ब्राजिलको चुनावी संघर्ष: ब्रिक्स र भूराजनीतिमा पार्न सक्ने दुरगामी प्रभाव

चुनावी अभियानमा लुला । तस्विर: फक्सन्यूज

सन् २०२६ को अक्टोबर ४ मा सम्पन्न ब्राजिलको राष्ट्रपति पदको पहिलो चरणको निर्वाचनले विश्व राजनीति, अर्थतन्त्र र कूटनीतिमा एक प्रकारको ठूलो भूकम्प ल्याएको छ। कुनै पनि उम्मेदवारले निर्वाचन जित्नका लागि संविधानतः आवश्यक पर्ने ५० प्रतिशतभन्दा बढीको स्पष्ट बहुमत प्राप्त गर्न नसकेपछि, यो प्रतिस्पर्धा अब आगामी अक्टोबर २५ मा हुने अति नै रोचक र निर्णायक दोस्रो चरणको मतदान (रनअफ) तर्फ धकेलिएको छ। पहिलो चरणको यो नतिजाले अन्तर्राष्ट्रिय विश्लेषकहरूलाई समेत अचम्मित पारेको छ। यसमा वामपन्थी धारका वर्तमान राष्ट्रपति लुइ इनासिओ लुला दा सिल्भालाई पछि पार्दै दक्षिणपन्थी धारका उम्मेदवार तथा सिनेट सदस्य फ्लाभियो बोल्सोनारोले पहिलो स्थान हासिल गर्न सफल भएका छन्। निर्वाचन आयोगले सार्वजनिक गरेको अन्तिम तथा आधिकारिक तथ्यांकअनुसार, फ्लाभियो बोल्सोनारोले करिब ४७.३ प्रतिशत (अर्थात् करिब ३ करोड ७५ लाख) मत प्राप्त गरेका छन् भने ८० वर्षीय वर्तमान राष्ट्रपति लुलाले करिब ४४.८ प्रतिशत (अर्थात् करिब ३ करोड २० लाख) मत प्राप्त गरेका छन्।

पहिलो चरणको यस अप्रत्याशित नतिजापश्चात ब्राजिलको वित्तीय बजारमा ‘सकारात्मक प्रतिक्रिया’ देखिएको छ। लगानीकर्ताहरू र कर्पोरेट क्षेत्रका विश्लेषकहरूले लुलाको तुलनामा फ्लाभियो बोल्सोनारोलाई धेरै हदसम्म बजार-मैत्री (मार्केट-फ्रेन्डली) र उदार अर्थनीति पक्षधर उम्मेदवारका रूपमा हेरेका छन्। यसै कारणले गर्दा, पहिलो चरणको नतिजा आएसँगै बजारमा एक किसिमको उत्साह देखिएको छ र यसले आगामी दिनमा लगानीको वातावरणमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने चासो बढेको छ।

राजनीतिक पुस्तान्तरण र वैचारिक द्वन्द्वको महाभियान

यसपटकको ब्राजिलको राष्ट्रपति निर्वाचनमा राजनीतिक पुस्ता, कार्यशैली र वैचारिक पृष्ठभूमिको अत्यन्तै गहिरो अन्तरविरोध देखने पाइन्छ। एकातर्फ, लामो राजनीतिक इतिहास बोकेका ८० वर्षीय वामपन्थी नेता लुला दा सिल्भा आफ्नो राजनीतिक जीवनको अर्को अध्याय र चौथो गैर-क्रमागत कार्यकालका लागि चुनावी मैदानमा होमिएका छन्। उनले आफ्नो राजनीतिक जीवनभर कामदार वर्गको हित, सामाजिक कल्याणकारी योजनाहरू र गरिबी निवारणका कार्यक्रमहरूलाई केन्द्रबिन्दुमा राख्दै आएका छन्। अर्कातर्फ, उनका मुख्य प्रतिस्पर्धी ४५ वर्षीय फ्लाभियो बोल्सोनारो छन्, जो पूर्वराष्ट्रपति जिसार बोल्सोनारोका सुपुत्र हुन्। रोचक र विवादस्पद पक्ष त के छ भने, उनका पिता जिसार बोल्सोनारो विभिन्न भ्रष्टाचार र राजनीतिक अभियोगहरूका कारण हाल २७ वर्षको लामो कारावास सजाय काटिरहेका छन्। पिता जेलमा रहेका बेला पुत्र फ्लाभियोले दक्षिणपन्थी जनसमर्थनलाई एकीकृत गर्दै जुन राजनीतिक पुनरुत्थानको नेतृत्व गरेका छन्, त्यसले ब्राजिलको राजनीतिमा नयाँ मोड ल्याएको छ।

पहिलो चरणको चुनावी अभियान कुनै एक मुद्दामा मात्र सीमित थिएन। देशको अर्थतन्त्रमा देखिएको महँगी, बढ्दो जीवनयापनको लागत, नागरिक सुरक्षाका चुनौतीहरू र राजनीतिक वृत्तमा समय-समयमा उठ्ने गरेका विभिन्न भ्रष्टाचार काण्डहरू यसपटकका मुख्य मुद्दा बने। वर्तमान सरकारले मूल्यवृद्धिलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा लिन नसकेको जनगुनासो र मध्यम तथा उच्च वर्गमा वामपन्थी नीतिकति प्रति देखिएको असन्तुष्टिलाई दक्षिणपन्थी उम्मेदवार फ्लाभियोले आफ्ना पक्षमा उपयोग गर्न सफल भए। यसका साथै, यस निर्वाचनले अन्तर्राष्ट्रिय जगत्‌को पनि ध्यान खिचेको छ। संयुक्त राज्य अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले यस निर्वाचनलाई आफूले "नजिकबाट नियालिरहेको" सार्वजनिक रूपमा बताएका छन्। यसले के स्पष्ट पार्छ भने, ब्राजिलको आगामी नेतृत्वले वाशिंगटनसँगको सम्बन्ध र चीनसँगको व्यापारिक तथा रणनीतिक सामञ्जस्यलाई कसरी अगाडि बढाउँछ भन्ने कुरा अमेरिकाका लागि समेत भूराजनीतिक रूपमा अति संवेदनशील छ।

लुलाको ’पराजय’ भयो भने त्यसले ब्रिक्सको भविष्यमा पर्ने गहिरो प्रभाव

यदि आगामी अक्टोबर २५ मा हुने निर्णायक दोस्रो चरणको मतदानमा वर्तमान राष्ट्रपति लुला दा सिल्भा पराजित भए र दक्षिणपन्थी धारका फ्लाभियो बोल्सोनारोले सत्ता सम्हाले भने, त्यसले 'ब्रिक्स' (BRICS) संगठनको आन्तरिक गतिशीलता, यसको वैचारिक सुदृढीकरण र वैश्विक भूराजनीतिमा दूरगामी प्रभाव पार्नेछ। ब्रिक्सको अवधारणालाई मजबुत बनाउन, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा अमेरिकी डलरको एकलौटी वर्चस्व घटाएर स्थानीय मुद्राको प्रयोगलाई बढावा दिन र पश्चिमी मुलुकहरूको एकलौटी प्रभावलाई काउन्टर दिन ब्राजिलका वर्तमान राष्ट्रपति लुलाले अत्यन्तै अग्रणी र प्रखर भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन्। चीन र रूससँगको रणनीतिक साझामार्फत ब्रिक्सलाई पश्चिमा शक्तिहरूको एउटा शक्तिशाली आर्थिक तथा रणनीतिक विकल्पका रूपमा उभ्याउन लुलाको व्यक्तिगत कूटनीति र वैचारिक दृष्टिकोणको ठूलो योगदान छ।

तर, लुला पराजित भए र बोल्सोनारो परिवार वा उनीहरू निकट दक्षिणपन्थी शक्ति सत्तामा फर्कियो भने, ब्राजिलको वैदेशिक नीतिमा एउटा ठूलो युटर्न (यू-टर्न) आउने निश्चित छ। बोल्सोनारो परिवारको राजनीतिक र वैचारिक झुकाव परम्परागत रूपमा वाशिंगटन र विशेष गरी अमेरिकी दक्षिणपन्थी नेतृत्वतर्फ बढी ढल्केको इतिहास छ। यसले गर्दा, ब्राजिलले ब्रिक्सभित्र खेल्दै आएको सक्रिय, क्रान्तिकारी र नेतृत्वदायी भूमिका केही हदसम्म नरम, रक्षात्मक वा सीमान्तकृत नै पनि हुन सक्नेछ। अमेरिकाको ट्रम्प प्रशासनसँगको निकटता र घनिष्ठता बढाउने नीतिले गर्दा ब्राजिलले चीन र रूससँगको सम्बन्धमा केही दूरी कायम गर्न सक्ने भूराजनीतिक विश्लेषकहरूको आकलन छ। ब्रिक्सको विस्तार, नयाँ राष्ट्रहरूको प्रवेश र यसका नीतिगत एजेन्डालाई एकताबद्ध राख्न ब्राजिल जस्तो ठूलो ल्याटिन अमेरिकी अर्थतन्त्रको स्थिर र वामपन्थी झुकाव अति आवश्यक मानिन्छ । लुलाको पराजय भयो भने त्यसले गम्भीर रूपमा खल्बल्याउन सक्छ।

वैश्विक भूराजनीति र ग्लोबल साउथको शक्ति सन्तुलनमा परिवर्तन

वैश्विक भूराजनीतिको बृहत् क्यानभासमा हेर्ने हो भने, लुलाको हारले समग्र ल्याटिन अमेरिकामा पुनः एकपटक दक्षिणपन्थी लहर (Right-wing tide) फर्किने बलियो संकेत दिनेछ। हालैका वर्षहरूमा यस क्षेत्रका विभिन्न मुलुकहरूमा राजनीतिक फेरबदल भइरहेको सन्दर्भमा, ब्राजिलमा बोल्सोनारोको उदयले वाशिंगटनलाई यस क्षेत्रमा आफ्नो गुमेको प्रभाव र सामरिक पकड पुनः बलियो बनाउन ठूलो अवसर प्रदान गर्नेछ। यसले गर्दा विश्व राजनीतिमा 'ग्लोबल साउथ' (Global South) का देशहरूको आवाजलाई एकताबद्ध गराउने र पश्चिमा केन्द्रित विश्व व्यवस्थालाई चुनौती दिने ब्रिक्सको साङ्गठनिक सुदृढीकरणमा भने ठूलै वैचारिक खलल र अवरोध पुग्न सक्नेछ।

यस हिसाबले पनि  अक्टोबर २५ को मतदान केवल ब्राजिलको आगामी चार वर्षको नेतृत्व चयन गर्ने प्रक्रिया मात्र पटक्कै होइन । यसले आगामी दशकको अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलन, बहुध्रुवीय विश्वको रूपरेखा र ब्रिक्सजस्ता उदीयमान मञ्चहरूको कार्यदिशाको समेत स्पष्ट निर्णय गर्नेछ। त्यसैले  आगामी अक्टोबर २५ मा हुने दोस्रो चरणको मतदानमा लुलाले मतदाताहरूलाई आफ्नो पक्षमा फर्काएर पुनरागमन गर्न सक्लान् वा बोल्सोनारो परिवारले ब्राजिलको सत्तामा पुनरागमन गर्दै भूराजनीतिक समीकरण बदल्लान्– यो यक्ष प्रश्न बनेर तेर्सिएको छ । बाहिरबाट हेर्दा निर्वाचन  ब्राजिलको आन्तरिक सरकार गठन वा सत्ता परिवर्तनको लडाइँ जस्तो मात्र देखिन्छ । तर वास्तविकता त्यति मात्रै हैन ।  यसको दायरा निकै फराकिलो छ । यो निर्वाचनको अन्तिम परिणामले ल्याटिन अमेरिकाको क्षेत्रीय राजनीति, उदीयमान अर्थतन्त्रहरूको प्रभावशाली अन्तर्राष्ट्रिय गठबन्धन 'ब्रिक्स' (BRICS) को भविष्य, तथा वाशिंगटन र बेइजिङबीचको जटिल वैश्विक शक्ति संघर्षलाई समेत प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित पार्नेछ।