्धका भग्नावशेषबाट ड्रोन उद्योग यसरी नै निर्माण गरेको थियो। माछा मार्ने रड नै माछाभन्दा दुई गुणा सस्तो हुँदा माछा किन किन्ने? हुथीहरूले आफ्नो उद्योगलाई विस्तार गर्दै अधिकांशतः स्वदेशमै विकसित डिजाइनमा आधारित उत्पादन गर्न थालेका छन्। अन्य शिया लडाकु समूहहरू पनि उनीहरूकै पदचिह्न पछ्याइरहेका देखिन्छन्। तर प्रतिरोधको धुरीले भने यस उपलब्धिमा अत्यधिक आत्मविश्वास पाल्नु बुद्धिमानी हुने छैन। आखिर, ड्रोनबाट अरूको ज्यान लिनेहरू आफैँ पनि ड्रोनकै सिकार हुन्छन्।

हुथीहरूले भूमिगत कारखाना सञ्चालन गर्न आवश्यक माटो खन्ने मेसिन र हावा आवतजावत गराउने उपकरणहरूसमेत तस्करी गरेर भित्र्याएका छन्। अनि किन नगर्ने? इरानले पनि आफ्नै भूमिमा अमेरिकाले प्रायोजन गरेको छद्मयुद्धका भग्नावशेषबाट ड्रोन उद्योग यसरी नै निर्माण गरेको थियो। माछा मार्ने रड नै माछाभन्दा दुई गुणा सस्तो हुँदा माछा किन किन्ने?

इरानले युक्रेनमा सर्वसाधारणको हत्या गर्न रुसलाई आफ्नै शाहेद ड्रोन उत्पादन गर्ने अनुमति दिइरहेको छ। उता, युक्रेनले पनि इरानकै कार्यपद्धतिबाट सिक्दै शाहेद ड्रोनका भग्नावशेष प्रयोग गरेर त्यसका आफ्नै नक्कली संस्करण बनाएको छ। अहिले ती ड्रोन रुसभित्र सर्वसाधारणको ज्यान लिन प्रयोग भइरहेका छन्। अमेरिका पनि यही दौडमा छ। उसले उल्टो इन्जिनियरिङबाट पुनः निर्माण र सुधार गरिएको शाहेद ड्रोनको अध्ययन गरेर त्यसको आफ्नै फ्र्याङ्केन्स्टाइनजस्तो प्रतिरूप तयार पारेको छ, जसलाई लुकास  ड्रोन नाम दिइएको छ। अनि यो चक्र यसरी नै घुमिरहन्छ।

यही हो फ्र्याङ्केन्स्टाइनको नियम—प्रगतिको फल। प्रत्येक नयाँ राक्षसले अर्को नयाँ राक्षस निर्माण गर्ने नमुना तयार पार्छ। एकपटक त्यो राक्षस चिहानबाट बाहिर निस्किएपछि उसलाई फेरि चिहानभित्र फर्काउन सकिँदैन। विशेषगरी, आफ्नै ड्रोन निर्माण गर्न आवश्यक नक्सा र प्राविधिक विवरण फोरचन (4chan) बाटै डाउनलोड गर्न सकिने भएपछि त झन् यो असम्भव हुन्छ। थोमस साङ्कारा र मुअम्मर गद्दाफीले बोल्न सक्ने भए तपाईंलाई यही कुरा बताउने थिए। उनीहरू दुवैलाई सोभियत गोलाबारुदका आधा म्यागजिनले भरिएका हतियारको भार उनीहरुको शवपेटिकामा राखेर गाडिएको थियो।

अब ओहायोको अक्रोन सहरमा एक्लोपनले ग्रस्त कुनै किशोरले आफ्ना सौतेनी बुबाको घरको भुइँतलामा आफ्नै शाहेद ड्रोन निर्माण गर्ने सम्भावना टार्न नसकिने अवस्थामा पुगेको छ। म उनीहरूलाई एउटा मात्र आग्रह गर्न सक्छु—आफ्नो आक्रमणको लक्ष्य सडकपारिको बाल अस्पताललाई बनाउनुको सट्टा दुई सहर पर रहेको डेटा सेन्टरलाई बनाउनेबारे सोचून्। अनि, काली मातासँग प्रार्थना गर्छु—हामी सबैलाई आफूसँगै विनाशतर्फ लैजानुअघि नै विद्युत् सञ्जाल ठप्प होस्।

Source: https://www.counterpunch.org

 

अनुवाद एवं प्रस्तुति: केदार सिटौला

(यो अनुवाद लेख साभार छाप्नेले अनिवार्य रुपमा मूल लेखको स्रोत, अनुवादकको नाम र दायित्वबोधको हाइपरलिङ्कसहित स्रोत खुलाउनुहोला । उचित तरिकाले स्रोत नखुलाइकन प्रकाशित गरिएमा बौद्धिक चोरी मानिनेछ ।–दायित्वबोध)

दायित्वबोधको विशेष अनुरोध

वाम वैचारिकीको रक्षा र प्रबर्द्धनका लागि दायित्वबोध अनलाइन निरन्तर रहनु जरुरी छ भन्ने तपाईंलाई लाग्छ ? के दायित्वबोधमा प्रकाशित भइरहेका सामग्रीहरु उपयोगी र पठनीय छन् भन्ने तपाईं ठान्नुहुन्छ ? दायित्वबोधको निरन्तरताको लागि तपाईंको सहयोगले ठूलो अर्थ राख्छ !

तपाईंले कसरी सहयोग गर्न सक्नुहुन्छ ? यस लिङ्कमा थिच्नुहोस्