अन्ततः पुँजीवाद मर्दैछ

१९१४-४५ को यसको अस्तित्वको सङ्कट र अहिलेको अवस्थाबीचको मुख्य फरक यो हो कि वर्तमान मन्दीको सङ्कटबाट पार पाउन माग व्यवस्थापन मार्फत राज्यको हस्तक्षेप अब सम्भव छैन।

मरणासन्न पूँजीवादको क्षय र जीर्णताका संकेतहरू अहिले अति स्पष्ट छन्। निस्सन्देह, यो प्रणालीले यस्ता संकेतहरू देखाएको यो पहिलो पटक भने होइन; १९१४ देखि १९४५ बीचको अवधिमा पनि यसले यस्तै संकेतहरू देखाएको थियो, जसले यो प्रणाली जीर्ण भइसकेको छ भन्ने लेनिनको भविष्यवाणीलाई पुष्टि गरेको थियो। त्यसबेला र अहिलेको फरक भनेको यसलाई घेरेको सङ्कटप्रति यो प्रणालीले जनाएको प्रतिक्रियामा छ।

त्यस समयमा, योजनाबद्ध रूपमा होस् वा बाध्यतामा परेर, प्रणालीले कम्तीमा तीन स्पष्ट तरिकाले आफूमा ‘सुधार’ गरेर प्रतिक्रिया जनाएको थियो: पहिलो, राजनीतिक उपनिवेशको  उन्मूलन मार्फत, जसलाई विन्स्टन चर्चिल जस्ता पुँजीवादी नेताहरूले त्यस समयमा कडा विरोध गरेका थिए, र अन्य माध्यमहरूबाट तेस्रो विश्वका स्रोतहरू नियन्त्रण गर्ने प्रयास मार्फत।

दोस्रो, विश्वका प्रमुख पूँजीवादी देशहरूमा एक-व्यक्ति-एक-मत सहितको निर्वाचित लोकतन्त्रको व्यापक सुरुआत मार्फत; र तेस्रो, बेरोजगारी घटाउन कुल मागलाई प्रोत्साहन गर्न राज्य हस्तक्षेपका उपायहरू अपनाउनु। युरोपमा यी उपायहरूले ठूलो कल्याणकारी खर्चहरू समेटेका थिए भने अमेरिकामा, बारान र स्वीजीले देखाए अनुसार, तिनले ठूलो सैन्य खर्चको रूप लिएका थिए। यो अन्तिम ‘सुधार’ विशेष गरी महत्त्वपूर्ण थियो किनकि यसले पहिलो दुई सुधारहरूले सिर्जना गर्न सक्ने खतराको सामना गर्दै प्रणालीलाई जीवित रहन मद्दत गर्यो।

पूँजीवादले आफ्नो अस्तित्वको सङ्कटलाई पार गर्नु ‘पूँजीवादको स्वर्ण युग’ भनेर चिनिन थालेको चरणको सुरुवात मार्फत भएको थियो; र यसको विगतको तुलनामा यसले तुलनात्मक रूपमा एक नयाँ र फरक चरणको प्रतिनिधित्व गरेको थियो।

छोटोमा भन्नुपर्दा, पूँजीवादले आफूलाई पूर्ण रोजगारीको नजिक सञ्चालित, अझ ‘मानवीय’ र अझ ‘लोकतान्त्रिक’ प्रणाली भएको तथा मानव अधिकारको मामिलामा समाजवादभन्दा उत्कृष्ट रहेको दाबी गर्दै आफ्नो अस्तित्वको सङ्कटलाई पार गर्यो; र इरानका मोसाद्देगदेखि ग्वाटेमालाका आर्बेन्ज, कङ्गोका लुमुम्बादेखि चिलीका एलेन्देसम्मका नेताहरूको हत्या र तख्तापलट गराउने जस्ता तेस्रो विश्वभर लादेका सबै छलकपटहरू, र कोरिया तथा भियतनामका भयानक युद्धहरूका बाबजुद पनि, यसले आफ्नो यो नयाँ छविका बारेमा विश्वलाई विश्वस्त पार्न धेरै हदसम्म सफलता हासिल गर्यो।

अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, पूँजीवादले आफ्नो अस्तित्वको सङ्कटलाई पार गर्नु ‘पूँजीवादको स्वर्ण युग’ भनेर चिनिन थालेको चरणको सुरुवात मार्फत भएको थियो; र यसको विगतको तुलनामा यसले तुलनात्मक रूपमा एक नयाँ र फरक चरणको प्रतिनिधित्व गरेको थियो।

नव-उदारवादी पूँजीवाद ग्रसित बनेको मन्दीको सङ्कटबाट आज कुनै मुक्ति छैन, जुन सङ्कट यसको मुख्य विशेषताको रूपमा रहेको आय असमानताको अत्यधिक वृद्धिका कारण उत्पन्न भएको हो।

त्यसबेलाको र अहिलेको अस्तित्वको सङ्कटबीचको मुख्य फरक यो हो कि पूँजीवादी विश्वमा वर्तमान मन्दीको सङ्कटबाट पार पाउन माग व्यवस्थापन मार्फत राज्यको हस्तक्षेप अब सम्भव छैन। माग बढाउनका लागि राज्यको खर्चमा गरिने कुनै पनि वृद्धि प्रभावकारी हुनका लागि कि त वित्तीय घाटा वा धनीहरूमाथिको करमार्फत वित्तीय व्यवस्था गरिनुपर्छ: आफ्नो आम्दानीको ठूलो हिस्सा उपभोगमै खर्च गर्ने श्रमजीवी जनतामाथि कर लगाउनु र त्यसरी संकलन गरिएको राजस्व खर्च गर्नुले कुल मागको आकार बढाउनुको सट्टा केवल त्यसको संरचनालाई मात्र परिवर्तन गर्दछ। तर, वित्तीय पूँजीले वित्तीय घाटा र धनीहरूमाथिको कर दुवैलाई मन पराउँदैन (किनकि वित्तीय साझेदारहरू सामान्यतया सबैभन्दा धनीहरूमध्ये पर्छन्); र आज पूँजी विश्वव्यापी भएको छ भने राज्य भने राष्ट्र-राज्यकै रूपमा सीमित छ, त्यसैले यसको अप्रसन्नता निर्णायक बन्छ किनभने यसलाई बेवास्ता गर्दा कमजोर बनाउने पूँजी पलायनको जोखिम हुन्छ।

त्यसैले, नव-उदारवादी पूँजीवाद ग्रसित बनेको मन्दीको सङ्कटबाट आज कुनै मुक्ति छैन, जुन सङ्कट यसको मुख्य विशेषताको रूपमा रहेको आय असमानताको अत्यधिक वृद्धिका कारण उत्पन्न भएको हो। नव-उदारवादी पूँजीवादको यही गतिरोध, जहाँ प्रणाली मन्दीमै अल्झिरहन्छ तर यसबाट पार पाउन केही गर्न सक्दैन, यसको क्षयका वर्तमान लक्षणहरूको आधार हो; यी लक्षणहरू पूँजीवादले पहिले प्रस्तुत गर्दै आएको आफ्नो छविको ठीक विपरीत हुन्।

सबैभन्दा पहिले त यहाँ लोकतन्त्रमाथि वास्तविक प्रहार भइरहेको छ। सम्पूर्ण पूँजीवादी विश्वभर, कि त स्पष्ट रूपमा नव-फासीवादी शासनहरू छन्, वा लोकतान्त्रिक मुखुण्डो लगाएर सञ्चालित दमनकारी शासनहरू छन्, जसका विशेषता सरकारी नीतिहरू विरुद्ध जनआक्रोश व्यक्त गर्ने सबै प्रयासहरू विरुद्ध म्याकार्थीवादी प्रकृतिका दमन र धरपकड हुन्।

उन्नत पूँजीवादी विश्वका यी देशहरूका अधिकांश जनता प्यालेस्टिनीहरू विरुद्धको यस नरसंहारको खुला विरोधमा हुँदाहुँदै पनि, त्यहाँका सरकारहरूबाट इजरायलले प्यालेस्टिनीहरू विरुद्ध गरिरहेको नरसंहारका लागि व्यापक समर्थन मात्र प्राप्त भएको छैन (स्पेन जस्ता केही उल्लेखनीय अपवादहरू बाहेक), बरु यो विरोधका सबै जनअभिव्यक्तिहरू विरुद्ध कडा दमन पनि भइरहेको छ।

पूँजीवादले मानव अधिकारको रक्षा गर्ने गरेको दाबी नरसंहारलाई उसको खुला समर्थनले झूटा साबित मात्र गरेको छैन, बरु यो समर्थनलाई युद्धपछिको  युगमा कहिल्यै नदेखिएको लोकतन्त्रको व्यापक संकुचनले थप मलजल गरेको छ।

बेलायत, जसले मतभिन्नता वा असहमतिको सहनशीलतामा प्रायः गर्व गर्दै आएको छ, त्यहाँ विद्यार्थीहरूलाई केवल प्यालेस्टाइनको पक्षमा भाषण दिएकै भरमा ‘आतङ्ककारी’ का रूपमा मुद्दा चलाइँदैछ। अझ, यस्ता ‘अपराध’ गरेको आरोपमा पक्राउ परेका अधिकांश मानिसहरूमाथि मुद्दा चलाउनु त परै जाओस्, अभियोग सम्म पनि लगाइएको छैन। अन्य उन्नत पूँजीवादी देशहरूमा पनि अवस्था उस्तै छ, उदाहरणका लागि जर्मनीका अधिकांश शहरहरूमा प्यालेस्टाइनप्रति एकजुटता प्रकट गर्ने सभाहरूमाथि प्रतिबन्ध लगाइएको छ। यसरी पूँजीवादले मानव अधिकारको रक्षा गर्ने गरेको दाबी नरसंहारलाई उसको खुला समर्थनले झूटा साबित मात्र गरेको छैन, बरु यो समर्थनलाई युद्धपछिको  युगमा कहिल्यै नदेखिएको लोकतन्त्रको व्यापक संकुचनले थप मलजल गरेको छ।

नव-उदारवादी पूँजीवादका तर्फबाट दमनतर्फको यो पुनरागमनसँगै, कम्तीमा अहिलेसम्मका लागि अमेरिकाको तर्फबाट तेस्रो विश्वलाई पुनः उपनिवेश बनाउने प्रयास पनि जोडिएको छ। डोनाल्ड ट्रम्पले आफ्नो यो कार्यसूची स्पष्ट शब्दहरूमा घोषणा मात्र गरेका छैनन्, बरु भेनेजुयलामा वास्तविक घुसपैठ, इरानविरुद्ध जारी सैन्य आक्रामकता, र ग्रिनल्यान्ड तथा अन्य देशहरूविरुद्ध आक्रामकताका सम्भावित योजनाहरू मार्फत यसलाई अगाडि बढाएका छन्। यी आक्रामक चालहरूमा अमेरिका अन्य प्रमुख पूँजीवादी देशहरूको समर्थन चाहन्छ। वास्तवमा, त्यस्तो समर्थन प्राप्त गर्नका लागि दुईवटा ठूला कदमहरू अघि सारिसकिएका छन्।

जर्मनीमा एएफडी (AfD) को रूपमा नव-फासीवादले बलियो उपस्थिति जनाइरहेको अवस्थामा, त्यो देशलाई पुनः शस्त्रीकरण गर्दा हुने अत्यन्त खतरनाक परिणामहरूका बारेमा छुट्टै व्याख्या गरिरहनु पर्दैन।

पहिलो कदम भनेको जर्मनी र जापानको पुनः शस्त्रीकरण हो, जसलाई दोस्रो विश्वयुद्धपछि निशस्त्रीकरण गरिएको थियो; र पुनः शस्त्रीकरणको यो प्रस्तावप्रति तिनीहरूको प्रतिक्रिया उत्साहजनक रहेको छ। यो अर्को यस्तो तरिका हो जसबाट हामी तथाकथित ‘स्वर्ण युग’ भन्दा अघिल्लो युगको पूँजीवादतर्फको फिर्ती देख्न सक्छौँ। जर्मनीमा एएफडी (AfD) को रूपमा नव-फासीवादले बलियो उपस्थिति जनाइरहेको अवस्थामा, त्यो देशलाई पुनः शस्त्रीकरण गर्दा हुने अत्यन्त खतरनाक परिणामहरूका बारेमा छुट्टै व्याख्या गरिरहनु पर्दैन।

दोस्रो कदम भनेको नेटोले आफ्ना सदस्य देशहरूको सैन्य खर्चलाई सन् २०३५ सम्ममा तिनीहरूको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (GDP) को ५% सम्म पुर्याउने निर्णय गर्नु हो, जसमध्ये ३.५% मुख्य सैन्य गतिविधिहरूमा र १.५% सैन्य पूर्वाधार निर्माणमा खर्च गरिनेछ। यसले हालको स्तरभन्दा ठूलो वृद्धिलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ, जुन अमेरिकामा ३.४% र युरोपका लागि औसत २.५% रहेको छ।

वित्तीय घाटा बढाउने र धनीहरूमाथि कर लगाउने सन्दर्भमा लागू हुने ठ्याक्कै तिनै सीमाहरू, जसले माग बढाउने केन्सियाली उपायहरूलाई अवरुद्ध गर्छन्, सैन्य खर्च बढाउने क्रममा पनि प्रभावकारी हुनेछन्। त्यसैले नेटो देशहरूमा सैन्य बजेटको वृद्धि कल्याणकारी खर्चको कटौतीबाट आउनुपर्नेछ, जुन युरोपमा कम्तीमा पनि युद्धपछिको पूँजीवादको एक प्रमुख विशेषता रहेको थियो। यसरी, हामी फेरि एकपटक ठूलो स्तरको सैन्यवादतर्फ फर्किरहेका छौँ, जुन युद्धपछिको अभ्यासको ठीक विपरीत हो।

युरोपको बुर्जुवा जनमत औपनिवेशिकताविरुद्धका आन्दोलनहरूले औपनिवेशिक शासनका दुष्परिणामहरूका बारेमा अघि सारेका तर्कहरूको प्रभावमा परेको आशङ्का गर्दै, अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले हालै म्यूनिख सुरक्षा सम्मेलनमा पश्चिमी प्रभुत्वका पाँच शताब्दीको भव्य प्रशंसा गरे र यो विगतको गौरवलाई पुनर्जीवित गर्नका लागि निर्लज्ज आह्वान गरे, जसलाई विश्लेषकहरूले स्पष्ट रूपमा पुनः उपनिवेशीकरणको आह्वानका रूपमा हेरेका छन्। रुबियोले आफ्ना युरोपेली सहयोगीहरूलाई उनीहरूको औपनिवेशिक विगतप्रति दोषी महसुस गर्नुपर्ने कुनै कारण नरहेको भन्दै आश्वस्त पारे; र लगभग सबै युरोपेली नेताहरू सहभागी उनको श्रोतावर्गले उनको भाषणबाट लज्जित हुनु त परै जाओस्, त्यसलाई गगनभेदी तालीका साथ स्वागत गरे।

फासीवादको उदयको सन्दर्भ पक्कै पनि फरक हुन्छ, जुन सामान्यतया एकाधिकार पूँजीको हितमा फासीवादले प्रदान गर्ने एक वैकल्पिक र ध्यान मोड्ने बहसको माग गर्ने आर्थिक सङ्कट हो, तर फासीवादले अपनाएका हिंस्रक तरिकाहरू भने पहिलो पटक उपनिवेशहरूमै प्रयोग गरिएका थिए।

फासीवादको औपनिवेशिकतासँग सधैँ अति निकट सम्बन्ध रहेको छ। हुन त फासीवादको उदयको सन्दर्भ पक्कै पनि फरक हुन्छ, जुन सामान्यतया एकाधिकार पूँजीको हितमा फासीवादले प्रदान गर्ने एक वैकल्पिक र ध्यान मोड्ने बहसको माग गर्ने आर्थिक सङ्कट हो, तर फासीवादले अपनाएका हिंस्रक तरिकाहरू भने पहिलो पटक उपनिवेशहरूमै प्रयोग गरिएका थिए। उदाहरणका लागि, नामिबियामा नामा र हेरेरो समुदायमाथि जर्मनीको अमानवीय व्यवहार, र कङ्गोमा बेल्जियमका राजा लियोपोल्डले गरेको नरसंहार जसले त्यहाँको जनसङ्ख्या एक करोड अर्थात् एक तिहाइले घटाएको थियो, ती पछि फासीवाद मातहत युरोपमा जे-जति भए तिनका लागि ‘नमुना’ का रूपमा रहेका थिए।

यो प्रणाली यस्तो गतिरोधमा पुगेको छ जहाँबाट बाहिर निस्कने कुनै स्पष्ट उम्कने बाटो छैन भन्ने तथ्यको सूचक हो। एक शब्दमा भन्नुपर्दा, यो मरणासन्न पूँजीवादको लक्षण हो।

आज नव-फासीवादको विस्तार र क्षितिजमा देखिँदै गरेको पुनः उपनिवेशीकरणको योजनाका साथ औपनिवेशिकताप्रतिको नोस्टाल्जिक मोह, यसरी आपसमा जोडिएका छन्। हामी पुनः एक पटक पूँजीवादले आफ्ना नाङ्गा भित्री तीक्ष्ण दाँतहरू देखाएको देखिरहेका छौँ, जुन युद्धपछिको अवधिमा केही छुटपुट अवसरहरू बाहेक धेरै हदसम्म लुकाएर राखिएको थियो। आफ्नो पूर्णतया निर्मम प्रकृतितर्फको यो प्रत्यावर्तन, जसले ‘कल्याणकारी पूँजीवाद’, ‘परिवर्तित पूँजीवाद’ र ‘मानवीय पूँजीवाद’ सम्बन्धी सम्पूर्ण प्रचारबाजीलाई पूर्ण रूपमा खारेज गर्छ, यो यसको क्षय, यसको हताशा र जीर्णताको लक्षण हो, र यो प्रणाली यस्तो गतिरोधमा पुगेको छ जहाँबाट बाहिर निस्कने कुनै स्पष्ट उम्कने बाटो छैन भन्ने तथ्यको सूचक हो। एक शब्दमा भन्नुपर्दा, यो मरणासन्न पूँजीवादको लक्षण हो।

अत्यधिक-आक्रामक र अत्यधिक-दमनकारी पूँजीवादतर्फको यो प्रत्यावर्तनले, तर पनि, यो प्रणालीलाई बचाउने छैन। मरणासन्न पूँजीवादले नव-फासीवाद, लोकतन्त्रको अन्त्य, र पुनः उपनिवेशीकरण मार्फत आफूलाई बचाउन सक्दैन। इरानविरुद्ध अमेरिका-इजरायलको आक्रामकताको आज जे भइरहेको छ, त्यसले यसको पर्याप्त प्रमाण प्रस्तुत गर्दछ।

Source: https://www.newsclick.in

 

अनुवाद: केदार सिटौला

(यो अनुवाद लेख साभार छाप्नेले अनिवार्य रुपमा मूल लेखको स्रोत, अनुवादकको नाम र दायित्वबोधको हाइपरलिङ्कसहित स्रोत खुलाउनुहोला । उचित तरिकाले स्रोत नखुलाइकन प्रकाशित गरिएमा बौद्धिक चोरी मानिनेछ ।–दायित्वबोध)

दायित्वबोधको विशेष अनुरोध

वाम वैचारिकीको रक्षा र प्रबर्द्धनका लागि दायित्वबोध अनलाइन निरन्तर रहनु जरुरी छ भन्ने तपाईंलाई लाग्छ ? के दायित्वबोधमा प्रकाशित भइरहेका सामग्रीहरु उपयोगी र पठनीय छन् भन्ने तपाईं ठान्नुहुन्छ ? दायित्वबोधको निरन्तरताको लागि तपाईंको सहयोगले ठूलो अर्थ राख्छ !

तपाईंले कसरी सहयोग गर्न सक्नुहुन्छ ? यस लिङ्कमा थिच्नुहोस्