कृत्रिम छविहरुलाई नै सत्य मान्ने भ्रम

मूल तस्विर: एआइको सहयोगमा तयार

आजको डिजिटल युगमा सोशल मिडिया, सिनेमा र टेलिभिजनले आधुनिक 'गुफा' को निर्माण गरेका छन्। हामीले पर्दामा देख्ने अनुहार, घटना र व्यक्तित्वहरू प्रायः वास्तविक नभई, अत्यन्तै सावधानीपूर्वक तयार पारिएका 'परिष्कृत संस्करण' मात्र हुन्।

गान्धीजीको शारीरिक कद ५ फिट ४ इन्च मात्र थियो, तर हाम्रो चेतनामा उनको उचाइ त्योभन्दा कयौँ गुणा विशाल छ। वास्तवमा, धेरैजसो अवस्थामा तथ्यभन्दा 'धारणा' (परसेप्शन) शक्तिशाली हुने गर्दछ।

मानिस केवल तथ्यका आधारमा मात्र बाँच्दैन, बरु प्रतीक, स्मृति र कल्पनाका सहाराले पनि बाँचिरहेको हुन्छ। यही कारण समाजमा कुनै व्यक्ति वा घटनाप्रति निर्मित हुने छवि, वास्तविक तथ्यभन्दा बढी प्रभावशाली हुन्छ। तथ्यहरू त पुस्तकालयका पानाहरूमा मात्र सीमित रहन्छन्, तर ती धारणाहरू मानिसको हृदयमा गढेर बस्छन्। यिनै धारणाहरूले कालान्तरमा राजनीति, संस्कृति, बजार, धर्म र इतिहासका हरेक पाटालाई निर्देशित र प्रभावित पार्ने गर्दछन्।

महात्मा गान्धी यसको एउटा रोचक उदाहरण हुन्। ऐतिहासिक अभिलेखहरूले उनको उचाइ करिब ५ फिट ४ इन्च रहेको बताउँछन्, तर रिचर्ड एटनबरोको चलचित्र 'गान्धी' मा करिब ५ फिट ७ इन्च अग्ला बेन किंग्सलेलाई देख्दा अधिकांश दर्शकको मनमा गान्धीको छवि एक अग्लो व्यक्तिको रूपमा स्थापित हुन पुग्छ।

चलचित्र हेरिसकेपछि धेरै कम मानिसले मात्र वास्तविक गान्धीको उचाइ कति थियो भनी खोज्ने प्रयास गर्छन्। उनीहरूको स्मृतिमा अभिनेताको शारीरिक बनावट नै गान्धीको शरीरका रूपमा अङ्कित हुन्छ। यहाँ धारणा (परसेप्शन) को अगाडि तथ्य ओझेलमा पर्छ।

भारतीय सांस्कृतिक स्मृतिमा पनि यही प्रक्रिया स्पष्ट देखिन्छ। वाल्मीकि रामायण, विभिन्न पुराण र प्राचीन साहित्यमा प्रयोग गरिएका 'श्याम', 'नीलमेघश्याम', 'मेचक' र 'कृष्ण' जस्ता विशेषणहरूमा ध्यान दिनुहोस्। यी सबै तिनका नायकहरूको वर्णगत विशेषता हुन्। कृष्णको त नामै 'कृष्ण' (कालो वा गाढा रङ) छ भने रामका लागि पनि 'श्यामवर्ण' कै उल्लेख पाइन्छ। अर्थात्, भारतीय परम्परामा कालो वा गाढा रङलाई कहिल्यै पनि दिव्यताको बाधक मानिएको थिएन।

तर, आधुनिक चलचित्र, टेलिभिजन धारावाहिक र क्यालेन्डर आर्टलाई हेर्दा, अधिकांश राम र कृष्णलाई अत्यन्तै गोरो, चम्किलो छाला भएको र लगभग युरोपेली सौन्दर्य मानकअनुरूप प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ। यो परिवर्तन कुनै एक निर्देशक वा अभिनेताको मात्र निर्णय होइन। यसको पछाडि शताब्दियौँदेखि विकसित सामाजिक सौन्दर्यबोध, रङप्रतिको पूर्वाग्रह, क्यामेराको भाषा, विज्ञापन उद्योग र बजारको माग– यी सबैले सामूहिक रूपमा काम गरिरहेका छन्। समाजले जुन अनुहारलाई आदर्श मान्न थाल्छ, मनोरञ्जन उद्योगले त्यही अनुहारलाई बारम्बार दोहोर्‍याउँछ। अनि त्यही दोहोर्‍याइ मानिसको कल्पनामा अन्ततः सत्यका रूपमा स्थापित हुन पुग्छ।

प्लेटोले आफ्नो प्रसिद्ध 'गुफाको दृष्टान्त' (Allegory of the Cave) मा बताएझैँ, मानिसहरू वास्तविकतातर्फ भन्दा पनि त्यसका छायाहरूलाई नै सत्य ठान्ने भ्रममा बाँच्छन्। यदि कुनै व्यक्ति जन्मँदादेखि नै गुफामा कैद छ र उसले भित्तामा देखिने छायालाई नै संसार ठान्छ भने, त्यही नै उसको सत्य बन्न पुग्छ।

आजको डिजिटल युगमा सोशल मिडिया, सिनेमा र टेलिभिजनले आधुनिक 'गुफा' को निर्माण गरेका छन्। हामीले पर्दामा देख्ने अनुहार, घटना र व्यक्तित्वहरू प्रायः वास्तविक नभई, अत्यन्तै सावधानीपूर्वक तयार पारिएका 'परिष्कृत संस्करण' (Best Version) मात्र हुन्। चाहे त्यो गान्धीको उचाइको विषय होस्, वा राम र कृष्णको वर्णको कुरा– हामी वास्तविक मानिसभन्दा बढी तिनको निर्माण गरिएको कृत्रिम छविसँग परिचित हुँदै छौँ।

फ्रान्सेली दार्शनिक जाँ बौद्रियाले भनेका थिए– आधुनिक समाजमा कतिपय अवस्थामा प्रतिरूप वास्तविकताभन्दा बढी शक्तिशाली र जीवन्त लाग्न थाल्छ। बिस्तारै नक्सा नै भूगोल बन्छ र तस्बिर नै वास्तविक व्यक्ति।

आज अधिकांश मानिसहरू ऐतिहासिक पात्रहरूलाई मूल ग्रन्थहरुबाट होइन, बरु चलचित्र, धारावाहिक, 'मीम्स' (Memes) र सामाजिक सञ्जालका छोटा भिडियोहरूबाट चिन्छन्। परिणामस्वरुप, अभिनेताको अनुहार नै त्यो ऐतिहासिक वा मिथकीय पात्रको अनुहारका रूपमा हाम्रो मस्तिष्कमा स्थायी रूपमा अङ्कित हुन्छ। आज 'राम' भन्नेबित्तिकै हाम्रो मानसपटलमा स्वतः दूरदर्शनको धारावाहिकमा देखिएका पात्रको छवि उभिन्छ। वर्षौंपछि करोडै मानिसहरुका लागि त्यही दृश्य ऐतिहासक सत्य जस्तै लाग्न थाल्छ ।

बजारले यस मनोविज्ञानलाई अत्यन्तै राम्रोसँग बुझेको छ। उसले वस्तुहरू होइन, बरु तिनका 'छविहरू' बेच्छ। एउटा साधारण घडीले समय होइन, बरु 'स्टेटस' (सामाजिक हैसियत) बेच्छ; एउटा महँगो कार सफलताको प्रतीक बन्छ।

सामाजिक सञ्जालमा मानिसहरू आफ्नो वास्तविक जीवनभन्दा पनि त्यसको चयन गरिएको 'उत्कृष्ट संस्करण' (Best Version) प्रस्तुत गर्छन्। प्रत्येक तस्बिर, हरेक भिडियो र प्रत्येक पोस्ट सावधानीपूर्वक छनोट गरिएको एउटा 'फ्रेम' हो। त्यसैले, डिजिटल दुनियाँमा व्यक्तिको 'धारणा' (परसेप्शन) कतिपय अवस्थामा उसको वास्तविक व्यक्तित्वभन्दा धेरै महत्त्वपूर्ण हुन जान्छ।

सिनेमा र टेलिभिजनपछि अब सामाजिक सञ्जालले यो प्रक्रियालाई अझ तीव्र बनाएको छ। क्यामेराको कोण, प्रकाश, फिल्टर, सम्पादन र आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स– यी सबै मिलेर यस्तो छवि निर्माण गर्न सक्छन्, जुन वास्तविक व्यक्तिभन्दा निकै भिन्न हुन्छ। बिस्तारै मानिसहरू वास्तविक अनुहारभन्दा 'एडिट' गरिएका अनुहारहरूलाई नै सामान्य मान्न थाल्छन्। परिणाम यो हुन्छ कि वास्तविकता असामान्य लाग्न थाल्छ र कृत्रिमता नै सामान्य।

यसै सन्दर्भमा एउटा सानो तर महत्वपूर्ण कुरा पनि बुझ्न आवश्यक छ। यदि तपाईं आफ्ना बालबालिकाका तस्बिरहरू सामाजिक सञ्जालमा शेयर गर्नुहुन्छ भने, यथासम्भव तिनको राम्रो, स्वाभाविक र सम्मानजनक तस्बिर मात्र शेयर गर्नुहोस्। यसको अर्थ हरेक तस्बिर व्यावसायिक हुनुपर्छ भन्ने होइन, बरु ती तस्बिरले बच्चाको गरिमा कायम राखून् भन्ने हो।

इन्टरनेटमा राखिएका तस्बिरहरू लामो समयसम्म रहन सक्छन् र कतिपय अवस्थामा तिनै तस्बिर व्यक्ति विशेषको सार्वजनिक पहिचानको हिस्सा बन्न पुग्छन्। बाल्यकालको कुनै असावधानी, मजाक वा अत्यन्तै नराम्रो तस्बिर वर्षौँपछि पनि मानिसहरूको स्मृति र सर्च रिजल्ट्समा रहिरहन सक्छ। बालबालिकाको गोपनीयता र सम्मानको ख्याल राख्नु तपाईंको जिम्मेवारी हो। तसर्थ, सामाजिक मञ्चहरूमा बालबालिकाका त्यस्ता तस्बिरहरू राख्नबाट बच्नुपर्छ, जसले उनीहरूको उपहास गरोस्, उनीहरूको गरिमामा चोट पुर्‍याओस् वा भविष्यमा उनीहरूलाई असहज बनाओस्। राम्रो तस्बिरको अर्थ महँगो क्यामेरा होइन, बरु सम्मानजनक प्रस्तुति हो। यो युग चरित्र निर्माणको मात्र होइन, 'छवि निर्माण'को पनि हो र यी दुईबीचको भिन्नता बुझ्नु पहिलेभन्दा अहिले झन् आवश्यक भइसकेको छ।

गान्धीजीको नैतिक प्रभाव यति विशाल थियो कि मानिसको चेतनामा उहाँको व्यक्तित्व वास्तविक शरीरभन्दा कयौँ गुणा विराट भयो। कृष्ण र रामप्रति मानिसको आस्था उनीहरूको वर्णसँग होइन, बरु उनीहरूको चरित्र र आदर्शसँग जोडिएको थियो। समस्या तब सुरु हुन्छ जब प्रतीकहरूले वास्तविक तथ्यलाई पूर्ण रूपमा ढाक्छन् र समाजले प्रश्न सोध्न छोडिदिन्छ। एक पंक्तिमा बुझ्नुपर्दा यति बुझ्नुहोस् कि पहिले राम र हनुमानको सौम्य रूप अगाडि आउँथ्यो; अब जताततै देखिएका तस्बिर र स्टिकरहरू हेर्नुहोस्, सबै आफ्नो रौद्र रूपमा छन्।

त्यसैले इतिहास, संस्कृति र समाजलाई बुझ्नका लागि मानिसहरू के विश्वास गर्छन् भनी हेर्नु मात्र पर्याप्त छैन। उनीहरू किन त्यस्तो विश्वास गर्छन्, कुन परिस्थितिहरूले त्यस विश्वासलाई जन्म दिए, कसलाई त्यसबाट लाभ भयो र त्यो धारणा समयक्रममा कसरी परिवर्तन हुँदै गयो– यी पक्षहरूलाई पनि बुझ्न आवश्यक छ। समाज निरन्तर परिवर्तनशील छ र त्यससँगै यसका धारणाहरू पनि बदलिन्छन्। यही परिवर्तनको भित्री तहमा 'तथ्य' र 'धारणा' (परसेप्शन) बीचको द्वन्द्व चलिरहन्छ।