चियाको इतिहासभित्र लुकेको स्वाद, सत्ता र साम्राज्यको कथा

सबै चित्रहरु एआइको सहयोगमा तयार गरिएका हुन्

सन् १७३५ मा स्वीडेनको गोथेनबर्ग बन्दरगाहबाट चाँदीले भरिएको 'गोथेनबर्ग' नामको एउटा जहाज प्रस्थान गर्‍यो। त्यसको गन्तव्य चीनको क्यान्टन शहर थियो र उद्देश्य एकदमै सरल थियो– चिया ल्याउनु। समुद्री डाँकाहरूले भरिएका जलक्षेत्रहरू पार गर्दै, अफ्रिकाको दक्षिणी भूभाग हुँदै हिन्द महासागर तैरिएर जाने यो यात्रा पूरा हुन (आउदा-जाँदा) एक-एक वर्षभन्दा बढी समय लाग्थ्यो। यी कठिन यात्राहरूमा समुद्री दुर्घटना र रोग, अझ विशेष गरी भिटामीन सीको कमीका कारण हुने स्कर्भी (Scurvy) का कारण सिङ्गो जहाजका टोलीहरू नै कालकवलित हुन्थे ।

रोचक कुरा त के थियो भने यो भयानक यात्रा उनीहरू धन, वैभव र सम्पत्ति हासिल गर्नका लागि होइन, केवल एक विशेष खालको सुकेका पातहरू प्राप्त गर्नका लागि गर्थे। सुन्दा यो एकदमै विचित्र र पागलपनले भरिएको कार्य लाग्न सक्छ ।  तर इतिहासको एउटा कालखण्डमा मानिसहरूले एउटा यस्तो वनस्पतिका लागि आफ्नो सर्वस्व दाउमा लगाए, राष्ट्रहरूलाई कङ्गाल बनाए, युद्धहरू लडे र विश्वको नक्सा नै पुन:लेखन गरे, जुन पात आज कुनै पनि किराना पसलमा केही रुपियाँमा नै किन्न पाइन्छ। त्यो वनस्पतिको सुकेको–सुकाइएको पात अरु केही थिएन, अहिले सबैको घर घरमा सहज र सुलभ रुपमा पाइने चिया थियो ।  

चियाको जन्म : मिथकदेखि इतिहाससम्म

आखिर दक्षिण-पश्चिम चीनका पहाडहरूमा उम्रिने एउटा जङ्गली पोथ्रा विरुवाको पात कसरी पानीपछिको विश्वमै सबैभन्दा बढी उपभोग गरिने पेय पदार्थ बन्न पुग्यो? यसले कसरी राजवंशहरू ढाल्यो, क्रान्तिहरूलाई ऊर्जा दियो र शताब्दीयौंसम्म विश्वव्यापी व्यापारको दिशा नै बदल्यो ?

चियाको यो कथा लगभग पाँच हजार वर्षअघि धेरैजसो मानिसले कहिल्यै नामै नसुनेको ठाउँ– चीनको युन्नान प्रान्तबाट सुरु हुन्छ। चिनियाँ लोककथा अनुसार ईसापूर्व २७०० तिर सम्राट शेन नुङ एउटा जङ्गली चियाको बुटामुनि बसिरहेका थिए र उनका सेवकहरू उनका लागि पिउने पानी उमालिरहेका थिए। अचानक टाउकोमाथिका हाँगाहरूबाट केही पातहरू खसेर उम्लिरहेको भाँडोमा परे। जडीबुटीविद् र उत्सुक अन्वेषकका रूपमा परिचित शेन नुङले त्यो संयोगवश बनेको काढालाई फ्याँक्नुको सट्टा चाख्ने निर्णय गरे। अनि, उनलाई त्यो स्वाद असाध्यै मन पर्यो।

हरियो चिया, कालो चिया, सेतो चिया, ओलोङ– यी सबै प्रकारका चिया उत्पादन गर्ने एउटै प्रजातिको वनस्पति 'क्यामेलिया सिनेन्सिस' (Camellia sinensis) को उत्पत्ति दक्षिण-पश्चिम चीनको युन्नान क्षेत्रमै भएको हो। युरोपका मानिसहरूलाई यो वनस्पतिको अस्तित्वबारे थाहा हुनुभन्दा हजारौँ वर्षअघि नै त्यस क्षेत्रका मानिसहरू चियाका पातहरू चबाउने र यसलाई पेय पदार्थको प्रारम्भिक रूप बनाएर पिउने गर्थे।

सम्भवतः यो एउटा मिथक मात्र पनि हुन सक्छ । इतिहासका कालखण्डमा हामीले बुझ्ने गरेजस्तै शेन नुङ स्वयं कुनै वास्तविक ऐतिहासिक व्यक्ति नहुन पनि सक्छन्। तर, यस कथाको मूल मर्म भने पुरातत्वविद् र वनस्पतिविद्हरूले पुष्टि गरेकै तथ्यसँग मेल खान्छ। हरियो चिया, कालो चिया, सेतो चिया, ओलोङ– यी सबै प्रकारका चिया उत्पादन गर्ने एउटै प्रजातिको वनस्पति 'क्यामेलिया सिनेन्सिस' (Camellia sinensis) को उत्पत्ति दक्षिण-पश्चिम चीनको युन्नान क्षेत्रमै भएको हो। युरोपका मानिसहरूलाई यो वनस्पतिको अस्तित्वबारे थाहा हुनुभन्दा हजारौँ वर्षअघि नै त्यस क्षेत्रका मानिसहरू चियाका पातहरू चपाउने र यसलाई पानीमा उमालेर पेय पदार्थको पिउने गर्थे।

शताब्दीयौंसम्म चिया मुख्यतया औषधिको रूपमा मात्र प्रयोग हुन्थ्यो। ईसापूर्व २०० तिरको हान राजवंशकालीन चिनियाँ ग्रन्थहरूमा टाउको दुखाइदेखि पाचनसम्बन्धी समस्या र थकानसम्मका सबै रोगको उपचारका रूपमा चियाको उल्लेख गरिएको पाइन्छ। मानिसहरू पातहरूलाई पिसेर लेदो बनाउँथे, त्यसलाई इँटाजस्तै आकारमा थिचेर सुकाउँथे र तिनै चियाका इँटाका टुक्राहरूलाई नुन, अदुवा र कहिलेकाहीँ प्याजसँग पानीमा उमालेर पिउने गर्थे। तपाईंले आजको आधुनिक कफी शपमा त्यो पुरानो शैलीको चिया मगाउनुभयो भने, सम्भवतः पहिलो घुट्कोमै थुकिदिनुहुनेछ।

लु यु र चियाको कलाको जन्म

तीतो औषधीय काढाबाट मानिसहरूले साँच्चै आनन्दका लागि पिउने पेय पदार्थमा रूपान्तरण हुन चियालाई सयौँ वर्ष लाग्यो। तर यसको वास्तविक मोड भने सन् ६१८ देखि ९०७ सम्म चीनमा शासन गरेको ताङ राजवंशको समयमा आयो। यहीँबाट लु यु नाम गरेका व्यक्तिको प्रवेश हुन्छ। लु यु बौद्ध भिक्षुहरूद्वारा हुर्काइएका एक अनाथ थिए, जसलाई चियाप्रति गहिरो लगाव भयो। उनी केवल चिया पिउनमा मात्र होइन, यसको अध्ययनमा लीन भए। उनले चीनभरि यात्रा गर्दै, चिया उत्पादन हुने क्षेत्रहरूको भ्रमण गर्दै, चिया बनाउने विधिहरूको अभिलेख राख्दै र विभिन्न जलस्रोतहरूको वर्गीकरण गर्दै वर्षौँ बिताए। सन् ७६० मा उनले 'चा जिङ' अर्थात् 'द क्लासिक अफ टि' (The Classic of Tea) नामक पुस्तक प्रकाशित गरे। मानव इतिहासमा पूर्ण रूपमा चियामाथि नै लेखिएको यो नै पहिलो ज्ञात पुस्तक थियो।

लु यु बौद्ध भिक्षुहरूद्वारा हुर्काइएका एक अनाथ थिए, जसलाई चियाप्रति गहिरो लगाव भयो। उनी केवल चिया पिउनमा मात्र होइन, यसको अध्ययनमा लीन भए। उनले चीनभरि यात्रा गर्दै, चिया उत्पादन हुने क्षेत्रहरूको भ्रमण गर्दै, चिया बनाउने विधिहरूको अभिलेख राख्दै र विभिन्न जलस्रोतहरूको वर्गीकरण गर्दै वर्षौँ बिताए।

'द क्लासिक अफ टि' ले चियाका सम्पूर्ण पक्षहरूलाई समेटेको थियो– यसलाई कसरी उब्जाउने, पातहरू कसरी प्रशोधन गर्ने, कस्तो पानीले उत्कृष्ट स्वाद दिन्छ र यसलाई पकाउन कस्ता भाँडाहरू प्रयोग गर्ने। लु युले चियालाई एउटा साधारण घरेलु उपचारबाट नियम, प्रविधि र दर्शनले भरिएको एउटा कलाको रूपमा स्थापित गरिदिए। ताङ राजवंशका सम्राट यसबाट यति धेरै प्रभावित भए कि इतिहासमै पहिलोपटक चिया करयोग्य वस्तु बन्यो। चियाको बढ्दो लोकप्रियतासँगै सबैजनाले यो पेय पदार्थ पिइरहेका छन् भने यसको नियमन गरेर ठूलो सम्पत्ति कमाउन सकिन्छ भन्ने कुरा सरकारले बुझ्यो, र उनीहरूले त्यस्तै गरे।

चीनबाट जापान : चियाको आध्यात्मिक यात्रा

तर, चियाको यो कथा चीनको सीमाभित्र मात्र सीमित रहेन। बौद्ध भिक्षुहरूले लामो ध्यानका क्रममा सतर्क र जागा रहन शताब्दीयौँदेखि चिया पिउँदै आएका थिए। व्यापारिक मार्गहरूमार्फत कोरिया र जापानतर्फ बौद्ध धर्म फैलँदै जाँदा भिक्षुहरूले आफूसँगै चिया पनि लगे। जापानमा चियाको आगमन आठौँ शताब्दीतिर भयो। सन् ८१५ मा एइचु नामका बौद्ध भिक्षुले सम्राट सागालाई चिया उपहार दिएको श्रेय दिइन्छ। सम्राटलाई यो यति मन पर्यो कि उनले राजधानी नजिकै चियाका बोटहरू रोप्न आदेश दिए।

व्यापारिक मार्गहरूमार्फत कोरिया र जापानतर्फ बौद्ध धर्म फैलँदै जाँदा भिक्षुहरूले आफूसँगै चिया पनि लगे।

जापानी चिया संस्कृति भने त्यसको केही सय वर्षपछि मात्र वास्तविक रूपमा फस्टायो, जब सन् ११९१ मा एइसै नामका अर्का भिक्षुले चीनबाट धूलो पारिएको हरियो चिया अर्थात् 'माच्चा' (Matcha) लिएर फर्किए। एइसैले चियाका स्वास्थ्य लाभहरूबारे आफ्नै पुस्तक लेखे र एकाग्र तथा अनुशासित रहने माध्यमका रूपमा समूराई योद्धा वर्गमा यसको प्रचार गरे। समूराईहरूले यसलाई औधी रुचाए, र त्यसपछिका केही शताब्दीहरूमा 'चानोयु' (Chanoyu) भनिने जापानी चिया समारोह मानव इतिहासकै सबैभन्दा परिस्कृत सांस्कृतिक अनुष्ठानहरूमध्ये एकका रूपमा विकसित भयो।

सोलहौँ शताब्दीका चिया गुरु सेन नो रिक्युले यस समारोहलाई यसको सबैभन्दा बहुचर्चित रूपमा सूत्रबद्ध गरे, जसले चार सिद्धान्तहरूमा जोड दियो: सामञ्जस्य, सम्मान, पवित्रता र प्रशान्तता। त्यहाँको हरेक चाल, हरेक इसारा र कपको प्रत्यक राख्याइको आफ्नै गहिरो अर्थ हुन्थ्यो। चिया पिउने कोठा जानीजानी सानो बनाइन्थ्यो– कहिलेकाहीँ केवल साढे चार वटा टाटामी म्याट (लगभग ८१ वर्ग फिट) को मात्र। यसले गर्दा प्रवेश गर्दा शक्तिशाली सामन्त वा योद्धाहरूले समेत निहुरिएर छिर्नुपर्थ्यो। पद र प्रतिष्ठालाई ढोकाबाहिरै छाडेर भित्र पस्नुपर्थ्यो। त्यो समारोह केवल उपस्थिति, सम्मान र सादगीभित्र सुन्दरता खोज्ने एउटा साधना थियो।

चिया पिउने कोठा जानीजानी सानो बनाइन्थ्यो– कहिलेकाहीँ केवल साढे चार वटा टाटामी म्याट (लगभग ८१ वर्ग फिट) को मात्र। यसले गर्दा प्रवेश गर्दा शक्तिशाली सामन्त वा योद्धाहरूले समेत निहुरिएर छिर्नुपर्थ्यो। पद र प्रतिष्ठालाई ढोकाबाहिरै छाडेर भित्र पस्नुपर्थ्यो।

यसैबीच, चीनतर्फ फर्कँदा त्यहाँको चिया संस्कृति लगातार परिष्कृत हुँदै गइरहेको थियो। सन् ९६० देखि १२७९ सम्म कायम रहेको सोङ राजवंशको पालामा इँटाजस्तै जमाइएको चियालाई उमालेर पिउने परम्पराबाट बदलेर धूलो पारिएको चियालाई मोलेर पिउने शैली अपनाइयो। त्यसपछि सन् १३६८ देखि सुरु भएको मिङ राजवंशको समयमा भने चियाका खुकुला पातहरू प्रयोग गर्ने तरिका नै प्रामाणिक मानक बन्यो। मानिसहरूले चियाका सिङ्गा पातहरूलाई तातो पानीमा भिजाएर (Steeping) पिउन थाले, जुन तरिका आज पनि विश्वका धेरैजसो मानिसहरूले चिया पिउन प्रयोग गर्छन्।

चियाको विश्वव्यापी व्यापारको सुरुवात

यस समयसम्म आइपुग्दा चिया रेशम मार्ग (Silk Road) र समुद्री व्यापारिक मार्गहरू हुँदै मध्य एसिया, मध्य पूर्व र अन्ततः युरोपका सिमानासम्म पुग्न थालिसकेको थियो। समरकन्द र इस्तानबुलजस्ता ठाउँका व्यापारीहरूले रेशम, मसला र बहुमूल्य धातुहरूसँगै चिनियाँ चियाको खरिद-बिक्री गरिरहेका थिए। तर युरोपेलीहरू स्वयं भने यो क्रममा ढिलो गरी मात्र जोडिए। सोह्रौँ शताब्दीको सुरुवाततिर मकाउमा रहेका आफ्ना व्यापारिक केन्द्रहरूमार्फत चियाको सामना गर्ने पहिलो युरोपेली पोर्चुगलीहरू थिए, तर उनीहरूले यसलाई केवल एउटा कौतूहलजन्य वस्तुका रूपमा मात्र हेरे, व्यापारिक वस्तुका रूपमा लिएनन्।

डच (हल्यान्डका) व्यापारीहरूले भने यसभित्रको व्यावसायिक सम्भावनालाई बेलैमा पहिचान गरे। सन् १६१० सम्ममा डच व्यापारीहरूले चीन र जापानबाट एम्स्टर्डममा चिया आयात गर्न थालिसकेका थिए र केही दशकभित्रै चिया पिउने बानी युरोपका धनी सम्भ्रान्त वर्गमाझ तीव्र रूपमा फैलियो।

बेलायती साम्राज्य र चियाको उन्माद

यहीँबाट यो कथाले कसैले नसोचेको एउटा नयाँ मोड लिन्छ। सन् १६६२ मा इङ्गल्यान्डका राजा चार्ल्स द्वितीयले क्याथरिन अफ ब्रागान्जा नामक पोर्चुगली राजकुमारीसँग विवाह गरे। क्याथरिन पहिलेदेखि नै चियाकी सौखिन थिइन्। उनले बेलायती राजदरबारमा आउँदा आफ्ना साथ चिया पिउने बानी पनि लिएर आइन्, जसले गर्दा रातारात बेलायती अभिजात वर्गमाझ चिया पिउनु एउटा फेसन बन्यो। यदि रानी आफैँले चिया पिउँथिन् भने, अरू सबैजना पनि त्यही गर्न चाहन्थे। एकै पुस्ताभित्र चिया एउटा अनौठो विदेशी वस्तुबाट इङ्गल्यान्डको राष्ट्रिय पेय पदार्थमा परिणत भयो ।

लन्डनभरि चियाघरहरू (Tea Houses) च्याउझैँ उम्रे। मसला र कपडाको व्यापारमा ध्यान केन्द्रित गरिरहेको 'ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनी' ले चिया नै अब उनीहरूको सबैभन्दा बढी फाइदा दिने उत्पादन बन्न गइरहेको कुरा बुझ्यो। अनि यही मुनाफाको लोभले कथालाई एउटा अँध्यारो मोडतर्फ धकेलिदियो।

चियाका लागि अफीम र युद्ध

ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनीसामु एउटा ठूलो समस्या खडा भयो। विश्वमा चियाको एकमात्र स्रोत चीन थियो, तर चीन भने सट्टामा बेलायती सामानहरू लिन बिल्कुलै तयार थिएन। चिनियाँ सम्राटले राजा जर्ज तृतीयलाई पठाएको सन्देशमा चीनसँग सबै कुरा उपलब्ध रहेको र उनीहरूलाई बेलायती उत्पादनहरूको कुनै आवश्यकता नरहेको कुरा प्रस्टसँग भनेका थिए।

यो व्यापार पूर्णतया एकाङ्गी थियो। बेलायत चिया किन्नका लागि आफ्नो चाँदीको भण्डारलाई पानीसरह बगाउन बाध्य थियो, र यो असन्तुलन एउटा राष्ट्रिय सङ्कट बन्दै गइरहेको थियो। त्यसैले, बेलायतले चीनलाई साँच्चै चाहिएको एउटा वस्तु पत्ता लगायो– अफीम।

 

विश्वमा चियाको एकमात्र स्रोत चीन थियो, तर चीन भने सट्टामा बेलायती सामानहरू लिन बिल्कुलै तयार थिएन। चिनियाँ सम्राटले राजा जर्ज तृतीयलाई पठाएको सन्देशमा चीनसँग सबै कुरा उपलब्ध रहेको र उनीहरूलाई बेलायती उत्पादनहरूको कुनै आवश्यकता नरहेको कुरा प्रस्टसँग भनेका थिए।

ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनीमार्फत काम गर्ने बेलायती व्यापारीहरूले भारतमा अफीमको खेती गर्न थाले र विशाल परिमाणमा यसलाई चीनतर्फ तस्करी गर्न थाले। सन् १८३० को दशकसम्म आइपुग्दा करोडौँ चिनियाँ मानिसहरू अफीमको कुलतमा फसिसकेका थिए र यसबाट उत्पन्न सामाजिक विनाश विध्वंशकारी थियो।

चिनियाँ सरकारले यसलाई कडाइका साथ नियन्त्रण गर्ने प्रयास गर्‍यो र सन् १८३९ मा क्यान्टन बन्दरगाहमा बेलायती अफीमका २०,००० भन्दा बढी काठका बाकसहरू नष्ट गरिदियो । तब बेलायतले यसैलाई युद्धको बहाना बनायो। पहिलो अफीम युद्ध सन् १८३९ देखि १८४२ सम्म चल्यो। बेलायतले निर्णायक जित हासिल गर्‍यो, चीनलाई वैदेशिक व्यापारका लागि पाँचवटा बन्दरगाहहरू खोल्न बाध्य बनायो र हङकङमाथि कब्जा जमायो। त्यसपछि सन् १८५६ देखि १८६० सम्म दोस्रो अफीम युद्ध भयो, जसको परिणाम पनि उस्तै रह्यो। यी सबै घटनाहरू– युद्धहरू, कुलतको सङ्कट, र औपनिवेशिक भूमि कब्जा– मुख्य रूपमा बेलायतले आफूलाई कङ्गाल नबनाई चियाको आपूर्ति निरन्तर जारी राख्ने हताशाजन्य आवश्यकताकै कारण घटेका थिए।

रोबर्ट फर्च्युन : चियाको कर्पोरेट जासुसी

तर बेलायतीहरूसँग यसैको समानान्तर अर्को योजना पनि चलिरहेको थियो। उनीहरू चिया उत्पादनमा चीनको एकाधिकारलाई पूर्ण रूपमा तोड्न चाहन्थे। सन् १८४८ मा इस्ट इन्डिया कम्पनीले रोबर्ट फर्च्युन नामका एक स्कटिस वनस्पतिविद्लाई नियुक्त गर्‍यो र उनलाई इतिहासकै सम्भवतः सबैभन्दा ठूलो कर्पोरेट जासुसी (Corporate Espionage) को मिसनमा पठायो। फर्च्युनले आफ्नो टाउको खौरे, चिनियाँ शैलीको लामो बाटेको चुल्ठो बनाए, परम्परागत चिनियाँ पोशाक लगाए, र दुई चिनियाँ सेवकहरूसँग यात्रा गरे जसले उनलाई कुनै टाढाको प्रान्तबाट आएको चिनियाँ भद्र पुरुष (Mandarin) को रूपमा चिनाउन मद्दत गरे।

उनले विदेशीहरूका लागि पूर्ण रूपमा प्रतिबन्धित क्षेत्रहरू– फुजियनका कडा सुरक्षा दिइएका चिया उत्पादक भूभागहरू र वुयी हिमालका कन्दराहरूभित्रसम्म गहिरो यात्रा गरे। फर्च्युनले केवल केही बोटहरू समातेर भाग्ने काम मात्र गरेनन्। उनले चिया कसरी प्रशोधन गरिन्छ भनेर अध्ययन गर्न, अक्सिडेशन (ऑक्सीकरण), सेक्ने र मोड्ने-बट्ने ती रहस्यहरू सिक्न महिनाौँ बिताए, जसलाई चिनियाँहरूले शताब्दीयौँ लगाएर परिष्कृत गरेका थिए र निकै सतर्कताका साथ जोगाएर राखेका थिए। उनले २०,००० भन्दा बढी चियाका बिरुवाहरू र लगभग १७,००० अङ्कुरित बीउहरू सङ्कलन गरे। ती बिरुवाहरूलाई लामो समुद्री यात्राका क्रममा जीवितै राख्नका लागि उनले 'वार्डियन केस' (Wardian cases) भनिने विशेष प्रकारका सिसाका बाकसहरूमा प्याक गरे।

फर्च्युनले आफ्नो टाउको खौरे, चिनियाँ शैलीको लामो बाटेको चुल्ठो बनाए, परम्परागत चिनियाँ पोशाक लगाए, र दुई चिनियाँ सेवकहरूसँग यात्रा गरे जसले उनलाई कुनै टाढाको प्रान्तबाट आएको चिनियाँ भद्र पुरुष (Mandarin) को रूपमा चिनाउन मद्दत गरे।

यति मात्र होइन, उनले प्रशोधन प्रविधिहरू बुझेका आठ जना चिनियाँ चिया विशेषज्ञहरूलाई पनि आफ्नो साथमा लिए । बेलायतीहरूले आफैँले त्यो प्रशोधन विधि दोहोर्‍याउने प्रयास गर्दा असफल भएका थिए। उनले ती विशेषज्ञहरूलाई भारत बसाइँ सर्न राजी गराए। फर्च्युनले यी सबै कुराहरू हिमालयको काखमा रहेको दार्जिलिङ क्षेत्रमा ल्याए, जहाँ ७,००० फिटसम्मको उचाइ र चिसो कुहिरोले चिया खेतीका लागि आदर्श वातावरण प्रदान गर्दथ्यो। उनले उत्तर-पूर्वी भारतको आसाम क्षेत्रमा पनि बिरुवाहरू पठाए, जहाँ सन् १८२३ मै प्राकृतिक रूपमा हुर्किरहेको चियाको जङ्गली प्रजाति पत्ता लागिसकेको थियो।

चियाको साम्राज्य र श्रमको मूल्य

बीस वर्षभित्रै भारतमा चियाको उत्पादनमा विशाल विस्फोट भयो। आसाम, दार्जिलिङ र पछि सिलोन (जुन अहिले श्रीलङ्का हो) मा बेलायती स्वामित्वका बगानहरूले सिङ्गो बेलायती साम्राज्यलाई पुग्ने गरी चिया उत्पादन गर्न थालिसकेका थिए।

यसका साथै चियामा चीनको शताब्दीयौँ पुरानो एकाधिकार तोडियो। तर, यसको मूल्य भने अत्यन्तै भारी थियो, जसको भुक्तानी बेलायतीहरूले नभई अरू नै वर्गले गर्नुपरेको थियो।

चिया उद्योगको स्वार्थ पूरा गर्नका लागि सिङ्गो समुदायहरूलाई आफ्नो थातथलोबाट उखेलेर नयाँ ठाउँमा विस्थापित गरियो। धेरैजसो बगानहरूको अवस्था स्वतन्त्र रोजगारभन्दा पनि बधुवा मजदुरीसँग मिल्दोजुल्दो थियो, र त्यो युगले छोडेका सामाजिक घाउका दागहरू ती क्षेत्रहरूमा आजका दिनसम्म पनि कायमै छन्।

भारत र सिलोन (श्रीलङ्का) का चिया बगानहरूमा काम गर्ने मजदुरहरूको स्थिति अत्यन्तै दर्दनाक र अमानवीय थियो। विशेष गरी दक्षिण भारतबाट सिलोन ल्याइएका ठूलो सङ्ख्याका तमिल प्रवासी मजदुरहरूले लगभग शून्य बराबरको ज्यालामा अहोरात्र कठोर परिश्रम गर्नुपर्थ्यो। चिया उद्योगको स्वार्थ पूरा गर्नका लागि सिङ्गो समुदायहरूलाई आफ्नो थातथलोबाट उखेलेर नयाँ ठाउँमा विस्थापित गरियो। धेरैजसो बगानहरूको अवस्था स्वतन्त्र रोजगारभन्दा पनि बधुवा मजदुरीसँग मिल्दोजुल्दो थियो, र त्यो युगले छोडेका सामाजिक घाउका दागहरू ती क्षेत्रहरूमा आजका दिनसम्म पनि कायमै छन्।

चियाले जन्माएको विद्रोह

यता बेलायतीहरू औपनिवेशिकता र कर्पोरेट जासुसीका माध्यमबाट विश्वव्यापी चिया व्यापारलाई नयाँ मोड दिइरहेका थिए भने, उता आन्ध्र महासागर पारिको अर्को किनारमा चियाले बिल्कुलै फरक र ऐतिहासिक भूमिका खेलिरहेको थियो। सन् १७७० को दशकसम्म आइपुग्दा अमेरिकी महाद्वीपका उपनिवेशीहरू ठूलो मात्रामा चिया पिउन थालिसकेका थिए; गैर-अल्कोहलिक पेय पदार्थहरूमध्ये यो उनीहरूको सबैभन्दा लोकप्रिय पेय बनिसकेको थियो।

तर, बेलायती संसद्ले अमेरिकी उपनिवेशहरूमा विभिन्न करहरू लाद्ने क्रममा सन् १७७३ को 'टी एक्ट' (Tea Act) पनि जारी गर्‍यो। यस ऐनले एकातिर ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनीलाई अमेरिकामा चिया बिक्री गर्ने एकाधिकार दियो भने, अर्कोतिर उपनिवेशका बासिन्दाहरूसँग कुनै सहमति वा प्रतिनिधित्वबिना नै उनीहरूमाथि कर थपिदियो।

'बोस्टन टी पार्टी' (Boston Tea Party) को नामले चिनिन पुगेको यो घटना बेलायती शासनविरुद्धको एउटा यस्तो विद्रोह थियो, जसले प्रत्यक्ष रूपमा अमेरिकी क्रान्तिको बाटो तय गर्‍यो।

१६ डिसेम्बर १७७३ को रात, बोस्टनका उपनिवेशीहरूको एउटा समूहले बोस्टन बन्दरगाहमा खडा रहेका तीनवटा जहाजमा चढे र ३४२ बाकस चिया पानीमा फ्याँकिदिए। तीमध्ये केही आदिवासी मोहक (Mohawk) योद्धाको भेषमा थिए । त्यो लगभग ९२,००० पाउन्ड (करिब ४१,७३१ किलोग्राम) चिया थियो, जसको मूल्य आजको समय अनुसार करिब १७ लाख अमेरिकी डलर बराबर हुन्छ। 'बोस्टन टी पार्टी' (Boston Tea Party) को नामले चिनिन पुगेको यो घटना बेलायती शासनविरुद्धको एउटा यस्तो विद्रोह थियो, जसले प्रत्यक्ष रूपमा अमेरिकी क्रान्तिको बाटो तय गर्‍यो। वास्तवमै भन्ने हो भने, उक्त चिया विद्रोहले संयुक्त राज्य अमेरिकाको निर्माणमा एउटा अहम् भूमिका खेलेको थियो।

बोस्टन टी पार्टीको घटनापछि चिया पिउनुलाई बेलायती राजसंस्थाप्रतिको वफादारीको प्रतीक मानिन थालियो। फलस्वरूप, देशभक्त अमेरिकीहरूले आफ्नो राजनीतिक पहिचान जोगाउन चिया छोडेर कफी अपनाए। त्यो सांस्कृतिक रूपान्तरण यति गहिरोसँग बस्यो कि आजका दिनसम्म पनि संयुक्त राज्य अमेरिका ती केही युरोपेली तथा पश्चिमी राष्ट्रहरूमध्ये पर्छ, जहाँ चियाभन्दा कफीको वर्चस्व कायम छ।

औद्योगिक युगको चिया

उता बेलायत र उसका औपनिवेशिक क्षेत्रहरूमा भने चिया संस्कृति झन् तीव्र गतिमा फैलिरहेको थियो। सन् १८४० तिर डचेस अफ बेडफोर्ड– अन्ना रसेलबाट सुरु भएको 'आफ्टरनुन टी' (Aftrenoon Tea) अर्थात् दिउँसोको चिया पिउने परम्परा बेलायती सामाजिक जीवनको एउटा अभिन्न अङ्ग नै बन्यो। प्रचलित कथा अनुसार, डचेसलाई दिउँसोको खाना र रातिको खानाको बीचमा असाध्यै भोक लागेको अनुभूति हुन्थ्यो, किनकि त्यतिबेला रातिको खाना फेसनका रूपमा निकै ढिलो– राति ८ वा ९ बजेतिर मात्र खाइन्थ्यो। त्यसैले उनले दिउँसोको समयमा पाउरोटी, नौनी (Butter) र केकका साथ एक ट्रे चिया मगाउन थालिन्। पछि उनले आफ्ना साथीहरूलाई पनि यसमा आमन्त्रण गर्न थालिन्, र हेर्दाहेर्दै यो चलन सम्भ्रान्त वर्गमाझ तीव्र रूपमा फैलियो।

केही दशकभित्रै दिउँसोको चिया हरेक सामाजिक वर्गका करोडौँ बेलायतीहरूका लागि दैनिक अनुष्ठान बन्यो। म्यानचेस्टरका कारखाना मजदुरहरू दूध र चिनी मिसाएर कडा कालो चिया पिउँथे भने भव्य दरबारहरूमा बस्ने सामन्त तथा भारदारहरू चिनियाँ माटोका (China) मिहीन र बहुमूल्य कपमा चियाको चुस्की लिन्थे। यसरी विषम र असमानताले भरिएको समाजमा चिया एउटा ठूलो समता ल्याउने माध्यम बनेको थियो।

केही इतिहासकारहरू त के पनि तर्क गर्छन् भने, मजदुरहरूलाई जीवित र उत्पादनशील राखिदिएर चियाले नै वास्तवमा औद्योगिक क्रान्तिलाई ठूलो योगदान पुर्‍याएको थियो ।

औद्योगिक क्रान्तिले चियाको खपतलाई अझ तीव्र गति दियो। चिया सस्तो थियो; यसमा हुने क्याफिनले कारखानाका मजदुरहरूलाई कठिन र लामो कामको समयमा जागा र सतर्क राख्दथ्यो। अर्कोतर्फ, चिया बनाउनका लागि पानी उमाल्नुपर्ने भएकाले त्यसले फोहोर पानीमा हुने जीवाणुहरूलाई मार्दथ्यो, जसले गर्दा असुरक्षित पानी पिउन योग्य बन्थ्यो। केही इतिहासकारहरू त के पनि तर्क गर्छन् भने, मजदुरहरूलाई जीवित र उत्पादनशील राखिदिएर चियाले नै वास्तवमा औद्योगिक क्रान्तिलाई ठूलो योगदान पुर्‍याएको थियो ।

उन्नाइसौँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म आइपुग्दा चिया ब्रिटिस साम्राज्यको जीवनरेखा बनिसकेको थियो। यो भारत र सिलोनमा उब्जाइन्थ्यो, बेलायती जहाजहरूमा ओसारपसार गरिन्थ्यो, बेलायती बन्दरगाहहरूबाट व्यापार हुन्थ्यो र बेलायती घरहरूमा प्रतिव्यक्ति वर्षको लगभग ६ पाउन्ड (करिब २.७ किलोग्राम) का दरले उपभोग गरिन्थ्यो। चियाको यो ढुवानी प्रक्रिया स्वयंमै एउटा ठूलो आकर्षण र कौतूहलको विषय बन्न पुगेको थियो। सन् १८५० र ६० को दशकमा 'टि क्लिपर' (Tea Clipper) भनिने द्रुत गतिका ठूला पालवाला जहाजहरू नयाँ यामको चियाको पहिलो खेप लन्डन पुर्‍याउने होडबाजीमा चीनबाट एक-अर्कासँग दौड लगाउँथे। सबैभन्दा छिटो पुग्ने जहाजले चियाको उच्च मूल्य पाउँथ्यो।

सन् १८५० र ६० को दशकमा 'टि क्लिपर' (Tea Clipper) भनिने द्रुत गतिका ठूला पालवाला जहाजहरू नयाँ यामको चियाको पहिलो खेप लन्डन पुर्‍याउने होडबाजीमा चीनबाट एक-अर्कासँग दौड लगाउँथे।

सन् १८६६ को सबैभन्दा प्रसिद्ध दौडमा पाँचवटा क्लिपर जहाजहरूले फुझाउ (Fuzhou) बाट एकै दिन यात्रा सुरु गरेका थिए र ९९ दिनपछि लन्डन पुगेका थिए। त्यसमा 'ताइपिङ' (Taeping) नामको जहाजले १४,००० माइलको विशाल यात्रापछि 'एरियल' (Ariel) जहाजलाई मात्र २० मिनेटको अन्तरले हराएको थियो। जहाजहरू आइपुगेको हेर्न बन्दरगाहहरूमा मानिसहरूको ठूलो भीड जम्मा हुन्थ्यो। पत्रपत्रिकाले यी दौडहरूलाई खेलकुद प्रतियोगिता जस्तै गरी कभर गर्थे। चिया अब केवल पेय पदार्थ मात्र रहेन, मनोरञ्जनको साधन पनि बनिसकेको थियो।

आधुनिक चिया : आइस टीदेखि माच्चासम्म

बीसौँ शताब्दीको आगमनपछि चियाको स्वरूप पुन: बदलिन थाल्यो। सन् १९०४ मा मिजुरीको सेन्ट लुइसमा आयोजित 'वर्ल्ड्स फेयर' (विश्व मेला) मा रिचर्ड ब्लेचिन्डेन नामका एक चिया व्यापारीसामु एउटा ठूलो समस्या खडा भयो। उनी मेलामा आउने आगन्तुकहरूलाई तातो चिया बेच्ने प्रयास गरिरहेका थिए।

तर, ग्रीष्मकालीन गर्मी यति प्रचण्ड थियो कि कसैले पनि तातो पेय पदार्थ पिउन चाहेका थिएनन्। त्यसैले उनले चियामा बरफ थपे र यसलाई चिसो बनाएर पस्किए; यसरी चिसो चिया अर्थात् 'आइस टी' (Iced Tea) को जन्म भयो। अमेरिकाको समग्र झुकाव कफीतिर रहे तापनि आज त्यहाँ उपभोग गरिने कुल चियाको लगभग ८० प्रतिशत भाग चिसो चियाकै रूपमा पिइन्छ र यो अमेरिकाको सबैभन्दा लोकप्रिय पेय पदार्थमध्ये एक बनेको छ।

लगभग त्यही समयतिर 'टी ब्याग' (Tea Bag) को पनि आगमन भइरहेको थियो। सन् १९०८ मा न्युयोर्कका चिया व्यापारी थोमस सुलिभानले ग्राहकहरूलाई रेशमका साना थैलीहरूमा चियाका नमुनाहरू पठाउन थाले। ग्राहकहरूले थैलीबाट चिया बाहिर निकालेर प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने नबुझी सिधै सिङ्गो थैलीलाई नै तातो पानीमा डुबाइदिए। यो तरिकाले काम गर्‍यो। त्यसपछि सुलिभानले सस्तो जालीदार कपडाका थैलीहरू प्रयोग गर्न थाले र चिया ब्याग उद्योगको सुरुवात भयो। चियाका शुद्धतावादीहरू (Purists), विशेष गरी चीन र जापानका मानिसहरू, आज पनि चिया ब्यागलाई त्यसरी नै हेर्छन् जसरी इटालियन सेफहरूले डब्बामा बन्द गरिएको म्याकारोनी वा स्प्यागेटी ससलाई हेर्ने गर्छन्। तर साधारण उपभोक्ताका लागि भने चिया ब्यागले एक कप चिया बनाउन निकै सहज बनाइदियो र यही सुविधाले गर्दा विश्वभर यसको खपतले नयाँ कीर्तिमान कायम गर्‍यो।

सन् १९०८ मा न्युयोर्कका चिया व्यापारी थोमस सुलिभानले ग्राहकहरूलाई रेशमका साना थैलीहरूमा चियाका नमुनाहरू पठाउन थाले। ग्राहकहरूले थैलीबाट चिया बाहिर निकालेर प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने नबुझी सिधै सिङ्गो थैलीलाई नै तातो पानीमा डुबाइदिए। यो तरिकाले काम गर्‍यो।

बीसौँ शताब्दीमा चिया संस्कृतिले विश्वभर अनेकौँ रूप र विविधता धारण गर्‍यो। भारतमा मसला, दूध, चिनी, सुकमेल, अदुवा र कहिलेकाहीँ ल्वाङ तथा दालचिनी मिलाएर पकाइने 'चिया' (Chai) राष्ट्रिय पेय पदार्थ बन्यो। ताजा चिया पकाएर बेच्ने 'चियावाला'हरू भारतीय शहरहरूका लागि त्यसरी नै चिनारी बने, जसरी न्युयोर्कका लागि 'हट डग'का पसलहरू परिचित छन्। उता मोरक्कोमा पुदिना हालेको चिया (Mint Tea) आतिथ्यको मुख्य आधार बन्यो। मोरक्कन घरमा पुदिनाको चिया अस्वीकार गर्नुलाई ठूलो अभद्रता मानिन्छ। त्यहाँ झाग वा फिँज ल्याउनका लागि चियालाई निकै माथिबाट गिलास-कपमा खन्याइन्छ र तीन पटक पस्किइन्छ, जहाँ प्रत्येक कपले भिन्नाभिन्नै मूल्य र भावनाको प्रतिनिधित्व गर्दछ।

टर्कीमा बीसौँ शताब्दीको सुरुवाततिर ओटोमन साम्राज्यले कफी उत्पादन हुने क्षेत्रहरूमाथिको नियन्त्रण गुमाएपछि चियाले कफीलाई विस्थापित गर्दै राष्ट्रिय पेय पदार्थको स्थान लियो। टर्किस चिया, जसलाई 'काय' (Cay) भनिन्छ, दोहोरो-तह परेको विशेष केत्लीमा असाध्यै कडा बनाएर पकाइन्छ र साना ट्युलिप (Tulip) फूलको आकारका गिलासमा पस्किइन्छ। टर्कीले आज पृथ्वीका अन्य जुनसुकै देशको तुलनामा प्रतिव्यक्ति सबैभन्दा बढी चिया खपत गर्छ, जुन प्रतिव्यक्ति वर्षको ६.५ पाउन्ड (करिब ३ किलोग्राम) भन्दा बढी हुन आउँछ।

तिब्बत र हिमाली क्षेत्रहरूमा चौँरीको नौनी (Ghee/Butter) र नुनसँग चियालाई मथेर बनाइने 'सुया' अर्थात् नौनी-चिया (Butter Tea) शताब्दीयौँदेखि क्यालोरीको मुख्य स्रोत रहँदै आएको छ। १४,००० फिटभन्दा बढीको उचाइमा, जहाँ खेतीपाती सीमित छ र प्रचण्ड चिसो हुन्छ, त्यहाँ नौनी-चियाले शरीरलाई आवश्यक पर्ने बोसो, क्यालोरी र जलसञ्चार (Hydration) प्रदान गर्दछ।

टर्कीले आज पृथ्वीका अन्य जुनसुकै देशको तुलनामा प्रतिव्यक्ति सबैभन्दा बढी चिया खपत गर्छ, जुन प्रतिव्यक्ति वर्षको ६.५ पाउन्ड (करिब ३ किलोग्राम) भन्दा बढी हुन आउँछ।

त्यसपछि सुरु भयो 'माच्चा' (Matcha) को अभूतपूर्व लहर। शताब्दीयौँसम्म माच्चा केवल जापानी चिया समारोह र बौद्ध मठहरूमा मात्र सीमित एउटा विशिष्ट उत्पादन थियो। तर सन् २०१० को दशकतिर आइपुग्दा माच्चा विश्वव्यापी बन्यो। संयुक्त राज्य अमेरिका र युरोपभरका कफी पसलहरूमा माच्चा लट्टे (Matcha Lattes) देखिन थाले। स्वास्थ्यवर्धक खानाका पसलहरूले माच्चालाई एन्टिअक्सिडेन्टले भरिपूर्ण एउटा 'सुपरफूड'का रूपमा बजारमा ल्याए। इन्स्टाग्राम चम्किलो हरियो माच्चा पेय, माच्चा आइसक्रिम र माच्चा पेस्ट्रीका तस्बिरहरूले भरियो। सन् २०२० सम्ममा विश्वव्यापी माच्चा बजारको मूल्य लगभग ४ अर्ब अमेरिकी डलर पुगिसकेको थियो र यो द्रुत गतिमा बढिरहेको छ। बौद्ध भिक्षुहरूले ८०० वर्षभन्दा अघिदेखि पालन गर्दै आएको एउटा अनुष्ठानिक परम्परा सोसल मिडियाको एउटा नयाँ 'वेलनेस ट्रेन्ड' (Wellness Trend) मा रूपान्तरण भयो।

एउटै बोट, पाँच हजार वर्षको इतिहास

आज मानव बस्ती रहेका हरेक महादेशका ५० भन्दा बढी देशहरूमा चिया उत्पादन हुन्छ। चीन अझै पनि विश्वको सबैभन्दा ठूलो उत्पादकका रूपमा रहेको छ, जसलाई भारत, केन्या, श्रीलङ्का र टर्कीले पछ्याइरहेका छन्। विश्वव्यापी चिया उत्पादन प्रतिवर्ष ६५ लाख टनभन्दा बढी हुन्छ, र दैनिक २ अर्बभन्दा बढी मानिसहरू यसको सेवन गर्छन्। यसको अर्थ मानव जनसङ्ख्याको लगभग एक-चौथाई भागले आफ्नो बिहानीको सुरुवात एउटै तरिकाले गर्छन्। आधुनिक चिया उत्पादनको यो परिमाण साँच्चै नै अचम्मलाग्दो छ।

चियाको प्रत्येक पात– चाहे त्यो मिर्मिरेमै हातले टिपिएको उच्च हिमाली भेगको दार्जिलिङ 'फर्स्ट फ्लश' (First Flush) होस् वा मेसिनबाट उत्पादन गरिएको सर्वसाधारणले पिउने साधारण 'टी ब्याग' होस्– ती सबै एउटै वनस्पतिको प्रजाति 'क्यामेलिया सिनेन्सिस' (Camellia sinensis) बाटै आउँछन्।

केन्यामा चिया नै निर्यात हुने सबैभन्दा ठूलो मुख्य बाली हो, जसले ३० लाखभन्दा बढी मानिसहरूलाई रोजगार दिएको छ। भारतको आसाममा मात्रै लगभग ७,७०,००० एकड क्षेत्रफल ओगटेका ८०० भन्दा बढी चिया बगानहरू छन्। विश्वव्यापी रूपमा चिया उद्योगले वार्षिक २०० अर्ब अमेरिकी डलरभन्दा बढीको कारोबार गर्छ। अनि त्यो चियाको प्रत्येक पात– चाहे त्यो मिर्मिरेमै हातले टिपिएको उच्च हिमाली भेगको दार्जिलिङ 'फर्स्ट फ्लश' (First Flush) होस् वा मेसिनबाट उत्पादन गरिएको सर्वसाधारणले पिउने साधारण 'टी ब्याग' होस्– ती सबै एउटै वनस्पतिको प्रजाति 'क्यामेलिया सिनेन्सिस' (Camellia sinensis) बाटै आउँछन्। एकमात्र फरक के हो भने, टिपिसकेपछि ती पातहरूलाई कसरी प्रशोधन गरिन्छ भन्ने तरिकामा मात्र भिन्नता हुन्छ।

हरियो चियालाई अक्सिडेशन (ऑक्सीकरण) हुन नदिन तुरुन्तै तातो दिइन्छ। कालो चियालाई पूर्ण रूपमा अक्सिडाइज्ड गरिन्छ। ओलोङ चिया यी दुवैको बिचमा पर्छ भने सेतो चिया यी सबैभन्दा कम प्रशोधन गरिएको रूप हो।

एउटै बोट, हजारौँ प्रकारका रूप, र पाँच हजार वर्षको इतिहास!

चियाको सुरुवात एउटा आकस्मिक दुर्घटनाबाट भएको थियो– युन्नानका पहाडहरूमा उम्लिरहेको पानीको भाँडोमा हावालेले उडाएर ल्याएका केही पातहरू खस्नुबाट। यो पहिले औषधि बन्यो, त्यसपछि विलासिताको वस्तु, अनि साम्राज्य विस्तार गर्ने हतियार, त्यसपछि क्रान्तिको उत्प्रेरक, र अन्ततः अर्बौँ मानिसहरूका लागि दैनिक अनुष्ठान। भोलि बिहान तपाईंले पकाउने एक कप चियाले तपाईंलाई पानीको सही तापक्रमबारे बहस गरिरहेका ताङ राजवंशका विद्वान्हरूसँग जोड्छ; आत्मसाक्षात्कार र उपस्थितिको कलालाई परिस्कृत गरिरहेका जापानी समूराईहरूसँग जोड्छ; र प्रथम विश्वयुद्धका खाडल (Trenches) हरूमा तोपका गोलाहरू वर्षिरहँदा पनि चिया पकाइरहेका बेलायती सैनिकहरूसँग जोड्छ। सम्भवत: जब संसार ध्वस्त भइरहेको हुन्छ, तब मानिसहरूले गर्ने काम नै यही हो– उनीहरू चिया पकाउँछन्। दुवै विश्वयुद्धका क्रममा बेलायती सरकारले चियालाई मनोबल कायम राख्नका लागि यति धेरै अत्यावश्यक मान्यो कि यसको आपूर्ति सुनिश्चित गर्नका लागि रासन प्रणाली लागू गरिएका प्रारम्भिक वस्तुहरूमा चिया पनि एक थियो।

विन्स्टन चर्चिल स्वयम्‌ले पनि आफ्ना सैनिकहरूका लागि हतियार वा गोलाबारुदभन्दा चिया बढी महत्त्वपूर्ण रहेको बताएका थिए भन्ने भनाइ छ।

यस पातका लागि लडिएका युद्धहरू, यसमाथि नियन्त्रण जमाउन गरिएका जासुसीहरू, र यसको उत्पादनका लागि शोषण गरिएका मजदुरहरूको श्रम– ती सम्पूर्ण इतिहास आज मानिसहरूले एकदमै साधारण मान्ने पेय पदार्थभित्र जीवितै तैरिरहेका छन्। त्यसैले चिया कहिल्यै केवल चिया मात्र होइन, र यो कहिल्यै त्यतिमा मात्र सीमित पनि थिएन।

स्रोत: Crumb Lore

अनुवाद, सम्पादन र प्रस्तुति: चन्द्र खाकी

(यो अनुवाद लेख साभार छाप्नेले अनिवार्य रुपमा मूल लेखको स्रोत, अनुवादकको नाम र दायित्वबोधको हाइपरलिङ्कसहित स्रोत खुलाउनुहोला । उचित तरिकाले स्रोत नखुलाइकन प्रकाशित गरिएमा बौद्धिक चोरी मानिनेछ ।–दायित्वबोध)

दायित्वबोधको विशेष अनुरोध

वाम वैचारिकीको रक्षा र प्रबर्द्धनका लागि दायित्वबोध अनलाइन निरन्तर रहनु जरुरी छ भन्ने तपाईंलाई लाग्छ ? के दायित्वबोधमा प्रकाशित भइरहेका सामग्रीहरु उपयोगी र पठनीय छन् भन्ने तपाईं ठान्नुहुन्छ ? दायित्वबोधको निरन्तरताको लागि तपाईंको सहयोगले ठूलो अर्थ राख्छ !

तपाईंले कसरी सहयोग गर्न सक्नुहुन्छ ? यस लिङ्कमा थिच्नुहोस्