मार्क्सवाद अकाट्य विज्ञान हो

मार्क्सवादलाई विज्ञान मान्ने वा नमान्ने बहस वास्तवमा शब्दको विवाद मात्र होइन; यो समाजलाई बुझ्ने दृष्टिकोणसँग जोडिएको प्रश्न हो। मार्क्सवाद भौतिक विज्ञानको जस्तो प्रयोगशालामा दोहोर्‍याउन मिल्ने सूत्र होइन। तर त्यसै आधारमा यसलाई अवैज्ञानिक भन्नु पनि गलत हुन्छ। यसको वैज्ञानिकता समाजको वास्तविक आधार, उत्पादन सम्बन्ध, वर्ग संरचना र ऐतिहासिक परिवर्तनका प्रक्रियाको वस्तुगत अध्ययनमा आधारित छ।

दायित्वबोधमा प्रकाशित विनोद लोहनीको 'के मार्क्सवाद विज्ञान हो?' लेख मैले दुई पटक गम्भीरतापूर्वक अध्ययन गरेँ। विगत ३७ वर्षदेखि मार्क्सवादको अध्ययन गर्ने एक विद्यार्थीका रूपमा उक्त लेखमा उठाइएका प्रश्नहरूलाई वैचारिक बहसका लागि महत्वपूर्ण ठाने तापनि त्यसका निष्कर्षहरूसँग सहमत हुन सकिनँ। मार्क्सवादलाई आधुनिक प्राकृतिक विज्ञानको साँघुरो परिभाषाभित्र राखेर ‘विज्ञान होइन’ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नुले सामाजिक विज्ञानको प्रकृति र ऐतिहासिक भौतिकवादी विधिको मौलिक चरित्रलाई पर्याप्त रूपमा अध्ययन गरेको देखिँदैन। मार्क्सवादले आफूलाई प्रयोगशालामा दोहोर्याइने भौतिक विज्ञानको सूत्रका रूपमा प्रस्तुत गरेको होइन; यसले समाज, इतिहास र मानव श्रमका वस्तुगत सम्बन्धहरूको वैज्ञानिक अध्ययन गर्ने विधि प्रस्तुत गरेको हो। त्यसैले प्रस्तुत लेखको सम्मान गर्दै, त्यसमा रहेका वैचारिक सीमाहरू, विज्ञानको अर्थसम्बन्धी संकुचित बुझाइ र मार्क्सवादको परिवर्तनकारी चरित्रमाथिको व्याख्यागत कमजोरीप्रति आफ्ना तर्क राख्नु आवश्यक ठानेँ। यो खण्डन व्यक्तिगत असहमति होइन, मार्क्सवादी बहसलाई अझ समृद्ध बनाउने वैचारिक हस्तक्षेप रुपमा बुझ्न सबैमा आग्रह गर्दछु।

 

मार्क्सवादको वैज्ञानिकता कुनै चमत्कारी भविष्यवाणी गर्ने क्षमतामा होइन, समाजको वास्तविक संरचना बुझ्ने यसको विधिमा निहित छ। मार्क्सवादले समाजलाई विचार, विश्वास वा नैतिक उपदेशको आधारमा होइन, मानिसको भौतिक जीवन, श्रम, उत्पादन प्रणाली र सामाजिक सम्बन्धको आधारमा अध्ययन गर्छ।

कार्ल मार्क्सले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाए-मानिसले आफ्नो जीवन कसरी चलाउँछ र त्यस क्रममा निर्माण हुने अर्थ-सामाजिक सम्बन्धहरूले समाजको स्वरूप कसरी निर्धारण गर्छन्? यही प्रश्नको उत्तर खोज्ने क्रममा उनले ऐतिहासिक भौतिकवादको विकास गरेका थिए।

मार्क्सवादको वैज्ञानिक दृष्टिकोणले समाजलाई स्थिर वस्तु होइन, निरन्तर परिवर्तनशील प्रक्रिया मान्छ। हरेक समाजभित्र आन्तरिक अन्तरविरोधहरू हुन्छन् र ती अन्तरविरोधहरूले सामाजिक परिवर्तनको आधार तयार गर्छन्। उत्पादन शक्तिको विकास, उत्पादन सम्बन्धको स्वरूप, वर्गीय हितको टकराव र सामाजिक संघर्षलाई विश्लेषण गरेर मार्क्सवादले इतिहासको गति बुझ्ने प्रयास गरेको हो। यसको वैज्ञानिकता यही हो कि यसले समाजलाई रहस्य, भाग्य वा अलौकिक शक्तिको परिणाम मान्दैन, बरु प्रमाण, इतिहास र भौतिक अवस्थाको अध्ययनबाट व्याख्या गर्छ। साथै मार्क्सवादले आफ्ना निष्कर्षलाई व्यवहारबाट परीक्षण गर्नुपर्ने मान्यता राख्छ। त्यसैले यो जड सूत्र होइन, नयाँ परिस्थितिबाट सिक्दै विकसित हुने जीवित सिद्धान्त हो।

मानव समाजको गतिशीलता बुझ्न मार्क्सवादले सबैभन्दा महत्वपूर्ण आधारका रूपमा उत्पादन प्रणालीलाई लिन्छ। मानिसले आफ्नो अस्तित्व कायम राख्न प्रकृतिसँग संघर्ष गर्छ, श्रम गर्छ र आवश्यक वस्तु उत्पादन गर्छ। यही उत्पादन प्रक्रियामा मानिसहरूले औजार, प्रविधि, ज्ञान र सीपको विकास गर्छन्। यसलाई मार्क्सवादले उत्पादन शक्ति भन्छ।

उत्पादन शक्ति मेसिन वा प्रविधि मात्र होइन; यसमा मानिसको श्रम क्षमता, अनुभव, वैज्ञानिक ज्ञान र उत्पादनका साधनहरू पनि समावेश हुन्छन्। इतिहासमा मानव सभ्यता अगाडि बढ्नुको मुख्य कारण उत्पादन शक्तिको निरन्तर विकास हो। तर उत्पादन शक्ति एक्लै अस्तित्वमा हुँदैन। मानिसहरूले उत्पादन गर्ने क्रममा आपसी सम्बन्ध निर्माण गर्छन्। कसको उत्पादनका साधनमाथि स्वामित्व छ? कसले श्रम गर्छ? उत्पादनबाट प्राप्त लाभ कसरी बाँडिन्छ? यिनै प्रश्नसँग सम्बन्धित सामाजिक सम्बन्धलाई उत्पादन सम्बन्ध भनिन्छ।

मार्क्सवादको वैज्ञानिक विश्लेषण के हो भने उत्पादन शक्ति र उत्पादन सम्बन्धबीच सधैँ समान गति हुँदैन। उत्पादन शक्ति परिवर्तन हुँदै जान्छ, तर पुराना उत्पादन सम्बन्धहरू लामो समयसम्म कायम रहन सक्छन्। जब पुरानो उत्पादन सम्बन्धले नयाँ उत्पादन शक्तिको विकासमा अवरोध सिर्जना गर्न थाल्छ, समाजमा गहिरो अन्तरविरोध उत्पन्न हुन्छ। उदाहरणका रूपमा सामन्ती समाजमा जमिन मुख्य उत्पादन साधन थियो। तर व्यापार, प्रविधि र उद्योगको विकाससँगै नयाँ उत्पादन शक्तिहरू जन्मिए। सामन्ती सम्बन्धहरूले ती नयाँ शक्तिहरूलाई सीमित गर्न थालेपछि पुँजीवादी सम्बन्धको विकास भयो।

यसरी मार्क्सवादले समाज परिवर्तनलाई आकस्मिक घटना होइन, उत्पादन प्रणालीभित्र रहेका वस्तुगत अन्तरविरोधहरूको परिणामका रूपमा व्याख्या गर्छ। यही कारणले मार्क्सवादको वैज्ञानिकता समाजको आर्थिक आधार र ऐतिहासिक परिवर्तनबीचको सम्बन्ध खोज्ने क्षमतामा देखिन्छ। यसले मानिसको जीवनका वास्तविक भौतिक अवस्थालाई समाज अध्ययनको केन्द्रमा राख्छ।

मार्क्सवादको अर्को महत्वपूर्ण वैज्ञानिक आधार वर्ग सम्बन्धको अध्ययन हो। समाजमा उत्पादनका साधनमाथि समान स्वामित्व हुँदैन। केही वर्गसँग जमिन, उद्योग, पूँजी वा अन्य उत्पादन साधनको नियन्त्रण हुन्छ भने अर्को वर्ग आफ्नो श्रम बेचेर जीवन निर्वाह गर्न बाध्य हुन्छ। यही असमान सम्बन्धबाट वर्ग संरचना निर्माण हुन्छ। मार्क्सवादले वर्गलाई केवल आम्दानीको आधारमा होइन, उत्पादन प्रक्रियामा मानिसको वास्तविक स्थान र उत्पादनका साधनमाथिको सम्बन्धका आधारमा बुझ्छ।

पुँजीवादी समाजमा पुँजीपति वर्ग र श्रमिक वर्गबीचको सम्बन्ध यसको उदाहरण हो। श्रमिकले आफ्नो श्रमबाट वस्तु उत्पादन गर्छ, तर उत्पादन प्रक्रियामाथि नियन्त्रण मुख्यतः पुँजीपतिमा हुन्छ। यसबाट श्रम र स्वामित्वबीच अन्तरविरोध उत्पन्न हुन्छ। मार्क्सवादको वैज्ञानिक दृष्टिकोण के हो भने यसले शोषणलाई व्यक्तिगत खराब चरित्रको परिणाम होइन, सामाजिक संरचनामा रहेको सम्बन्धको परिणामका रूपमा विश्लेषण गर्छ। अर्थात् समस्या केही व्यक्तिको लोभ मात्र होइन, उत्पादन प्रणालीको संरचनासँग जोडिएको हुन्छ।

वर्ग संघर्षलाई मार्क्सवादले हिंसात्मक घटना मात्र मानेको छैन। यो समाजमा रहेका विपरीत हित, अधिकारको संघर्ष, श्रमिक आन्दोलन, सामाजिक सुधार र राजनीतिक परिवर्तनका विभिन्न रूपहरूमा प्रकट हुन्छ। इतिहास हेर्दा समाजका ठूला परिवर्तनहरू केवल शासकहरूको इच्छाबाट भएका छैनन्। दास विद्रोह, किसान आन्दोलन, श्रमिक अधिकारका संघर्ष र लोकतान्त्रिक आन्दोलनहरू सामाजिक अन्तरविरोधकै अभिव्यक्ति हुन्।

मार्क्सवादको वैज्ञानिकता यही हो कि यसले समाजको सतहभन्दा गहिरो संरचना हेर्छ। देखिने घटना मात्र होइन, त्यसको पछाडि रहेका आर्थिक सम्बन्ध र वर्गीय हितहरूको खोजी गर्छ। यसले समाजलाई स्थिर र अपरिवर्तनीय होइन, संघर्ष र परिवर्तनको प्रक्रियाका रूपमा बुझ्छ।

मार्क्सवादको वैज्ञानिक पद्धतिको तेस्रो आधार द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद हो। यसले संसारलाई स्थिर वस्तुको संग्रह होइन, निरन्तर परिवर्तनशील प्रक्रिया मान्छ। प्रकृति, समाज र विचारका क्षेत्रमा परिवर्तन हुन्छ। तर परिवर्तन बाहिरबाट मात्र थोपरिने कुरा होइन; वस्तु वा समाजभित्र रहेका आन्तरिक सम्बन्ध र अन्तरविरोधहरूले परिवर्तनको आधार तयार गर्छन्। जसरी बीउभित्र रहेको जैविक सम्भावनाले उचित परिस्थितिमा बिरुवाको रूप लिन्छ, त्यसरी नै समाजभित्र रहेका अन्तरविरोधहरूले नयाँ परिवर्तनको सम्भावना जन्माउँछन्। पुरानो अवस्था र नयाँ सम्भावनाबीचको संघर्ष नै विकासको आधार बन्छ।

मार्क्सवादले इतिहासलाई महान् व्यक्तिहरूको इच्छा वा भाग्यको परिणाम मान्दैन। मानिसहरूले इतिहास निर्माण गर्छन्, तर उनीहरूले आफूले रोजेको परिस्थितिमा होइन, आफूअघिका सामाजिक अवस्थाहरूको आधारमा निर्माण गर्छन्। यसको अर्थ वस्तुगत परिस्थिति र मानवीय चेतना दुवै महत्वपूर्ण हुन्छन्। समाज परिवर्तनका लागि केवल आर्थिक अवस्था पर्याप्त हुँदैन; त्यसलाई बुझ्ने, संगठित हुने र परिवर्तनका लागि सक्रिय हुने मानवीय प्रयास आवश्यक हुन्छ।

यही कारणले मार्क्सवाद यान्त्रिक नियतिवाद होइन। यसले इतिहासलाई स्वचालित प्रक्रिया मात्र मान्दैन, बरु मानिसको सचेत हस्तक्षेपलाई महत्वपूर्ण ठान्छ। द्वन्द्वात्मक दृष्टिकोणले पुरानो समाज पूर्ण रूपमा नष्ट मात्र हुँदैन; त्यसका सकारात्मक उपलब्धिहरू नयाँ समाजमा रूपान्तरण हुन्छन्। इतिहास निरन्तर निषेध र निर्माणको प्रक्रियाबाट अगाडि बढ्छ। यसरी मार्क्सवादको वैज्ञानिकता समाज परिवर्तनका गतिशील नियम, अन्तरविरोध र मानवीय भूमिकाको अध्ययन गर्ने क्षमतामा आधारित छ। यो कुनै स्थिर धार्मिक विश्वास होइन, वास्तविकताको निरन्तर अनुसन्धान र परिवर्तनसँग जोडिएको जीवित सामाजिक सिद्धान्त हो।

मार्क्सवादको वैज्ञानिकता कुनै चमत्कारी भविष्यवाणी गर्ने क्षमतामा होइन, समाजको वास्तविक संरचना बुझ्ने यसको विधिमा निहित छ। मार्क्सवादले समाजलाई केवल विचार, विश्वास वा नैतिक उपदेशको आधारमा होइन, मानिसको भौतिक जीवन, श्रम, उत्पादन प्रणाली र सामाजिक सम्बन्धको आधारमा अध्ययन गर्छ।

विनोद लोहनीको लेखको मुख्य आधार नै विज्ञानलाई आधुनिक प्राकृतिक विज्ञानको साँघुरो परिभाषाभित्र सीमित गर्नु हो। प्रयोगशाला, पुनरावृत्ति र मापनयोग्य तथ्यलाई मात्र वैज्ञानिकताको आधार मान्दा समाज, इतिहास र मानव व्यवहारको अध्ययन गर्ने समाज विज्ञानको अस्तित्वमाथि नै प्रश्न उठ्छ। तर विज्ञानको मूल सार प्रयोगशालाभित्र मात्र होइन, वास्तविकताको वस्तुगत, तर्कसंगत र प्रमाणमा आधारित अध्ययनमा हुन्छ। भूगर्भशास्त्रले करोडौँ वर्ष पुरानो पृथ्वीको इतिहास अध्ययन गर्छ, जीवविज्ञानले करोडौँ वर्षको विकासक्रमको व्याख्या गर्छ, खगोल विज्ञानले अरबौँ प्रकाशवर्ष टाढाका घटनाहरू अध्ययन गर्छ; ती सबैलाई हरेक पटक प्रयोगशालामा पुनरावृत्ति गर्न सकिँदैन। त्यसैगरी समाज विज्ञानको विषय मानिस र सामाजिक सम्बन्ध भएकाले यसको वैज्ञानिक विधि प्राकृतिक विज्ञानभन्दा फरक हुन्छ। मार्क्सवादले गुरुत्वाकर्षणको नियम जस्तो भौतिक सूत्र प्रस्तुत गरेको होइन; यसले समाजको भौतिक आधार, उत्पादन सम्बन्ध, वर्ग संरचना र ऐतिहासिक परिवर्तनका नियमहरूको अध्ययन गर्ने विधि प्रस्तुत गरेको हो। त्यसैले ‘पुनरावृत्ति हुँदैन, त्यसैले विज्ञान होइन’ भन्ने तर्कले समाज विज्ञानको विशिष्ट चरित्रलाई बेवास्ता गर्छ।

मार्क्सवादलाई ‘विज्ञान होइन’ भन्ने तर्कको मुख्य समस्या विज्ञानको क्षेत्रलाई अत्यन्त साँघुरो अर्थमा बुझ्नु हो। विज्ञानलाई केवल प्रयोगशालामा गरिने पुनरावृत्तियोग्य परीक्षण र भौतिक वस्तुको मापनमा सीमित गरियो भने समाज, इतिहास र मानव व्यवहारको वैज्ञानिक अध्ययन नै असम्भव हुन्छ। मानव समाज प्रकृतिको जस्तो निर्जीव वस्तु होइन। समाज सचेत मानिसहरूको सम्बन्धबाट बनेको हुन्छ। त्यसैले समाजको अध्ययन गर्ने विज्ञानले मानवीय चेतना, संघर्ष, संस्कृति र ऐतिहासिक अवस्थालाई समेट्नुपर्छ। समाज विज्ञानको विषयवस्तु फरक भएकै कारण यसको वैज्ञानिक विधि पनि फरक हुन्छ।

मार्क्सवादको दाबी गुरुत्वाकर्षणको नियमजस्तो अपरिवर्तनीय सूत्र प्रस्तुत गर्नु होइन। यसको वैज्ञानिकता समाजको वास्तविक संरचना, उत्पादन सम्बन्ध, वर्गीय अन्तरविरोध र ऐतिहासिक परिवर्तनलाई वस्तुगत आधारमा विश्लेषण गर्ने क्षमतामा छ।

मार्क्सवादलाई विज्ञान होइन भनेर अस्वीकार गर्दा एउटा अर्को समस्या पनि उत्पन्न हुन्छ-समाज परिवर्तनका सबै सिद्धान्तलाई केवल विचारधारा भनेर कमजोर बनाउने प्रवृत्ति। वास्तवमा कुनै पनि सिद्धान्तको मूल्य उसको व्यवहारिक परीक्षण, तथ्यसँगको सम्बन्ध र नयाँ परिस्थितिमा आफूलाई विकसित गर्ने क्षमताले निर्धारण गर्छ। त्यसैले मार्क्सवादलाई प्राकृतिक विज्ञानको ढाँचामा होइन, सामाजिक वास्तविकताको वैज्ञानिक अध्ययन गर्ने ऐतिहासिक-भौतिकवादी विधिका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

लोहनीको अर्को प्रमुख तर्क छ- मार्क्सवादले सचेत मानवीय हस्तक्षेपलाई स्वीकार गर्छ, त्यसैले यो वस्तुनिष्ठ विज्ञान हुन सक्दैन। तर यो तर्क पनि विज्ञानको प्रकृतिलाई गलत ढङ्गले बुझ्नु हो। विज्ञान केवल निष्क्रिय अवलोकन होइन; विज्ञानले वास्तविकता बुझेर त्यसमा हस्तक्षेप पनि गर्छ। चिकित्सा विज्ञानले रोगको अध्ययन गरेर उपचार गर्छ, कृषि विज्ञानले प्रकृतिमा हस्तक्षेप गरेर उत्पादन बढाउँछ, वातावरण विज्ञानले मानव क्रियाकलापलाई परिवर्तन गर्ने नीति निर्माण गर्छ। त्यसैगरी समाज विज्ञानमा पनि ज्ञान र व्यवहारबीच सम्बन्ध हुन्छ। मार्क्सवादको विशेषता नै यही हो कि यसले समाजलाई बाहिरबाट हेर्ने निष्क्रिय दृष्टिकोण मात्र होइन, समाज परिवर्तन गर्ने मानवीय भूमिकालाई पनि समेट्छ। ‘द्रष्टा र कर्ता एउटै हुन सक्दैन’ भन्ने तर्क समाज अध्ययनका लागि पर्याप्त छैन, किनकि मानिस आफैँ सामाजिक अस्तित्व हो र आफ्नो समाजलाई बुझ्दा ऊ त्यस प्रक्रियाबाट पूर्ण रूपमा अलग रहन सक्दैन। मार्क्सले पनि ज्ञानको सत्यता व्यवहारबाट प्रमाणित हुने बताएका थिए। त्यसैले मानवीय चेतना र हस्तक्षेप मार्क्सवादको कमजोरी होइन, सामाजिक विज्ञानको यथार्थपरक विशेषता हो।

जनशास्त्रीय दृष्टिले हेर्दा मार्क्सवाद मानिसको जीवनका भौतिक आधारहरू बुझ्ने एउटा शक्तिशाली विश्लेषणात्मक विज्ञान हो। मानिसको चेतना, संस्कृति, राजनीति र सामाजिक व्यवहारलाई बुझ्न उसको जीवनयापनको अवस्था, उत्पादन प्रणाली र सामाजिक सम्बन्धको अध्ययन आवश्यक हुन्छ। यही आधारमा मार्क्सवादले समाजको विश्लेषण गर्छ।

मानिसले प्रकृतिबाट आवश्यक वस्तु प्राप्त गर्न श्रम गर्छ। श्रम केवल जीविकाको माध्यम होइन, मानव सभ्यता निर्माण गर्ने आधार हो। श्रमकै क्रममा भाषा, संस्कृति, प्रविधि, सामाजिक संस्था र चेतनाको विकास हुन्छ। त्यसैले जनशास्त्रीय दृष्टिले श्रमलाई मानव अस्तित्वको केन्द्रमा राख्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।

मार्क्सवादले समाजमा विद्यमान असमानतालाई पनि संरचनात्मक रूपमा अध्ययन गर्छ। जात, वर्ग, लिङ्ग, क्षेत्र र श्रम विभाजनसँग जोडिएका सम्बन्धहरू कसरी निर्माण भए र तिनले मानिसको जीवनमा कस्तो प्रभाव पार्छन् भन्ने प्रश्न जनशास्त्रका मूल विषय हुन्।

नेपाली समाजको सन्दर्भमा हेर्दा पनि यो दृष्टिकोण उपयोगी हुन्छ। यहाँ जातीय विभाजन, भूमिसम्बन्ध, श्रमको अवमूल्यन, वैदेशिक श्रम निर्भरता र आर्थिक असमानताले मानिसहरूको जीवन प्रभावित गरिरहेका छन्। यी समस्यालाई केवल सांस्कृतिक वा नैतिक समस्या भनेर बुझ्न पर्याप्त हुँदैन; तिनका पछाडिका सामाजिक-आर्थिक संरचनाको अध्ययन आवश्यक हुन्छ।

यस अर्थमा मार्क्सवाद जनशास्त्रीय अध्ययनको एउटा महत्वपूर्ण पद्धति हो। यसले मानिसलाई भाग्य, कर्म वा दैवी शक्तिको नियन्त्रणमा रहेको प्राणी होइन, आफ्नो श्रम र संघर्षबाट समाज परिवर्तन गर्न सक्ने ऐतिहासिक कर्ताका रूपमा हेर्छ।

इतिहासमा नयाँ वैज्ञानिक विचारहरू प्रायः पुराना शक्तिहरूका लागि चुनौती बनेका छन्। जब कुनै विचारले स्थापित विश्वास, सत्ता र स्वार्थमाथि प्रश्न उठाउँछ, त्यसको विरोध हुने गरेको छ।

ग्यालिलियोले पृथ्वी ब्रह्माण्डको केन्द्र होइन भनेपछि धार्मिक सत्ताले विरोध गर्‍यो। डार्विनको विकासवादले मानिसको उत्पत्तिबारे पुराना धार्मिक धारणालाई चुनौती दिएपछि कट्टरपन्थी विरोध भयो। त्यसैगरी मार्क्सवादले समाजको असमानता, शोषण र वर्गीय संरचनामाथि प्रश्न उठाउँदा पनि शक्तिशाली विरोध सामना गर्नुपर्‍यो।

लोहनीले मार्क्सवादलाई विज्ञान मान्दा जडसूत्रवाद बढ्ने खतरा औँल्याएका छन्। तर समस्या मार्क्सवादलाई विज्ञान भन्नुमा होइन, त्यसलाई गलत ढङ्गले बुझ्नुमा छ। कुनै पनि वैज्ञानिक सिद्धान्तलाई जड सूत्रका रूपमा प्रयोग गर्नु वैज्ञानिक चेतनाको विपरीत हो। न्यूटनका नियमलाई पनि नयाँ खोजहरूले विस्तार र संशोधन गरेका छन्; त्यसले न्यूटनको विज्ञान समाप्त भएको प्रमाणित गर्दैन। त्यसैगरी मार्क्सवादको वैज्ञानिकता कुनै देश वा कालखण्डको निष्कर्षलाई यान्त्रिक रूपमा दोहोर्‍याउनुमा होइन, ऐतिहासिक परिस्थितिको वस्तुगत अध्ययन गरी सही निष्कर्ष निकाल्ने विधिमा छ। मार्क्सवादले स्वयं समाजलाई परिवर्तनशील प्रक्रिया मानेको छ। लेनिन, माओ र अन्य मार्क्सवादी चिन्तकहरूले आफ्ना-आफ्ना समाजको विशिष्ट परिस्थितिको विश्लेषण गरेर नयाँ निष्कर्ष निकालेका थिए। त्यसैले चीनको अनुभवलाई नेपालमा हुबहु लागू गर्नु वा पुराना निष्कर्षलाई अपरिवर्तनीय सत्य मान्नु मार्क्सवादको वैज्ञानिकता होइन, बरु त्यसको विकृति हो। मार्क्सवादलाई विज्ञान मान्नुको अर्थ यसलाई धार्मिक ग्रन्थ बनाउनु होइन; यसको अर्थ समाजलाई वैज्ञानिक ढङ्गले अध्ययन गर्ने, व्यवहारबाट परीक्षण गर्ने र नयाँ परिस्थितिअनुसार विकास गर्ने पद्धतिका रूपमा स्वीकार गर्नु हो।

मार्क्सवादको विरोध गर्ने एउटा तरिका यसलाई ‘अवैज्ञानिक’ घोषणा गर्नु पनि हो। तर प्रश्न उठ्छ; किन समाजको आर्थिक संरचना, वर्ग सम्बन्ध र इतिहासको अध्ययनलाई वैज्ञानिक अनुसन्धानको क्षेत्रबाट बाहिर राख्ने प्रयास गरिन्छ?

यसको कारण केवल सैद्धान्तिक बहस मात्र होइन। मार्क्सवादले समाजमा रहेको शक्ति सम्बन्धलाई उजागर गर्छ। यसले शोषणलाई व्यक्तिगत कमजोरी होइन, सामाजिक संरचनासँग जोड्छ। यसले मानिसलाई आफ्नो अवस्था परिवर्तन गर्न सक्षम ऐतिहासिक शक्ति मान्छ। त्यसैले मार्क्सवादप्रतिको विरोध धेरैपटक केवल बौद्धिक असहमति होइन, सामाजिक हित र वर्गीय स्वार्थसँग पनि जोडिएको हुन्छ। तर मार्क्सवादलाई समर्थन गर्नेहरूले पनि यसलाई आलोचनाभन्दा माथि राख्नु हुँदैन। वैज्ञानिक चेतनाको अर्थ नै प्रश्न गर्नु, परीक्षण गर्नु र आवश्यक परे सुधार गर्नु हो। मार्क्सवादको वैज्ञानिकता पनि यही आत्मालोचनात्मक क्षमतामा छ।

विज्ञानबाट डराउने प्रवृत्ति जहाँ हुन्छ, त्यहाँ प्रश्नलाई दबाउने प्रयास हुन्छ। तर मानव प्रगतिको आधार नै प्रश्न, अनुसन्धान र सत्यको खोज हो। मार्क्सवादलाई जीवित राख्ने शक्ति पनि अन्धविश्वास होइन, निरन्तर अध्ययन, आलोचना र व्यवहारसँगको सम्बन्ध हो।

अन्ततः, मार्क्सवादलाई विज्ञान मान्ने वा नमान्ने बहस वास्तवमा शब्दको विवाद मात्र होइन; यो समाजलाई बुझ्ने दृष्टिकोणसँग जोडिएको प्रश्न हो। मार्क्सवाद भौतिक विज्ञानको जस्तो प्रयोगशालामा दोहोर्‍याउन मिल्ने सूत्र होइन। तर त्यसै आधारमा यसलाई अवैज्ञानिक भन्नु पनि गलत हुन्छ। यसको वैज्ञानिकता समाजको वास्तविक आधार, उत्पादन सम्बन्ध, वर्ग संरचना र ऐतिहासिक परिवर्तनका प्रक्रियाको वस्तुगत अध्ययनमा आधारित छ।

मार्क्सवादले मानिसलाई केवल परिस्थितिको उत्पादन होइन, परिस्थितिलाई परिवर्तन गर्ने शक्ति पनि मान्छ। यही कारणले यो जीवित सिद्धान्त हो। यसले नयाँ तथ्य, नयाँ अनुभव र नयाँ सामाजिक अवस्थाबाट सिक्ने क्षमता राख्छ।

जनशास्त्रीय दृष्टिले मार्क्सवादले मानिसको जीवनलाई श्रम, सामाजिक सम्बन्ध र ऐतिहासिक अवस्थासँग जोडेर हेर्छ। यसले समाजका सतही घटनाभन्दा गहिरा संरचनाहरू बुझ्ने प्रयास गर्छ। त्यसैले मार्क्सवादलाई कुनै धार्मिक विश्वास वा जड सूत्रका रूपमा होइन, समाज बुझ्ने र परिवर्तन गर्ने वैज्ञानिक चेतनाको एउटा महत्वपूर्ण परम्पराका रूपमा बुझ्नुपर्छ। मानिसले प्रकृतिको रहस्य बुझ्न विज्ञान निर्माण गर्‍यो। मानिसले आफ्नै समाजका नियम र अन्तरविरोध बुझ्न सामाजिक विज्ञान निर्माण गर्छ। त्यही मानव मुक्तिको खोजसँग जोडिएको वैज्ञानिक प्रयासको एउटा ऐतिहासिक नाम मार्क्सवाद हो।