तर्कशील भारतीयले सुन्न पनि सिक्नै पर्छ

प्राचीन भारतीय चिन्तकहरू कठोर बहसका आधारमा फस्टाएका थिए, जहाँ लक्ष्य उच्च सत्यमा पुग्नका लागि विरोधीको तर्कलाई खण्डन गर्नु हुन्थ्यो। यद्यपि, आधुनिक युगमा, बहसप्रतिको यो सांस्कृतिक झुकाव प्रदर्शनकारी प्रतिस्पर्धामा परिणत भएको मान्न सकिन्छ।

चिनियाँ विद्वान केजी माओको भर्खरैको एक सोशल मिडिया पोस्टले शिक्षाप्रद कथा बताएको छ: "मैले चीनले आफ्नो औद्योगिक र प्राविधिक इकोसिस्टम कसरी निर्माण गर्छ भन्ने बारे दुईवटा प्रस्तुतीकरणहरू दिएँ," उनले लेखेका छन्, "एउटा भारतीय दर्शकका लागि र एउटा भियतनामी दर्शकका लागि। यद्यपि सामग्री धेरै हदसम्म उस्तै थियो..., भियतनामी र भारतीय सहभागीहरूको प्रतिक्रिया उल्लेखनीय रूपमा फरक थियो। जब मैले भियतनाम र चीन बीचको खाडलको बारेमा चर्चा गरेँ, मेरा भियतनामी साथीहरूले भियतनामका कमजोरीहरू बारेको मेरो विश्लेषणलाई धेरै ध्यान दिएर सुने। उनीहरूले भियतनामका कमजोरीहरूलाई आफैं अघि बढेर स्वीकार समेत गरे र मलाई अझ विशिष्ट मुद्दाहरूलाई थप विस्तृत रूपमा विश्लेषण गर्न आग्रह गरे। तर, जब मैले चीन र भारतको तुलना गरेँ, धेरै भारतीय साथीहरू निकै तर्कशील बने। उनीहरूले लगभग हरेक बुँदामा चिनियाँ दृष्टिकोणसँग प्रतिस्पर्धा गर्ने वा चुनौती दिने प्रयास गरे, यहाँसम्म कि मैले आफ्नो विश्लेषणलाई मुस्किलले मात्र अगाडि बढाउन सकेँ। फलस्वरूप, उनीहरूले बहसमा त जितेका हुन सक्छन्, तर अर्थपूर्ण आदानप्रदान गर्ने बहुमूल्य अवसर गुमाए। त्यसैले," उनले थपे, "मैले धेरै वर्ष पहिले नै थाहा पाएँ कि कुन देश 'चीन+१' (China+1) को लागि वास्तविक विजेता हुनेछ।"

यो प्रसंगले बौद्धिक र कूटनीतिक क्षेत्रहरूमा बारम्बार देखिने एउटा प्रवृत्तिलाई झस्काउने, तर आवश्यक ऐना प्रदान गर्दछ। यसले स्वर्गीय क्यानेडियन राजदूत डेभिड मालोनको एउटा भनाइलाई प्रतिध्वनित गर्दछ, जसले कुनै समय टिप्पणी गरेका थिए– भारतीय कूटनीतिको एउटा ठूलो कमजोरी यो हो कि यसका अभ्यासकर्ताहरू ‘मित्रहरू कमाउनुभन्दा बहस जित्नमा बढी माहिर’ हुन्छन्। यो हाम्रा कूटनीतिज्ञहरूको मात्र आलोचना होइन; यो त एउटा वृहत्तर सांस्कृतिक प्रतिविम्ब (रिफ्लेक्स) माथिको टिप्पणी हो।

भारतीय इतिहास 'संवाद' को परम्परा अर्थात् द्वन्द्वात्मक बहसको कलाले समृद्ध छ। प्राचीन भारतीय चिन्तकहरू कठोर बहसका आधारमा फस्टाएका थिए, जहाँ लक्ष्य उच्च सत्यमा पुग्नका लागि विरोधीको तर्कलाई खण्डन गर्नु हुन्थ्यो। यस सन्दर्भमा, बहसलाई एक सद्गुणयुक्त प्रयास र ज्ञानको कसीको रूपमा हेरिन्थ्यो। यद्यपि, आधुनिक युगमा, बहसप्रतिको यो सांस्कृतिक झुकाव प्रदर्शनकारी प्रतिस्पर्धामा परिणत भएको मान्न सकिन्छ। लक्ष्य संश्लेषण (अर्कोबाट सिक्ने) बाट परिवर्तन भएर विजय (अर्कोलाई परास्त गर्ने) मा सर्न पुग्दा 'संवाद' को मर्म हराउँछ। हामी प्रायः संलग्नतालाई सम्बन्ध सेतु निर्माण गर्ने कार्यका रूपमा नभई एउटा 'जिरो-सम गेम' (एकको जित र अर्कोको पूर्ण हार हुने खेल) का रूपमा हेर्छौं, जहाँ कुनै बुँदालाई स्वीकार गर्नुलाई बौद्धिक वा राष्ट्रिय प्रतिष्ठाको आत्मसमर्पणको रूपमा बुझिन्छ।

ऐतिहासिक ढाँचाभन्दा बाहिर, यहाँ एउटा बढी समसामयिक मनोवैज्ञानिक कारक लुकेको छ: एक गहिरो, प्रायः अवचेतनमा रहने, रक्षात्मक असुरक्षा। भारत  शताब्दीयौंसम्म औपनिवेशिक दमनको आघात र त्यसपछि विश्वमञ्चमा आफ्नो अस्तित्व स्थापित गर्ने संघर्षको सामना गरेको राष्ट्र हो । यसले हाम्रो दृष्टिकोण र प्रतिष्ठालाई प्रमाणित गर्ने एक व्यापक आवश्यकता पैदा गर्दछ। पुस्ताौंदेखि, भारतीय बौद्धिकहरूले हाम्रा परम्परा, इतिहास र आर्थिक सम्भाव्यतालाई पश्चिमा आलोचनाहरू विरुद्ध जोगाउनु परेको थियो, जुन आलोचनाहरू प्रायः अहङ्कारपूर्ण वा स्वार्थप्रेरित हुन्थे। फलस्वरूप, यहाँ विदेशी अन्तर्दृष्टिहरू वस्तुनिष्ठ अवलोकन नभएर भूराजनीतिक वा सांस्कृतिक प्रभुत्वको वृहत्तर खेलका रणनीतिक चालहरू हुन् भन्ने एउटा गहिरो आशङ्का व्याप्त छ । जब कुनै बाह्य व्यक्तिले, विशेष गरी प्रतिस्पर्धात्मक शक्ति वा फरक विकासात्मक मोडेलको प्रतिनिधित्व गर्ने व्यक्तिले आलोचना प्रस्तुत गर्दछ, तब त्यसलाई वस्तुनिष्ठ विश्लेषणको रूपमा भन्दा पनि एक प्रहारको रूपमा स्वतः आत्मसात गरिन्छ। राष्ट्रको छवि र वार्ताकारको अहम् जोगाउनका लागि त्यो भाष्यलाई पन्छाउने, प्रतिवाद गर्ने र त्यसमाथि हावी हुने आवेग पैदा हुन्छ। त्यसैले, केजी माओ जस्ता चिनियाँ विद्वानले भारतको औद्योगिक इकोसिस्टमको बारेमा गरेको आलोचनालाई तटस्थ सिकाइका रूपमा नलिई ‘सर्वश्रेष्ठ’ चीन र हामी बीचको तुलनात्मक मूल्याङ्कनको एउटा बुँदाका रूपमा लिइन्छ। उनका अन्तर्दृष्टिहरूलाई स्वीकार गर्नु, भारतीय वार्ताकारहरूको दिमागमा, आफूलाई हीन स्थानमा स्वीकार गर्नु सरह हुन्छ। भारतले विश्वव्यापी शक्तिको रूपमा आफ्नो स्थान दाबी गर्न खोजिरहँदा, हामी आफूलाई जसरी हेर्छौं अरूले पनि त्यसरी नै ‘हेरून्’ र हाम्रो नकारात्मक मूल्याङ्कन हुँदा ‘तथ्यहरू दुरुस्त पारियोस्’ भन्ने तीव्र छटपटी र चिन्ता देखिन्छ।

यी सबै कुराहरू बुझ्न सकिने खालका भए तापनि आत्मघाती छन्। माओले सही रूपमा औंल्याए झैं, यस दृष्टिकोणको विडम्बना के हो भने भारतीयहरूले बहस त ‘जित्न’ सक्छन्, तर उनीहरूले अर्थपूर्ण आदानप्रदानको अवसर गुमाउँछन्। आधुनिक विश्वव्यापीकरणको परिदृश्यमा, जहाँ सहकार्यात्मक समस्या समाधान नै प्रभावको मुख्य माध्यम हो, कोठाभित्र सबैभन्दा ठूलो स्वर हुनुको परिणाम प्रायः नेतृत्व नभएर एक्लोपन मात्र हुन पुग्छ। बहस जित्नुलाई प्राथमिकता दिँदा हामीले विकासका लागि आवश्यक पृष्ठपोषण (फिडब्याक) का बाटाहरूलाई प्रभावकारी रूपमा बन्द गरिदिन्छौं। भियतनामीहरूले माओबाट सुनेका कुराहरूबाट व्यावहारिक अन्तर्दृष्टि लिए र लाभान्वित भए। त्यस क्षणमा भावनात्मक रूपमा सन्तोषजनक लागे तापनि रक्षात्मक शैलीले रणनीतिक विकासको क्षमतालाई अवरुद्ध  पारिदिने बौद्धिक प्रतिध्वनि कक्ष (इको-चेम्बर) निर्माण गर्दछ ।

परम्परागत रूपमा गुरुको ज्ञानलाई सम्मान गर्ने समाजले यसरी व्यवहार गर्नु अनौठो कुरा हो; ज्ञानको हस्तान्तरणलाई उच्च स्थान दिने संस्कृतिले विश्वव्यापी अन्तर्दृष्टिलाई स्पन्जले जस्तै सोस्नु पर्ने अपेक्षा गरिन्छ। तर जब एक भारतीयले कुनै विदेशीसँग (वा आफूले व्यक्तिगत रूपमा आदर नगर्ने कुनै भारतीय समकक्षीसँग) संवाद गर्छ, तब गुरु-शिष्य परम्पराको परम्परागत पदानुक्रमित (हाइरार्किकल) ढाँचा असफल हुन्छ। किनभने त्यो विदेशी स्थापित परम्परा भित्रको ‘गुरु’ होइन, त्यसैले उसलाई स्वतः आदरको विशेषाधिकार प्राप्त हुँदैन। यसको सट्टा, उसलाई सांस्कृतिक प्रतिविम्ब (रिफ्लेक्स) श्रद्धाबाट परिवर्तन भई अस्वीकार्यता तर्फ मोडिने विचारहरूको धर्मनिरपेक्ष बजारमा एक समान व्यक्ति वा प्रतिस्पर्धीको रूपमा व्यवहार गरिन्छ ।

यो प्रवृत्तिमा सुधार ल्याउनका लागि बहसप्रतिको भारतीय चाहनालाई नै त्याग्नु पर्ने आवश्यकता छैन। यसको सट्टा, बहसको उद्देश्यमा रक्षात्मकबाट रणनीतिक तर्फ सचेत परिवर्तन ल्याउनु आवश्यक छ। साँचो आत्मविश्वासको पहिचान भनेकै असहज आलोचनाहरूलाई तुरुन्तै खण्डन गर्नै पर्ने बाध्यता महसुस नगरी तिनलाई ग्रहण गर्न सक्ने क्षमता हुनु हो। आफ्नो अहम् (इगो) माथिको चुनौती र आफ्ना धारणाहरू माथिको चुनौती बीचको भिन्नता छुट्याउन सिक्नु नै एक परिपक्व रणनीतिक संस्कृतिको विशेषता हो। प्रतिवाद सुरु गर्नुअघि, कसैले सोध्न सक्छ, ‘के यो प्रतिक्रियाले मेरो बुझाइमा योगदान पुर्‍याउँछ वा समस्या समाधान गर्छ, अथवा यसले केवल मेरो अडानलाई मात्र प्रमाणित गर्ने काम गर्छ?’ चुनौती भनेको हाम्रा प्राथमिकताका नतिजाहरूको मानसिक पदानुक्रममा प्रभुत्व जमाउनु भन्दा सिकाइलाई बढी प्रश्रय दिनु हो।

यदि भारतले २१ औं शताब्दीको जटिल भूराजनीतिक र आर्थिक लहरहरूलाई – विशेष गरी "चीन+१" (China+1) रणनीति जस्ता प्रयासहरूका सन्दर्भमा – सफलतापूर्वक अगाडि बढाउने हो भने, हामीले हाम्रो जीवन्त संवादको परम्परालाई व्यावहारिक खुलापनसँग सामञ्जस्यता गराउनै पर्छ। अन्ततः, बहस जित्नुको क्षणिक सन्तुष्टि भन्दा मित्रहरू कमाउनु र अन्तर्दृष्टि प्राप्त गर्नु हाम्रो राष्ट्रिय मार्गका लागि धेरै गुणा बढी मूल्यवान छ।

Indian Express बाट अनुदित ।