रूस–युक्रेन युद्ध: चार वर्षपछि पनि किन टुंगिन सकेको छैन यो युद्ध?

सन् २०२२ को फेब्रुअरीमा रूसले युक्रेनमाथि पूर्ण सैन्य आक्रमण सुरु गर्दा धेरै विश्लेषकहरूले युद्ध केही हप्ताभित्रै निर्णायक मोडमा पुग्ने अनुमान गरेका थिए। कसैले युक्रेन लामो समय टिक्न सक्दैन भनेका थिए, कसैले रूस यति ठूलो आर्थिक र सैन्य दबाब धान्न सक्दैन भनेका थिए। तर आज, चार वर्षभन्दा बढी समय बितिसक्दा पनि युद्ध जारी छ। बरु यो आधुनिक युरोपको सबैभन्दा लामो, महँगो र जटिल द्वन्द्वमध्ये एकमा परिणत भएको छ। यो युद्ध अहिले पनि युरोपमा दोस्रो विश्वयुद्धपछि देखिएको सबैभन्दा ठूलो सशस्त्र संघर्षका रूपमा कायम छ।

आजको अवस्थामा यो युद्ध रूस र युक्रेनबीचको युद्धमा मात्र सीमित रहेन। युक्रेनलाई अमेरिका र युरोपेली राष्ट्रहरुको बलियो साथ समर्थन छ । यो युद्ध यतिखेर शक्ति, सुरक्षा, अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था, ऊर्जा राजनीति, सैन्य गठबन्धन र विश्व नेतृत्वको प्रतिस्पर्धासँग जोडिएको प्रश्न बनिसकेको छ। यही कारणले संसारका लगभग सबै प्रमुख देशहरू कुनै न कुनै रूपमा यस युद्धबाट प्रभावित भइरहेका छन्।

युद्धको ताजा अवस्थाको कुरा गर्दा एकातिर शान्ति वार्ताको चर्चा भइरहेको छ, अर्कोतिर आक्रमणहरू झन् तीव्र बनेका छन्। पछिल्ला दिनहरूमा रूसले युक्रेनको ऊर्जा पूर्वाधारमाथि ठूलो मात्रामा मिसाइल र ड्रोन आक्रमण गरेको रिपोर्ट सार्वजनिक भएका छन्। विभिन्न स्रोतहरूका अनुसार युक्रेनले रुसको पूर्वाधार संरचना तथा तेल प्रशोधन केन्द्रहरुमा आक्रमण बढाएपछि बदलामा रुसद्वारा पनि युक्रेनको विद्युत् उत्पादन केन्द्र, सबस्टेसन र प्रसारण संरचनाहरू लक्ष्य बनाइएका छन्, जसका कारण धेरै क्षेत्रमा विद्युत् आपूर्ति प्रभावित भएको छ।

यो युद्ध किन यति लामो भयो भन्ने प्रश्न यतिखेर ज्वलन्त बनेको छ । तर यसको उत्तर युद्धभूमिमा मात्र भेटिँदैन। वास्तवमा दुवै पक्षका लागि यो युद्ध अब केवल भूभागको विषय छैन। युक्रेनका लागि यो आफ्नो राष्ट्रिय अस्तित्व, सार्वभौमिकता र भविष्यको प्रश्न बनेको छ। रूसका लागि यो आफ्नो सुरक्षा अवधारणा, क्षेत्रीय प्रभाव र अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिको छविसँग जोडिएको छ। जब युद्ध यस्ता आधारभूत राष्ट्रिय मुद्दासँग जोडिन्छ, तब सम्झौता गर्न दुवै पक्षलाई कठिन हुन्छ।

चार वर्षअघि युद्ध सुरु हुँदा धेरैले कीभ केही दिनमै घेरिन सक्ने अनुमान गरेका थिए। तर त्यस्तो भएन। युक्रेनले अपेक्षाभन्दा बलियो प्रतिरोध गर्‍यो। पश्चिमी देशहरूले सैन्य, आर्थिक र कूटनीतिक सहयोग दिए। समयसँगै युद्धको स्वरूप पनि बदलियो। सुरुमा तीव्र गतिका सैन्य अभियानहरू देखिए भने अहिले युद्ध धेरै हदसम्म थकानको युद्ध जस्तो बनेको छ, जहाँ दुवै पक्षले ठूलो मूल्य चुकाउँदै बिस्तारै आफ्नो स्थिति कायम राख्ने प्रयास गरिरहेका छन्।

युद्धको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष ऊर्जा पूर्वाधारमाथिको आक्रमण हो। पछिल्ला वर्षहरूमा रूसले युक्रेनको विद्युत् प्रणाली, ऊर्जा केन्द्र र आवश्यक पूर्वाधारलाई लक्ष्य बनाएको छ। यसको उद्देश्य केवल सैन्य दबाब सिर्जना गर्नु मात्र होइन, सर्वसाधारण जनताको दैनिक जीवनलाई कठिन बनाउनु पनि हो। जाडो मौसम नजिकिँदै जाँदा यस्तो रणनीतिको प्रभाव अझ बढ्ने सम्भावना हुन्छ। हालैका आक्रमणहरूले पनि यही प्रवृत्तिलाई निरन्तरता दिएको देखिन्छ।

रुसी आक्रमण प्रतिरोधपूर्ण देखिएको छ । खासगरी यसअघि युक्रेनले रूसभित्रका ऊर्जा, औद्योगिक तथा सैन्य संरचनामाथि ड्रोन आक्रमणहरू शुरु गरेको थियो । त्यो आक्रमण अझै कायम छ ।  खासगरी  युक्रेनले रूसी तेल प्रशोधन केन्द्र, कारखाना तथा रसद प्रणालीलाई लक्षित गर्ने रणनीति अपनाइरहेको छ। यसको उद्देश्य रूसमाथि प्रत्यक्ष आर्थिक र सैन्य दबाब बढाउनु हो।

युद्ध अहिले एउटा नयाँ चरणमा प्रवेश गरिरहेको संकेत पनि देखिन्छ। कारण, लामो समयदेखि ठप्प रहेको शान्ति वार्तालाई पुनर्जीवित गर्ने प्रयास भइरहेको छ। पछिल्ला रिपोर्टहरू अनुसार अमेरिका, रूस र युक्रेनका प्रतिनिधिहरूबीच नोभेम्बर १०–११ मा आबुधाबीमा कार्यस्तरीय वार्ता गर्ने तयारी भइरहेको छ। यी वार्ताहरूमा युद्धपछिको सुरक्षा व्यवस्था, मानवीय सहायता, तनाव घटाउने उपाय र शान्तिको सम्भावित मार्गबारे छलफल हुने बताइएको छ।

तर वार्ता हुँदैमा शान्ति नजिकिएको निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन। वास्तवमा अहिले पनि दुवै पक्षका मागहरू निकै टाढा देखिन्छन्। रूसले आफ्नो मूल युद्ध उद्देश्यहरूबाट पछि हट्ने कुनै स्पष्ट संकेत देखाएको छैन। त्यही समयमा युक्रेनले पनि आफ्नो सुरक्षा, सेना र सार्वभौमिकतासम्बन्धी विषयमा सम्झौता गर्न तयार नरहेको बताउँदै आएको छ। वास्तवमा युद्ध जारी छ, तर वार्ता पनि भइरहेको छ। शान्तिको कुरा भइरहेको छ, तर आक्रमणहरू पनि जारी छन्। एकातिर भविष्यको सम्झौताको सम्भावना छ, अर्कोतिर वर्तमानमा बढ्दो सैन्य दबाब पनि छ।

युरोपका लागि यो युद्ध विशेष रूपमा संवेदनशील विषय बनेको छ। दोस्रो विश्वयुद्धपछि युरोपमा यति लामो र विनाशकारी युद्ध दुर्लभ मानिन्छ। रुसबाट त्रसित र रुसलाई साइजमा राख्ने सोच बनाएका युरोपेली देशहरूले युक्रेनलाई सहयोग जारी राखेका छन्। विभिन्न स्रोतहरूका अनुसार बेलायत, जर्मनी, नेदरल्याण्ड्स लगायतका देशहरूले सैन्य, आर्थिक तथा सुरक्षा सहयोगलाई निरन्तरता दिएका छन्।

सुरुका वर्षहरूमा अमेरिकाले युक्रेनलाई व्यापक सैन्य सहायता दिएको थियो। तर पछिल्ला राजनीतिक परिवर्तनहरूसँगै अमेरिकी नीतिमा केही परिवर्तन देखिएको छ। शान्ति वार्तालाई अघि बढाउने प्रयासहरू तीव्र भएका छन् भने प्रत्यक्ष सहायता सम्बन्धी बहस पनि बढेको छ।

यस युद्धको सबैभन्दा ठूलो मूल्य भने सर्वसाधारण नागरिकहरूले चुकाइरहेका छन्। लाखौं मानिस विस्थापित भएका छन्, हजारौंको मृत्यु भएको छ, र धेरै शहर तथा गाउँहरू निरन्तर आक्रमणको त्रासमा बाँचिरहेका छन्। पछिल्ला दिनहरूमा युक्रेनको सहायता केन्द्र तथा आश्रयस्थलमाथि भएको आक्रमणमा दर्जनौँ मानिसको ज्यान गएको रिपोर्ट सार्वजनिक भएको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघले समेत उक्त घटनाका विषयमा चिन्ता व्यक्त गरेको समाचारहरू आएका छन्।

यो युद्धलाई केवल नक्सामा रेखा सर्ने वा भूभाग कब्जा हुने घटनाका रूपमा बुझ्न मिल्दैन। यसको मानवीय मूल्य अत्यन्त ठूलो छ। एउटा पुस्ताले आफ्नो बाल्यकाल युद्धको बीचमा बिताइरहेको छ। हजारौँ परिवारहरू वर्षौँदेखि विस्थापनमा छन्। युद्धको आर्थिक र मानसिक असर अझ धेरै वर्षसम्म रहने सम्भावना छ।

आजको स्थितिलाई वस्तुनिष्ठ रूपमा हेर्दा एउटा कुरा स्पष्ट देखिन्छ। रूस–युक्रेन युद्ध तुरुन्तै अन्त्य हुने अवस्थामा पुगिसकेको छैन। तर पूर्ण सैन्य विजय हासिल गरेर कुनै एक पक्षले अर्को पक्षलाई निर्णायक रूपमा पराजित गर्ने सम्भावना पनि कम देखिन्छ। यही कारणले धेरै विश्लेषकहरूले अन्ततः कुनै न कुनै प्रकारको राजनीतिक वा कूटनीतिक समाधान खोजिनुपर्ने निष्कर्ष निकाल्ने गरेका छन्।

तर त्यो समाधान कहिले आउँछ? अहिले भन्न कठिन छ। किनभने युद्धमा सैन्य शक्ति मात्र होइन, राजनीतिक इच्छाशक्ति पनि निर्णायक हुन्छ। दुवै पक्ष आफ्ना मूलभूत उद्देश्यहरूबाट पछि हट्न तयार देखिएका छैनन्। यही कारणले शान्ति वार्ताको चर्चा भइरहे पनि युद्ध जारी छ।

समग्रमा हेर्दा, रूस–युक्रेन युद्ध अहिले एउटा निर्णायक मोडतिर बिस्तारै अघि बढिरहेको जस्तो देखिन्छ। सन् २०२२ मा सुरु भएको यो युद्ध अब केवल सीमावर्ती संघर्ष होइन, बरु आधुनिक विश्व व्यवस्थाको परीक्षा बनेको छ। युद्ध जारी छ, शान्ति खोजी पनि जारी छ। मिसाइल र ड्रोनहरू अझै आकाशमा उडिरहेका छन्, तर वार्ताका टेबलहरू पनि खाली छैनन्। सम्भवतः आगामी केही महिनाले यही प्रश्नको उत्तर दिनेछन् कि यो युद्ध अर्को धेरै वर्षसम्म तन्किनेछ, वा अन्ततः कूटनीतिक समाधानतर्फ मोडिनेछ। अहिलेका लागि भने विश्वले एउटै कुरा देखिरहेको छ: युद्ध थाकेको छ, तर समाप्त भएको छैन।

एजेन्सीहरुको सहयोगमा तयार