भारतमा चिकित्सकहरू: शक्ति, प्रतिष्ठा र सामाजिक सम्मान

एक मार्क्सवादी दृष्टिकोण

मनु कान्त

असार १९, २०८३ शुक्रबार ०८:४५

भारतका अधिकांश चिकित्सकहरू मध्यमवर्गीय, निम्न-बुर्जुवा पृष्ठभूमिबाट आउँछन्। भ्लादिमिर लेनिनले टिप्पणी गरेझैं: ‘निम्न-बुर्जुवा वर्ग निरन्तर रूपमा पुँजीपति वर्ग र सर्वहारा वर्ग बीच डगमगाई।’

उनीहरू पुँजीका मालिक होइनन्। तैपनि, उनीहरू शोषित उत्पीडित जनताका हिस्सा पनि होइनन्। उनीहरूको आर्थिक र सामाजिक स्थिति अनिश्चित रहन्छ। यस्तो परिस्थितिमा, चिकित्सा जस्तो पेशाले एउटा दुर्लभ सम्मिश्रण प्रदान गर्दछ: वित्तीय सुरक्षा, सामाजिक सम्मान र पहिचान।

चिकित्सा जस्ता पेशाहरू विशेष रूपमा आकर्षक बन्छन्। यसले तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित आम्दानी, अरूमाथिको अधिकार र उच्च सामाजिक पहिचान प्रदान गर्दछ । यी यस्ता फाइदाहरू हुन् जसले प्रतीकात्मक रूपमा पुँजीपति वर्गले उपभोग गर्ने दर्जाको नक्कल गर्दछन्।

निम्न- बुर्जुवा वर्गले हतास भई तृष्णा गर्ने कुरा ठ्याक्कै यही हो। पुँजीवादी समाजमा, मध्यम वर्गको ठूलो हिस्सा कहिल्यै पनि वास्तविक रूपमा ठूला पुँजीका मालिक बन्न सक्दैन। कारखाना, बैंक र ठूला उद्योगहरू ठूला पुँजीपतिहरूको हातमा मात्र केन्द्रित रहन्छन्। यसका साथै, उनीहरू सर्वहारा वर्गको स्तरमा झर्ने निरन्तर डरमा बाँचिरहेका हुन्छन्। यो दोहोरो दबाब—पुँजीपति वर्गमा उक्लिन नपाउनु र श्रमजीवी वर्गमा ओर्लनुपर्ने भयले उनीहरूमा गहिरो मनोवैज्ञानिक र सामाजिक असुरक्षा पैदा गर्दछ।

त्यसैले चिकित्सा जस्ता पेशाहरू विशेष रूपमा आकर्षक बन्छन्। यसले तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित आम्दानी, अरूमाथिको अधिकार र उच्च सामाजिक पहिचान प्रदान गर्दछ । यी यस्ता फाइदाहरू हुन् जसले प्रतीकात्मक रूपमा पुँजीपति वर्गले उपभोग गर्ने दर्जाको नक्कल गर्दछन्। आफ्नो भविष्यप्रति चिन्तित निम्न- बुर्जुवा परिवारका लागि चिकित्सा केवल एउटा पेशा मात्र नभएर सर्वहाराकरण विरुद्धको एउटा रक्षाकवचका रूपमा देखा पर्दछ।

यद्यपि, चिकित्सक हुनुको अर्थ स्वतः उच्च नैतिकता वा सदाचार हुनु होइन। चिकित्सकहरू समाजकै सदस्य हुन्, र समाज आफैंमा वर्गीय सम्बन्धहरूद्वारा संरचित हुन्छ। उनीहरूको दृष्टिकोण र व्यवहार उनीहरू जुन वर्गीय परिवेशबाट आउँछन्, त्यसैबाट र उनीहरूले काम गर्ने पुँजीवादी संस्थाहरूद्वारा निर्देशित एवं निर्मित हुन्छ।

चिकित्सक हुनुको अर्थ स्वतः उच्च नैतिकता वा सदाचार हुनु होइन। चिकित्सकहरू समाजकै सदस्य हुन्, र समाज आफैंमा वर्गीय सम्बन्धहरूद्वारा संरचित हुन्छ।

त्यसैकारण, चिकित्सा क्षेत्रमा हुने लापरबाही, थिचोमिचो र दुर्व्यवहारका घटनाहरू कुनै दुर्लभ वा अपवादजन्य त्रुटिहरू होइनन्। यी घटनाहरू चिन्ताजनक रूपमा नियमित भइरहन्छन्। कहिलेकाहीँ निजी अस्पतालहरूमा बिरामीहरूले पैसा तिर्न नसकेकै कारण उपचार नपाउने स्थिति बन्छ। अनावश्यक परीक्षणहरू गराउन सिफारिस गरिन्छ। चिकित्सा सेवालाई आवश्यकताका आधारमा भन्दा पनि नाफाका आधारमा बाँडफाँड गरिन्छ। धेरै ठूला कर्पोरेट अस्पतालहरूमा चिकित्सकहरूलाई संस्थागत लक्ष्यहरू पूरा गर्न दबाब दिइन्छ, चाहे त्यो डायग्नोस्टिक परीक्षण, उपचार प्रक्रिया, वा भर्ना गराउने सङ्ख्याको रूपमा किन नहोस्। यस्ता दबाबहरूले अत्यधिक-निदान, गलत निदान, र अनावश्यक हस्तक्षेपहरू निम्त्याउन सक्छन्; किनभने अस्पतालहरूले प्रायः कार्यसम्पादनलाई वित्तीय प्रोत्साहन, बोनस वा वृत्ति-विकास सँग जोडेका हुन्छन्।

चिकित्सकले दिने ध्यानको गुणस्तर, उनीहरूले बिताउने समय, र बिरामीसँग बोल्ने लवज समेतलाई वर्गीय भिन्नताले निर्धारण गर्दछ।

यसको परिणाम एक अत्यन्तै असमान स्वास्थ्य सेवा प्रणाली हो। धनी बिरामीहरूलाई चाँडो र सम्मानपूर्वक हेरचाह गरिन्छ। गरिब बिरामीहरूले भने प्रायः उदासीनता, लामो पर्खाइ र कहिलेकाहीँ त खुला अपमानको सामना गर्नुपर्छ। चिकित्सकले दिने ध्यानको गुणस्तर, उनीहरूले बिताउने समय, र बिरामीसँग बोल्ने लवज समेतलाई वर्गीय भिन्नताले निर्धारण गर्दछ। उपचारक र बिरामीबीच हुनुपर्ने एउटा मानवीय सम्बन्ध आर्थिक शक्तिको संरचनाद्वारा निर्देशित सम्बन्धमा परिणत हुन पुग्छ।

सरकारी अस्पतालहरू पनि समस्यामुक्त छैनन्। ती अस्पतालहरू अत्यधिक भीडभाड, अपर्याप्त पूर्वाधार र अत्यधिक कार्यबोझ भएका कर्मचारीहरूको समस्याले ग्रस्त छन्। चिकित्सकहरू कडा दबाबमा काम गर्छन्, जबकि बिरामीहरू लामो लाइन र हतार-हतार गरिने परामर्श सहन बाध्य हुन्छन्। यस्तो अवस्थामा, गरिब बिरामीहरूले प्रायः संक्षिप्त र भावनाविहीन ध्यान पाउँछन्, जबकि पहुँच वा सम्बन्ध भएकाहरूले लाइनलाई मिचेर चाँडो उपचार प्राप्त गर्न सफल हुन्छन्।

यसै स्थितिबाट एउटा अनौठो सामाजिक मनोविज्ञानको जन्म हुन्छ। बिरामी र तिनका परिवारले प्रायः चिकित्सकहरूप्रति अत्यधिक सम्मान प्रदर्शन गर्छन्। यो आदर सधैं साँचो प्रशंसा मात्र हुँदैन; यो एउटा रणनीति पनि हो। मानिसहरू यस आशायुक्त श्रद्धा देखाउँछन् कि यसो गर्दा उनीहरूले मानवीय व्यवहार र उचित ध्यान पाउन सकून्।

मध्यम वर्गले चिकित्सकहरूसँग व्यक्तिगत सम्बन्धहरू गाँस्ने प्रयास गर्दछ। सम्पन्न मध्यम वर्ग सरकारी अस्पतालहरूको लामो लाइनमा उभिन मन पराउँदैन। यसको सट्टा, उनीहरू पहुँच, चिनजान र सञ्जालमा भर पर्छन्।

अधिकांश मानिसहरू चिकित्साकर्मीहरूलाई आदरपूर्वक ‘डाक्टर’ वा ‘डाक्टर साब’ भनेर सम्बोधन गर्छन्। यस सम्बोधनमा यो अन्तर्निहित बुझाइ हुन्छ कि सो पदवी पाएको व्यक्तिले व्यावसायिक नैतिकता, ज्ञान र हेरचाहद्वारा निर्देशित भई आफ्नो कर्तव्य निष्ठापूर्वक निभाउनेछ। यसले औपचारिक योग्यताको पहिचानलाई मात्र नभई, स्वास्थ्य र जीवनका मामिलामा डाक्टरले जिम्मेवारीपूर्वक काम गर्नेछ भन्ने सामाजिक अपेक्षालाई पनि झल्काउँछ। यस्तो अपेक्षा जसको ठूलो महत्त्व हुन्छ किनभने चिकित्सा क्षेत्र जीवन र मरणको निर्णयसँग जोडिएको हुन्छ।

विशेषगरी मध्यम वर्गले चिकित्सकहरूसँग व्यक्तिगत सम्बन्धहरू गाँस्ने प्रयास गर्दछ। सम्पन्न मध्यम वर्ग सरकारी अस्पतालहरूको लामो लाइनमा उभिन मन पराउँदैन। यसको सट्टा, उनीहरू पहुँच, चिनजान र सञ्जालमा भर पर्छन्। चिकित्सकहरूलाई असामान्य श्रद्धा अर्पण गरिनुको एउटा कारण यस्ता सम्बन्धहरूले चाँडो उपचार सुनिश्चित गर्नेछन् भन्ने आशा हो भने, अर्कोतर्फ वस्तुपरक एवं सावधानीपूर्ण निदान र सुरक्षित चिकित्सा सेवा प्राप्त हुने विश्वास पनि हो। यस्तो सेवा जसको बारेमा बिरामीहरूलाई प्रायः डर हुन्छ कि यो अत्यधिक भीडभाड र दबाबमा रहेको स्वास्थ्य प्रणालीमा सहजै सुनिश्चित छैन।

अभावले यस प्रवृत्तिलाई थप बलियो बनाउँछ। भारतमा चिकित्सक र बिरामीको अनुपात अझै पनि अत्यन्तै असमान छ। जब दक्ष पेशेवरहरूको सङ्ख्या कम हुन्छ, तब अभावले उनीहरूको प्रतिष्ठा बढाउँछ; पुँजीवाद अन्तर्गत यो प्रतिष्ठा सामाजिक श्रद्धा र भयमा परिणत हुन्छ, जसले वर्गीय श्रेणीकरणलाई अझ सुदृढ बनाउँछ।

यद्यपि, चिकित्सकहरू समाजभन्दा बाहिर वा वर्गीय सम्बन्धहरूभन्दा माथि छैनन्। पुँजीवाद अन्तर्गत, विभिन्न पेशाहरू बीच प्रतिष्ठाको असमान वितरण हुन्छ। शारीरिक श्रम जोडिएका पेशाहरूलाई प्रायः तल्लो स्तरको मानिन्छ, जबकि विशिष्ट ज्ञानसँग जोडिएका पेशाहरूलाई उच्च स्थान दिइन्छ। चिकित्सक, इन्जिनियर र प्रबन्धकहरू यस श्रेणीक्रमको शीर्ष स्थानमा पर्दछन्।

पुँजीवादी विचारधाराले मानसिक श्रम र शारीरिक श्रमलाई अलग गर्छ र तिनीहरूलाई एकअर्काको विपरित खडा गरिदिन्छ। यसको परिणाम प्रतिष्ठाको एउटा विकृत श्रेणीक्रम हुन पुग्छ।

यस श्रेणीक्रमले दृष्टिकोणहरूलाई आकार दिन्छ। धेरै चिकित्सकहरूले अन्जानमै निम्न-बुर्जुवा वर्गका मूल्य मान्यताहरूलाई आत्मसात् गर्छन् र शारीरिक श्रम गर्ने पेशाहरू (जस्तै निर्माण कामदार, सरसफाइ कर्मचारी, कारखानाका मजदुर र कृषि मजदुरहरू) लाई सामाजिक रूपमा तल्लो स्तरको ठान्न थाल्छन्। तर यहाँ विडम्बना स्पष्ट छ। यी श्रमिकहरूको श्रमविना समाज आफैं चल्न सक्दैन, र चिकित्सकहरूले काम गर्ने अस्पतालहरू समेत अस्तित्वमा रहन सक्दैनन्।

पुँजीवादी विचारधाराले मानसिक श्रम र शारीरिक श्रमलाई अलग गर्छ र तिनीहरूलाई एकअर्काको विपरित खडा गरिदिन्छ। यसको परिणाम प्रतिष्ठाको एउटा विकृत श्रेणीक्रम हुन पुग्छ। ज्ञानसँग जोडिएका पेशाहरूले सम्मान पाउँछन्, जबकि शारीरिक श्रमसँग जोडिएका पेशाहरूले थोरै मात्र मान्यता पाउँछन्, यद्यपि दुवै सामाजिक जीवनका लागि अपरिहार्य छन्।

व्यावसायिक शिक्षाले स्वतः नैतिक निष्ठाको ग्यारेन्टी गर्दैन। अत्यधिक शिक्षित विशेषज्ञहरू पनि समाजको राजनीतिक र सामाजिक सङ्घर्षकै हिस्सा रहन्छन्। जोसेफ स्टालिनको नेतृत्वको अन्तिम वर्षहरूमा ‘डाक्टर्स प्लट’ को समयमा लगाइएका आरोपहरूले ठ्याक्कै यही यथार्थलाई प्रतिबिम्बित गरेका थिए: अन्य पेशेवरहरू जस्तै चिकित्सकहरू पनि राजनीतिक द्वन्द्व र षड्यन्त्रकारी गतिविधिमा संलग्न हुन सक्थे। प्राविधिक विशेषज्ञताले मात्रै व्यक्तिलाई वर्गीय स्वार्थ वा वैचारिक लडाइँभन्दा माथि राख्न सक्दैन।

जब साधारण बिरामीहरूका लागि निदान र उपचार अपारदर्शी हुन्छ, तब गलत निदान, लापरवाही वा दुर्व्यवहारका घटनाहरूलाई कहिलेकाहीँ यस्तो प्राविधिक भाषा प्रयोग गरेर पन्छाइन्छ वा सही ठहर्‍याइन्छ, जसलाई बिरामीहरूले चुनौती दिन नै सक्दैनन्।

ज्ञान स्वयंले पनि यस रहस्यमयी गरिमालाई बढावा दिन्छ। चिकित्सा विज्ञान प्राविधिक छ र अधिकांश मानिसहरूका लागि बुझ्न कठिन हुन्छ। प्राचीन समाजहरूमा पवित्र ज्ञानमाथि नियन्त्रण जमाउने पूजारीहरू जस्तै, डाक्टरहरूले यस्तो विशिष्ट ज्ञानमाथि पकड राख्छन् जसलाई अरूले सहजै प्रश्न गर्न सक्दैनन्। प्राविधिक अधिकार सहजै सामाजिक अधिकारमा परिणत हुन पुग्छ। ठ्याक्कै यो ज्ञान यति धेरै विशिष्ट भएकै कारणले, यसले व्यावसायिक त्रुटिहरूलाई सार्वजनिक छानबिनबाट जोगाउने कवचको काम पनि गर्न सक्छ। जब साधारण बिरामीहरूका लागि निदान र उपचार अपारदर्शी हुन्छ, तब गलत निदान, लापरबाही वा दुर्व्यवहारका घटनाहरूलाई कहिलेकाहीँ यस्तो प्राविधिक भाषा प्रयोग गरेर पन्छाइन्छ वा सही ठहर्‍याइन्छ, जसलाई बिरामीहरूले चुनौती दिन नै सक्दैनन्। ज्ञानको यो अपारदर्शिताले डाक्टरहरूप्रति मानिसहरूले देखाउने श्रद्धालाई अझ बढी गहिरो बनाउँछ, किनभने बिरामीहरूले प्रायः के महसुस गर्छन् भने उनीहरूसँग विशेषज्ञको अधिकारलाई विश्वास गर्नु र आत्मसमर्पण गर्नु बाहेक अर्को विकल्प नै छैन।

यसमा अर्को आयाम पनि छ जसलाई प्रायः ओझेलमा पारिन्छ: भय। डाक्टरहरू केवल हेरचाहकर्ता मात्र होइनन्, बल्कि शाब्दिक रूपमै जीवन र मरणका मध्यस्थकर्ता हुन्। शल्यक्रियाको टेबलमा उनीहरूले यस्तो शक्ति प्रयोग गर्छन् जसले राजनीतिज्ञहरूको शक्तिलाई समेत माथ गर्दछ। मार्क्सवादीहरूका लागि यो अधिकार वास्तविक हो, तर पूर्ण रूपमा भौतिक हो। यो विशिष्ट ज्ञान, संस्थागत शक्ति र चिकित्सा पेशेवरहरूको अभावबाट उत्पन्न हुन्छ, कुनै दैवी दर्जाबाट होइन। तैपनि, यस भौतिकवादी दृष्टिकोणबाट हेर्दा पनि उनीहरूको अधिकार अगाध छ, किनभने मानव जीवन पूर्ण रूपमा उनीहरूको सीप, निर्णय र हस्तक्षेपमा निर्भर हुन सक्छ।

आदरार्थी सम्बोधन ‘डाक्टर साब’ दैनिक जीवनमा वर्ग र भौतिक शक्तिले कसरी काम गर्छन् भन्ने कुरा नियाल्ने एउटा सानो झ्याल हो।

मार्क्सवादी दृष्टिकोणबाट, यो गतिशीलताले व्यापक सामाजिक संरचनाहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। डाक्टरले एउटा यस्तो विशिष्ट र संस्थागत ज्ञानको प्रतिनिधित्व गर्दछ जसले उनीहरूलाई साधारण मानिसहरूमाथि भौतिक शक्तिको स्थानमा खडा गरिदिन्छ, जसको आफ्नै स्वास्थ्यको रक्षा वा पुनर्स्थापना गर्ने साधनहरूमा प्रायः थोरै मात्र पहुँच हुन्छ। डाक्टरहरू प्रति देखाइने आदर, श्रद्धा र भय समेत सामाजिक रूपमा उत्पादित हुन्, जसले ज्ञान, अधिकार र पहुँचको श्रेणीक्रमलाई अझ सुदृढ बनाउँछन्। यस अर्थमा, आदरार्थी सम्बोधन ‘डाक्टर साब’ दैनिक जीवनमा वर्ग र भौतिक शक्तिले कसरी काम गर्छन् भन्ने कुरा नियाल्ने एउटा सानो झ्याल हो। यो सामन्ती दासताको एउटा अवशेष पनि हो: ऐतिहासिक रूपमा, ‘साब’ शब्दको प्रयोग सामाजिक उच्च वर्गप्रतिको अधीनता दर्साउन गरिन्थ्यो, र आज पनि यसको निरन्तर प्रयोगले बिरामी र डाक्टरबीचको श्रेणीबद्ध सम्बन्धलाई सूक्ष्म रूपमा बलियो बनाउँछ।

सोभियत सङ्घको समाजवादी अनुभवले यसको विपरीत एउटा शिक्षाप्रद उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ। सोभियत सङ्घमा डाक्टरहरू उनीहरूको ज्ञान र सीपका लागि सम्मानित थिए, तर उनीहरूको सामाजिक प्रतिष्ठा कहिल्यै पनि खानी मजदुर, मेसिन चालक वा किसानहरूभन्दा माथि थिएन। त्यहाँ अधिकार व्यावसायिक थियो, श्रेणीबद्ध थिएन, जसले श्रमको समानताको मार्क्सवादी सिद्धान्तलाई प्रतिबिम्बित गर्थ्यो। चिकित्सा शिक्षा ठूलो मात्रामा राज्यद्वारा पोषित हुन्थ्यो, र स्वास्थ्य सेवा नाफामूखी उद्योगको रूपमा नभई सार्वजनिक सेवाका रूपमा सञ्चालन हुन्थ्यो। डाक्टरहरूलाई आफूलाई विशेषाधिकार प्राप्त पेशेवरका रूपमा नभई समाजवादी समाजको सामूहिक निर्माणमा सहभागी हिस्सेदारका रूपमा हेर्न प्रशिक्षित गरिन्थ्यो।

यस सामाजिक दृष्टिकोणले पुँजीवाद अन्तर्गत पेशाहरूलाई घेर्ने अतिरञ्जित महिमालाई कम गर्‍यो। विशेषज्ञताप्रतिको सम्मान त कायम थियो, तर पेशेवरहरूलाई अन्धभक्तिको शैलीमा पुज्ने चलन धेरै नै कम थियो। कामप्रतिको गर्वलाई प्रोत्साहन गरिन्थ्यो, तर यसलाई व्यक्तिगत प्रतिष्ठा भन्दा पनि सामूहिक उपलब्धीसँग जोडिएको हुन्थ्यो।

यो भिन्नता शिक्षाप्रद छ। पुँजीवादी समाजहरूमा चिकित्सकहरूप्रतिको श्रद्धा प्रायः अभाव, श्रेणीकरण, भय र वर्गीय आकाङ्क्षाबाट उत्पन्न हुन्छ। समाजवादी समाजहरूमा भने चिकित्सकहरूप्रतिको सम्मान श्रमका सबै रूपहरूप्रतिको व्यापक सम्मानसँगै अस्तित्वमा थियो।

कर्पोरेट अस्पतालहरूमा चिकित्सकहरू आफैं पनि बढ्दो रूपमा संस्थाका लागि राजस्व उत्पन्न गर्न आवश्यक पर्ने उच्च दक्ष कर्मचारीका रूपमा काम गर्छन्, जसले चिकित्सा अभ्यासलाई नाफाको तर्क भित्र अझ बढी समाहित गराउँछ।

पारिवारिक प्रतिष्ठाले यस प्रभावलाई थप बढावा दिन्छ। जब परिवारको कुनै एक सदस्य डाक्टर बन्छ, तब सम्पूर्ण घरपरिवारले नै सामाजिक दर्जा प्राप्त गर्दछ। आफन्तहरूले फुर्ती लगाउँछन्। वैवाहिक सम्भावनाहरू सुध्रिन्छन्। डाक्टर हुनु आकाङ्क्षा पूरा भएको एउटा प्रतीक बन्छ: आर्थिक सुरक्षा, सामाजिक पहिचान र उच्च सामाजिक स्तर। तैपनि यस प्रतीकात्मकताको मुनि एउटा सरल यथार्थ लुकेको हुन्छ। शिक्षक, इन्जिनियर, किसान र मजदुरहरूले जस्तै डाक्टरहरूले पनि एउटा आवश्यक सामाजिक कार्य सम्पादन गर्छन्। उनीहरूको महत्त्व समाजमा उनीहरूको भूमिकाबाट आउँछ, कुनै व्यक्तिगत सद्गुण वा नैतिक श्रेष्ठताबाट होइन।

कर्पोरेट अस्पतालहरूमा चिकित्सकहरू आफैं पनि बढ्दो रूपमा संस्थाका लागि राजस्व उत्पन्न गर्न आवश्यक पर्ने उच्च दक्ष कर्मचारीका रूपमा काम गर्छन्, जसले चिकित्सा अभ्यासलाई नाफाको तर्क भित्र अझ बढी समाहित गराउँछ। त्यसैले उनीहरूलाई घेरेर राख्ने यो विशिष्ट महिमा प्राकृतिक होइन। यो सामाजिक रूपमा उत्पादित हो।

भारतमा, डाक्टरहरू कहिलेकाहीँ ईश्वर जस्तै देखिन सक्छन्। तर यो दृष्टिकोण कुनै व्यक्तिगत महानताबाट उत्पन्न भएको होइन। यो त वर्गीय आकाङ्क्षा, व्यावसायिक अभाव, पुँजीवादी श्रेणीक्रम, सामाजिक अधीनता, र जीवन आफैं उनीहरूको निर्णयमा निर्भर हुन्छ भन्ने भयको अन्तरसम्बन्धबाट प्रकट हुन्छ। सामाजिक संरचना बदल्नुहोस्, र यो महिमा पनि आफैं बदलिनेछ।