आत्ममुग्ध महाशक्ति

केही दिनअघि, दक्षिण चीनको गुआङ्सी प्रान्तमा आयोजित एक सम्मेलनमा मेरो चिनियाँ प्रकाशक कम्पनीका सम्पादकसँग कुराकानी भएको थियो, जसले मेरा दुईवटा पुस्तकका अनुवादहरू प्रकाशित गरेको थियो। चीनमा मेरो पुस्तक 'ग्लोबल इनइक्वालिटी' ले गरेको प्रदर्शनबाट उनी निकै खुसी थिए (वास्तविक कुरा भन्ने हो भने, यसको अर्थ सम्भवतः केही हजार प्रति मात्र बिक्री भएको होला) किनभने, उनका अनुसार ‘चीनका पाठकहरू केवल चीनमा मात्र चासो राख्छन्। तिनीहरू अन्य देशहरू र बाँकी विश्वका बारेमा लेखिएका पुस्तकहरू पढ्न चाहँदैनन्।’ र वास्तवमै, चिनियाँ लेखकहरूले पनि लगभग पूर्ण रूपमा चीनकै बारेमा मात्र लेख्ने गरेको उनले थपे।

हामीभन्दा बढी जानकार व्यक्तिले व्यक्त गरेको यस्तो टिप्पणी, जसले ठ्याक्कै त्यही कुरालाई दर्शाउँछ जुन हामीले लामो समयदेखि सोचिरहेका थियौँ—त्यसले मलाई झस्कायो: यो यस्तो कुरा हो जुन मैले र म पक्का छु कि अरू धेरै मानिसहरूले पनि महसुस गरेका छन्।

आउनुहोस्, चीनका बारेमा विभिन्न वैचारिक धारका र हालसालै संयुक्त राज्य अमेरिकामा निकै लोकप्रिय भएका नवीनतम पुस्तकहरूलाई हेरौँ: चेन जियान (ओड आर्ने वेस्तेनसँगै), द ग्रेट ट्रान्सफर्मेसन: फ्रम रिभोलुसन टु रिफर्म*; युसेङ हुआङ, द राइज एन्ड फल अफ द इस्ट*; तोङसोन बोइ, अगेन्स्ट पोलिटिकल इक्वालिटी*; लिन चन, रिभोलुसन एन्ड काउन्टररिभोलुसन इन चाइना*; युएन युएन आङ, चाइनाज गिल्डेड एज*; हो-फुङ हुङ, द चाइना बुम: व्हाई चाइना विल नट रुल द वर्ल्ड*; ड्यान वाङ, ब्रेकनेक: चाइनाज क्वेस्ट टु इन्जिनियर द फ्युचर; जियान चेन: झाउ एनलाई: अ लाइफ। मैले यहाँ केही त्यस्ता पुस्तकहरू सूचीबद्ध गरेको छु जसको समीक्षा मैले आफ्नो सबस्ट्याकमा गरेको छु (तारा चिन्ह * लगाइएकाहरू) र अन्य केही पुस्तकहरू पनि छन्। यहाँ सजिलै देख्न सकिने कुरा के हो भने, यी सबै अवस्थामा लेखकहरू चिनियाँ वा चिनियाँ मूलका नै छन्।

जियाङ जेमिनले किन 'अन अमेरिका' पुस्तक लेखेनन्, जसरी किसिन्जरले 'अन चाइना' लेखेका थिए?

त्यसका साथै, अमेरिकी लेखकहरू (गैर-चिनियाँ पृष्ठभूमिका) द्वारा चीनका बारेमा लेखिएका सयौँ पुस्तकहरू उपलब्ध छन्। तर अभाव देखिएको र मेरो प्रकाशकको टिप्पणीमा संकेत गरिएको कुरा चिनियाँ लेखकहरूले अमेरिका, पश्चिमा जगत्, अफ्रिका वा विश्वका अन्य कुनै पनि भागका बारेमा लेखेका पुस्तकहरू हुन् । म चिनियाँ प्रकाशन जगत्‌लाई त्यति राम्रोसँग त जान्दिनँ: स्पष्ट रूपमा त्यहाँ त्यस्ता पुस्तकहरू पक्कै होलान् । तर म अंग्रेजी भाषाको प्रकाशन क्षेत्रलाई राम्रोसँग जान्दछु, र मैले त्यहाँ त्यस्ता पुस्तकहरू देख्दिनँ। के अमेरिकी प्रकाशकहरू त्यस्ता पुस्तकहरू छाप्न चाहँदैनन् वा कुनै पनि चिनियाँ इतिहासकारले (मानौँ) रोनाल्ड रेगन वा बिल क्लिन्टनको जीवनी लेख्ने जाँगर नै चलाएनन्, जसरी एज्रा भोगेलले देङ सियाओपिङको जीवनी वा जोसेफ टोरिगियनले सी जोङसुन (सी जिनपिङका पिता) को जीवनी प्रकाशित गरेका छन्?; जियाङ जेमिनले किन 'अन अमेरिका' पुस्तक लेखेनन्, जसरी किसिन्जरले 'अन चाइना'  लेखेका थिए? (अमेरिकी वृत्तमा चर्चा हुने गरेको यस्तै एकमात्र पुस्तक भनेको हालका पोलिटब्युरो सदस्य वाङ हुनिङको पुस्तक हो, जुन उनले सन् १९८० को दशकमा संयुक्त राज्य अमेरिकामा एक वर्षको बसाइपछि लेखेका थिए, जसको नाम 'अमेरिका अगेन्स्ट अमेरिका' हो।)

यसको मुख्य कारण राजनीतिक नभएर सांस्कृतिक हो जस्तो मलाई लाग्छ। प्राज्ञिक क्षेत्रका मानिसहरूले धेरै जर्नलहरूमा चीनको अर्थतन्त्र, राजनीति र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका बारेमा लेखिएका शोधपत्रहरूको संख्यामा आएको ठूलो वृद्धिलाई नजिकबाट नियालेका छन्। मैले आफैँ पनि विगत बाह्र महिनाभित्र त्यस्ता कम्तीमा पाँचवटा शोधपत्रहरूको समीक्षा गरेको हुनुपर्छ। ती विभिन्न पृष्ठभूमिका मानिसहरूद्वारा लेखिएका हुन्, जसमा अवश्य पनि धेरै चिनियाँहरू समावेश छन्, तर जब कसैले त्यस्ता चिनियाँ लेखकहरूको बायोडेटा पढ्छ, तब केही अपवादहरूबाहेक पुनः के कुरा प्रष्ट रूपमा देखिन्छ भने उनीहरू केवल चीनका बारेमा मात्र शोधपत्र लेख्छन्। कसैले आफ्नै देशमा मात्र केन्द्रित हुने यस्तो प्रवृत्तिको अनुभवजन्य अनुसन्धान गर्ने हो भने, मेरो यो व्यक्तिगत अनुभवमा आधारित प्रभाव गलत साबित होला जस्तो मलाई लाग्दैन।

चिनियाँ लेखकहरू (जसरी मेरो प्रकाशकले भने) बाँकी विश्वका बारेमा त्यति चासो राख्दैनन्। यो सायद दुई हजार वर्ष पुरानो इतिहासको अवशेष हुन सक्छ, जब बाँकी विश्वसँग चीनको अन्तरक्रिया केवल औपचारिक सलामी ग्रहण गर्ने र केही व्यापारमा मात्र सीमित थियो।

पहिले जस्तै अहिले पनि प्रश्न उठ्छ, किन? सैद्धान्तिक रूपमा, मलाई लाग्छ यहाँ दुईवटा सम्भावनाहरू छन्। चिनियाँ लेखकहरू (जसरी मेरो प्रकाशकले भने) बाँकी विश्वका बारेमा त्यति चासो राख्दैनन्। यो सायद दुई हजार वर्ष पुरानो इतिहासको अवशेष हुन सक्छ, जब बाँकी विश्वसँग चीनको अन्तरक्रिया केवल औपचारिक सलामी ग्रहण गर्ने र केही व्यापारमा मात्र सीमित थियो। अरूका बारेमा त्यति धेरै चासो देखाइएन (सबैभन्दा प्रख्यात रूपमा, १५ औँ शताब्दीको मध्यतिर गरिएका ठूला-ठूला समुद्री यात्राहरूमा समेत यो चासो देखिएन)। अथवा, यो अपर्याप्त ज्ञानका कारण (जुन फेरि अपर्याप्त चासोकै कारण हुन सक्छ) अरूका बारेमा बहस गर्न आत्मविश्वासको कमी भएकोले पनि हुन सक्छ। तर, यो दोस्रो परिकल्पना चिनियाँ मूलका ती असंख्य लेखकहरूको हकमा भने वास्तवमै लागू हुन सक्दैन, जो दशकौँदेखि अमेरिका वा अन्य ठाउँमा बसोबास गर्दै आएका छन् र उनीहरूले ती देशहरूलाई सायद त्यहाँका ‘स्थानीय’ नागरिकहरूभन्दा पनि राम्रोसँग बुझेका छन्।

यो आत्म-केन्द्रित प्रवृत्तीले बाँकी विश्वमा चीनको वैचारिक प्रभाव र उसको सफ्ट पावर (सौम्य शक्ति ) लाई सीमित गरिदिन्छ। चीनको आर्थिक सफलतासँगै उसको सफ्ट पावर निश्चित रूपमा बढेको त छ, तर यस क्षेत्रमा त्यो देश अझै पनि आफ्नो (आर्थिक) क्षमता र हैसियतभन्दा निकै कम प्रदर्शन गरिरहेको छ।

मेरो मुख्य बुँदामा आउँदा: यो आत्म-केन्द्रित प्रवृत्तीले बाँकी विश्वमा चीनको वैचारिक प्रभाव र उसको सफ्ट पावर (सौम्य शक्ति ) लाई सीमित गरिदिन्छ। चीनको आर्थिक सफलतासँगै उसको सफ्ट पावर निश्चित रूपमा बढेको त छ, तर यस क्षेत्रमा त्यो देश अझै पनि आफ्नो (आर्थिक) क्षमता र हैसियतभन्दा निकै कम प्रदर्शन गरिरहेको छ। चीनमा बनेका विद्युतीय सवारी साधनहरू (EVs) को विस्फोटक वृद्धिलाई चीनको सफ्ट पावरको वृद्धिसँग तुलना गरेर हेरौँ: के हामीले त्यहाँ उस्तै खालको लहर देख्छौँ र? हो, वास्तवमै केही सुधारहरू त भएका छन्, जुन युरोपेली देशहरूका लागि नयाँ भिसा-मुक्त नीतिहरू र यसले गर्दा बढेका पर्यटकहरू, चीनमा विदेशी विद्यार्थीहरूको ठूलो संख्या, अमेरिकाका युवाहरूका केही समूहमा देखिएको तथाकथित 'चाइनामैक्सिङ' (Chinamaxxing), चिनियाँ चलचित्रहरू (जस्तै: जिया झाङ्केका चलचित्रहरू; जसमा मेरो मनपर्ने दृश्य 'कट बाई द टाइड्स' को अन्तिम दृश्य हो) र सोप-ओपेराहरूको सफलतामा झल्किन्छ। तर विश्वको कुल उत्पादनको झण्डै एक-चौथाई हिस्सा ओगट्ने देशका लागि यो सबै निकै मामूली कुरा हो। यसले पक्कै पनि विश्वको संस्कृति वा बौद्धिक गतिविधिका क्षेत्रमा (यदि बौद्धिक गतिविधिलाई आख्यान, गैर आख्यान, राजनीति, इतिहासका प्रभावशाली पुस्तकहरू; चलचित्र, ललितकला, संगीत, रङ्गमञ्च आदि भनेर परिभाषित गर्ने हो भने) एक-चौथाई हिस्सा ‘उत्पादन’ गर्दैन।

विरोधाभासपूर्ण रूपमा, चीनसँग त्यतिबेला बढी सफ्ट पावर थियो होला जब उसले माओवादी सांस्कृतिक क्रान्तिको आत्मघाती नीतिहरू पछ्याइरहेको थियो। यद्यपि माओवाद कहिल्यै पनि स्पष्ट रूपमा परिभाषित थिएन र यो कुनै वैश्विक विचारधारा पनि थिएन, तैपनि कम्बोडियाका खमेर रुज, भारतका नक्सलाइटदेखि पेरुका शाइनिंग पाथ र युरोपका 'न्यू लेफ्ट' सम्म विश्वभर यसका अनुयायीहरू थिए। यहाँ यी अनुयायीहरू ‘भद्र’ थिए भन्ने होइन; मुख्य कुरा के हो भने, चीनको वैचारिक शक्ति (चाहे त्यो शक्तिको प्रयोग असल नियतले नगरिएको किन नहोस्) अहिलेको तुलनामा त्यतिबेला बढी थियो होला।

चीनको प्रचण्ड सफलताले चार दशकमा कसरी धनी बन्ने भन्ने बारेमा एउटा यस्तो खाका तयार गर्न सकेको छैन जसलाई अफगानिस्तानदेखि जाम्बियासम्म पछ्याउन सकियोस्।

मैले अन्य देशहरूको आर्थिक नीतिहरूमा चीनको प्रभाव र ‘विकासका उपायहरू’  साझा गर्ने सन्दर्भमा पनि यही समस्याका बारेमा लेखेको छु। चीनको प्रचण्ड सफलताले चार दशकमा कसरी धनी बन्ने भन्ने बारेमा एउटा यस्तो खाका तयार गर्न सकेको छैन जसलाई अफगानिस्तानदेखि जाम्बियासम्म पछ्याउन सकियोस्। बाँकी विश्वप्रतिको चासोको कमी, र चीनको सफलताका पाठहरूलाई सामान्य रूपमा अन्यत्रको आर्थिक वृद्धिका लागि आवश्यक नीतिहरूमा संक्षेपिकरण वा अनुवाद गर्न नसक्नु (वा सायद असम्भव हुनु) ले आगामी वर्षहरूमा पनि चीनको सफ्ट पावरलाई बाधा पुर्‍याइरहनेछ र यसलाई गम्भीर रूपमा सीमित गरिरहनेछ जस्तो मलाई लाग्छ।

थप कुरा: म के उल्लेख गर्न बिर्सेछु भने, यस समस्याको एउटा हिस्सा यहाँको अत्यधिक प्रतिस्पर्धात्मक शैक्षिक प्रणालीका कारण पनि सिर्जना भएको हो। यदि तपाईं अर्थशास्त्रमा चिनियाँ पोस्टडक गर्नुहुँदैछ र तपाईंलाई प्राज्ञिक अंक तथा जागिरको खाँचो छ भने, तपाईं स्वाभाविक रूपमा त्यस्ता क्षेत्रहरूतर्फ आकर्षित हुनुहुनेछ जहाँ तपाईंको निरपेक्ष र तुलनात्मक लाभ हुन्छ, जसले गर्दा तपाईंका शोधपत्रहरू उत्कृष्ट ५ वा उत्कृष्ट १० जर्नलहरूमा प्रकाशित हुन सकून्। त्यसैले तपाईंले चीन-केन्द्रित विषयहरू नै रोज्नुहुनेछ। धेरै चिनियाँ अनुसन्धानकर्ताहरूले यस्तै गर्छन् र यो रणनीतिले काम गरेको पनि देखिन्छ, किनकि उनीहरू उत्कृष्ट जर्नलहरूमा प्रकाशित भइरहेका छन्। तर, यसले गर्दा अन्ततः चिनियाँ विद्यार्थी र अनुसन्धानकर्ताहरू बाँकी विश्व (जहाँ उनीहरूलाई तुलनात्मक लाभ हुँदैन) प्रति कम आकर्षित हुन पुग्छन्, र अन्ततोगत्वा विरोधाभासपूर्ण रूपमा यसले चीनको वैश्विक सफ्ट पावरलाई नै कमजोर बनाउँछ।

Source: https://branko2f7.substack.com

 

अनुवाद: केदार सिटौला

(यो अनुवाद लेख साभार छाप्नेले अनिवार्य रुपमा मूल लेखको स्रोत, अनुवादकको नाम र दायित्वबोधको हाइपरलिङ्कसहित स्रोत खुलाउनुहोला ।  –दायित्वबोध)

दायित्वबोधको विशेष अनुरोध

वाम वैचारिकीको रक्षा र प्रबर्द्धनका लागि दायित्वबोध अनलाइन निरन्तर रहनु जरुरी छ भन्ने तपाईंलाई लाग्छ ? के दायित्वबोधमा प्रकाशित भइरहेका सामग्रीहरु उपयोगी र पठनीय छन् भन्ने तपाईं ठान्नुहुन्छ ? दायित्वबोधको निरन्तरताको लागि तपाईंको सहयोगले ठूलो अर्थ राख्छ !

तपाईंले कसरी सहयोग गर्न सक्नुहुन्छ ?

–सामर्थ्यअनुसारको आर्थिक सहयोग गरेर । –विचारप्रधान लेखरचनाहरु उपलब्ध गराएर । –दायित्वबोधमा छापिएका लेखरचनाहरु शेयर गरेर । दायित्वबोधको फेसबुक पेज, युट्युब, ट्विटर, टिकटक लगायतका सामाजिक सञ्जाल पेजहरु लाइक–शेयर–सब्स्क्राइब गरेर ।

दायित्वबोधलाई आर्थिक सहयोग गर्नका लागि

https://dayitwabodh.com/page/support-us/