कक्रोच लोकतन्त्र: निशस्त्र र खतरनाक

सुरक्षाकर्मीले जुलाई २० मा संसद्तर्फको मार्चका क्रममा एक प्रदर्शनकारीलाई नियन्त्रणमा लिँदै। तस्बिर: पीटीआई।

वर्षौंपछि, भारतीय हुनुमा अचम्मको आनन्द महसुस भइरहेको छ। आशा हराएको जस्तो देखिएको बेला तिनीहरू आए। वर्षामा सवार युवा कक्रोचहरू। एक न्यायाधीश र एक जोकको अनपेक्षित मिलनका सन्तति।

हामी सबैलाई यो कथा थाहा छ, तर रेकर्डका लागि यो यहाँ छ। भारतका प्रधानन्यायाधीश सूर्यकान्तको केही बेरोजगार भारतीय युवाहरूलाई कक्रोच भनेर सम्बोधन गरिएको एक अहङ्कारी र हेलापूर्ण टिप्पणीको जवाफमा, बोस्टनमा बस्ने एक विद्यार्थी अभिजीत दिपकेले इन्स्टाग्राममा एउटा टिप्पणी पोस्ट गरे: ‘यदि सबै कक्रोचहरू एकै ठाउँमा आए भने के हुन्छ?’ लाखौँले प्रतिक्रिया दिए। र यसरी कक्रोच जनता पार्टीको जन्म भयो। दिपके कक्रोचहरूको पाइपर बने। यसको पहिलो माग शिक्षा मन्त्री धर्मेन्द्र प्रधानको राजीनामा थियो, जो एक भ्रष्ट, सडेको मन्त्रालयको जिम्मामा गर्वका साथ बसेका छन् जस अन्तर्गत सार्वजनिक परीक्षाका प्रश्नपत्रहरू नियमित रूपमा बाहिरिन्छन्। विपक्षी दलहरूका अनुसार २०१४ यता करिब १५२ वटा यस्ता घटना भएका छन्। यी चुहावटले वर्षौँसम्म यी परीक्षाको तयारी गरेका लाखौँ युवाहरूको जीवन बर्बाद पारेका छन्, जसमध्ये केहीका आमाबुवालाई आफ्ना छोराछोरीको पढाइलाई सहयोग गर्न र परीक्षामा सहभागी हुने अधिकारको शुल्क तिर्न आफ्नो जग्गा वा घर बेच्नुपरेको छ। कानुनी असुलीको एक नौलो रूप। राष्ट्रिय पात्रता प्रवेश परीक्षा (नीट) को प्रश्नपत्र हालै बाहिरिएपछि, १२ जना पीडित, बर्बाद भएका विद्यार्थीहरूले आत्महत्या गरे।

कक्रोचको आक्रोश अनलाइन सुनामीमा परिणत हुँदा, दिपके जुन ६ मा बोस्टनबाट फर्किए र विमानस्थलबाट सीधै दिल्लीको प्रसिद्ध जन्तर मन्तरको आन्दोलन स्थलमा गए। लद्दाखका प्रसिद्ध अभियन्ता तथा शिक्षा सुधारक सोनम वाङ्चुक उनीसँग जोडिए र अनिश्चितकालीन आमरण अनशनको घोषणा गरे। कम्युनिष्ट पार्टी अफ इन्डिया (मार्क्सवादी–लेनिनवादी) को विद्यार्थी संगठन अल इन्डिया स्टुडेन्ट्स एसोसिएसन (आइसा) का सदस्यहरू नेहा बोरा, मनिष कुमार, आमीन अमितोष, दानिश अली, ऋषिकेश र दीपक गरी छ जना विश्वविद्यालयका विद्यार्थीले पनि उपवास बस्ने घोषणा गरे र सँगैको मञ्चमा आफ्नो स्थान लिए। अन्य सहरहरूमा पनि प्रदर्शनहरू सुरु भए। अनशनमा बसेकाहरूको स्वास्थ्य अवस्था गम्भीर बन्दै गएपछि, इन्टरनेटमा छाइरहेका युवा कक्रोचहरू वास्तवमै जन्तर मन्तरमा उपस्थित हुन थाले। कक्रोच जनता पार्टीले संसद्को बर्खे अधिवेशन सुरु हुने दिन अर्थात् जुलाई २० का दिन संसद्तर्फ मार्च गर्ने घोषणा गर्‍यो। योजना गरिएको मार्चको दुई दिन अगाडि, सोनम वाङ्चुकलाई प्रहरीले मञ्चबाट उठाएर हिरासतमा राख्यो, पहिलो सरकारी अस्पतालमा र पछि उनको पत्नीको अडानमा निजी अस्पतालमा। उनी अझै पनि अनशनमै छन्। मार्चको दिन अर्थात् जुलाई २० को बिहान, आइसाका विद्यार्थीहरूले आफ्नो उपवास समाप्त गरे।

नयाँदिल्लीमा मंगलबार, जुलाई २१, २०२६ मा जारी प्रदर्शनका क्रममा जन्तर मन्तरमा प्रदर्शन गरिएको अभियन्ता सोनम वाङ्चुकको तस्बिर तथा भारतको संविधान र रामचरितमानसको प्रति। तस्बिर: पीटीआई/सलमान अली।

आफ्नो भविष्य आफ्नै आँखैअगाडि निमिट्यान्न भएको देखेका निराश तथा आक्रोशित युवाहरूको एउटा पुस्ताले आफ्ना आमाबुवा र बाजेबज्यैको पुस्ताले गुमाएका कुराहरू फिर्ता ल्याउनेछन्: एक जनता र एक देशको रूपमा हाम्रो आत्मसम्मान। लोकतन्त्रको नागरिकको रूपमा हाम्रा अधिकारहरू। प्रदर्शनकारीहरूले हामी सबैको दोस्रो स्वभाव बनिसकेको हानिकारक डरलाई उनीहरूको असाधारण आँट, शालीनता र हास्य चेतनाद्वारा भगाए। 

कक्रोचहरूले आँधीबेहरी झैँ राजधानी सहर कब्जा गरे। तिनीहरू ट्रेन, बस, हवाइजहाज र मेट्रोबाट आए, र तिनीहरूका संख्या घण्टापिच्छे बढ्दै गयो। दिल्लीको बर्खे आकाशमा सूर्यको पहिलो किरण पर्नु केही घण्टा अगाडि नै तिनीहरू दशौँ हजारको संख्यामा जन्तर मन्तरमा ओइरिन थाले। सूर्योदयसम्म यो स्पष्ट भइसकेको थियो कि आफ्नो भविष्य आफ्नै आँखैअगाडि निमिट्यान्न भएको देखेका निराश तथा आक्रोशित युवाहरूको एउटा पुस्ताले आफ्ना आमाबुवा र बाजेबज्यैको पुस्ताले गुमाएका कुराहरू फिर्ता ल्याउनेछन्: एक जनता र एक देशको रूपमा हाम्रो आत्मसम्मान। लोकतन्त्रको नागरिकको रूपमा हाम्रा अधिकारहरू। प्रदर्शनकारीहरूले हामी सबैको दोस्रो स्वभाव बनिसकेको हानिकारक डरलाई उनीहरूको असाधारण आँट, शालीनता र हास्य चेतनाद्वारा भगाए। दिनको अन्त्यसम्ममा यो स्पष्ट भइसकेको थियो कि यो प्रदर्शन, प्रदर्शनकारीहरू वा उनीहरूका नेताहरूले माग गरिरहेका कुराभन्दा धेरै ठूलो विषय बनिसकेको थियो। धर्मेन्द्र प्रधान अब साना कुरा भइसकेका छन्। दाउमा धेरै ठूला कुराहरू छन्। शीर्षदेखि तल्लो तहसम्मको सम्पूर्ण शासन प्रणालीको कुरुप अनुहार स्पष्ट रूपमा देखिन्छ र कुहिँदै गएको लासझैँ गन्हाउन थालेको छ। सबैभन्दा साना कक्रोचहरू, जसमध्ये केही सात वा आठ वर्षका मात्र थिए, उनीहरूले पनि यसलाई स्पष्ट रूपमा व्यक्त गर्न सक्षम थिए।

मार्चको केही दिनअघि नयाँ प्रहरी प्रमुखको छिटो र लगभग रहस्यमय नियुक्ति अनि हाम्रा भयानक केन्द्रीय गृहमन्त्रीको डरलाग्दो कार्यकुक्षमताको बारेमा चिन्तित कानेखुसीहरूको बाबजुद, प्रहरी र गृह मन्त्रालय दुवैले जुलाई २० मा दिल्लीलाई डुबाएको सुनामीको स्तरको पूर्ण रूपमा गलत आंकडा निकाले। तिनीहरूले सबै प्रयास गरे। तिनीहरूले बस, सडक र मेट्रो स्टेसनहरू रोके। यसले कुनै मद्दत गरेन। तिनीहरूले इन्टरनेट ब्लक गर्ने प्रयास गरे। तर  इन्टरनेटका सिर्जना युवा कक्रोचहरुले कसरी-कसरी एकै साथ हास्न र रुवाउन बाध्य पार्ने मिम र भिडियोहरूको बाढीमार्फत त्यो प्रयासलाई असफल बनाए। संसारका सबै ठाउँभन्दा दिल्लीमा, प्रदर्शनमा सहभागी युवा युवतीहरूले भिडभाडमा आफू सुरक्षित महसुस गरेको बताए–  यद्यपि केहीले प्रहरीबाट दुर्व्यवहार (छेडखानी) भएको गुनासो गरे। हामीले मुसलमान, हिन्दू, ईसाई, सिख, बौद्ध, प्रत्येक जात र वर्गका मानिसहरूलाई एकसाथ आएको, एकअर्कालाई मद्दत गरेको, र प्रहरीको सामना गर्दा एकअर्काको रक्षा गरेको देख्यौं। हामीलाई उपदेश दिनुको वा ठूला भाषणहरू दिनुको सट्टा, उनीहरूले हामीलाई सम्भावित भारत, हाम्रा सपनाहरूको सुन्दर भारत देखाए, त्यसको प्रदर्शन गरे।

यो खतरासँग जुध्न प्रहरीले आफ्ना पहेँलो धातुका ब्यारिकेटहरूलाई एकसाथ वेल्डिङ गरे, र आफ्ना परीक्षण गरिएका र पहिल्यै परीक्षण भइसकेका हतियारहरू ल्याए: ढुङ्गाले भरिएका ट्रकहरू, र यो आशामा पूर्व-क्षतिग्रस्त सवारी साधनहरू ताकि युवाहरू हिंस्रक बनेका थिए र प्रहरीले आत्मरक्षामा काम गरिरहेको थियो भनी देखाउन सकियोस्। उनीहरूले लाठी र क्लबले सुसज्जित सादा पोसाकका गुन्डाको फौज ल्याए। कारबाहीका लागि तयारी गर्न, र्‍यापिड एक्शन फोर्स (आरएएफ) ले आफ्नो युनिफर्मबाट नामको ट्याग हटायो। वफादार मूलधारका टिभी च्यानलहरू झुटो कुरा रिपोर्ट गर्नका लागि लाइनमा उभ्याइएका थिए। (केहीले समयभन्दा अगाडि नै काम गरे र अझै नभएका घटनाहरूको रिपोर्ट गर्न थाले। भारतका समाचारहरू वर्तमानको बारेमा भन्दा भविष्यको बारेमा हुने गर्छन्।) केहीले काम गरेनन्। प्रहरी र आरएएफले अन्धाधुन्ध लाठी प्रहार गरे, बालबालिकाको टाउको फुटाए र अंगहरू भाँचिदिए। उनीहरूले अश्रुग्यास प्रहार गरे। तर युवाहरू हिँडिरहे। सिधै संसद्तर्फ। उनीहरूले जाने भनेको ठाउँमा सिधै। उनीहरू नजिकिँदै जाँदा, सुरक्षाकर्मीहरूले निशस्त्र विद्यार्थीहरूतर्फ आफ्ना एके४७ ताकेर स्थिति सम्हाले। तैपनि, कक्रोचहरू अगाडि बढिरहे। र जब उनीहरू मार्च गर्दै थिए, उनीहरूले सरकारको फलामको मुड्कीलाई ढाक्ने मखमली पन्जाका सबै अवशेषहरू च्यातेर हटाए र वर्तमान शासन व्यवस्थालाई यो के हो र सधैँ के रहेको छ भन्ने रूपमा उदाङ्ग पारे। एक फासिवादी फलामको मुड्की। यसले शासन गर्ने देशको इतिहास र विविधता बुझ्ने क्षमता नभएका क्रूर व्यक्तिहरूको सङ्घ। घृणा गर्न मात्र जान्ने तर कसरी माया गर्ने भन्ने पत्तो नभएका मानिसहरू। वा सोच्ने।

उनीहरू नजिकिँदै जाँदा, सुरक्षाकर्मीहरूले निशस्त्र विद्यार्थीहरूतर्फ आफ्ना एके४७ ताकेर स्थिति सम्हाले। तैपनि, कक्रोचहरू अगाडि बढिरहे। र जब उनीहरू मार्च गर्दै थिए, उनीहरूले सरकारको फलामको मुड्कीलाई ढाक्ने मखमली पन्जाका सबै अवशेषहरू च्यातेर हटाए र वर्तमान शासन व्यवस्थालाई यो के हो र सधैँ के रहेको छ भन्ने रूपमा उदाङ्ग पारे।

प्रदर्शनकारीहरू नजिकिँदै जाँदा, हाम्रा साहसी, घमण्डी प्रधानमन्त्रीलाई सुरक्षित रूपमा अन्यत्र लगियो। संसद् सदस्यहरूलाई चम्किलो नयाँ संविधान संसद् भवनबाट बाहिरिन रोक लगाइयो, जसको मुख्य उद्देश्य नै दैनिक रूपमा संविधानलाई कमजोर पार्नु जस्तो देखिन्छ।

बेलुकासम्ममा प्रहरीले प्रदर्शन स्थलको मुख्य मञ्च भत्काइदिएको थियो। रात पर्दासम्म जनताले त्यसलाई फेरि आफ्नो नियन्त्रणमा लिए। राति प्रहरी पछि हट्दा कक्रोचहरूले उनीहरूलाई उभिएर ताली बजाएर सम्मान गरे। बालबालिकालाई कुटपिट गरेकोमा। वाह मोदी जी! वाह!

यसमा ठूलो राजनीतिक परिवर्तनको आशा गर्नु मुर्खता हुन्छ। तर यसलाई केवल एक क्षणिक उत्साह भनेर खारेज गर्नु मूर्खतापूर्ण हुनेछ। यो कुनै अचम्मको कुरा होइन कि तारहरू र प्रत्यक्ष प्रसारण हुने टिभी च्यानलहरू गफगाफ, इनुएन्डो र विदेशी फन्डिङ तथा सीआइए षड्यन्त्रसम्बन्धी षड्यन्त्रका सिद्धान्तहरूले तातिरहेका छन्। एक गर्विलो आन्दोलनजीवी (मोदीले म जस्ता मानिसहरूलाई दिएको अपमानजनक नाम) को रूपमा बोल्दै, म यो पनि स्वीकार गर्छु कि जब यो सबै सुरु भयो, म पनि सतर्क थिएँ। म चिन्तित थिएँ कि हामी अर्को अन्ना हजारेको क्षणतर्फ जाँदैछौँ–  सन् २०११ को तथाकथित भ्रष्टाचारविरोधी जनआन्दोलन, जसले यसको प्रारम्भिक उद्देश्य जस्तोसुकै भए पनि, अन्ततः हामीलाई एउटा यस्तो राजनीतिक दलको तीन कार्यकाल शासन उपहार दियो जसले यस देशका प्रत्येक संस्थालाई नष्ट गरेको छ, जसले राजनीतिक दल र भारत सरकारबीच कुनै भिन्नता देख्दैन, जसले देश र यसका नागरिक दुवैलाई सम्मान गर्दैन, र जसले हामीलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा लज्जित गरेको छ र भारतलाई घुँडा टेकाएको छ।

तर मूलधारका मिडियाको उनीहरूप्रतिको शत्रुतापूर्ण व्यवहार देखेपछि कक्रोच जनता पार्टीप्रतिको मेरा शङ्काहरू हटे। त्यो नै मेरो लागि पहिलो र सबैभन्दा आश्वस्त पार्ने सङ्केत थियो। म खुसी भएँ कि अभिजीत दिपके दलित समुदायका थिए, र अझ बढी खुसी यस कुराले भएँ कि कसैको पनि ध्यान त्यसमा केन्द्रित थिएन। जब मैले उनले भनेको सुने, ‘यदि मेरो नाम खालिद भएको भए, वा म मुसलमान भएको भए, म अहिलेसम्म जेलमा भइसकेको हुन्थें,’ तब मेरा लागि सबै कुरा बदलियो। भारतमा चीजहरू वास्तवमा कसरी काम गर्छन् भन्ने भद्दापनलाई औँल्याउने आँट उनले गरे; त्यो सत्य हो कि हाम्रो देशमा सबै कुरा (कानून लगायत र विशेष गरी कानून) सबैका लागि समान रूपमा लागू हुँदैन। सबै कुरा पूर्ण रूपमा तपाईंको धर्म, जात, वर्ग, जाति र लिङ्गमा निर्भर गर्दछ। यो सरल ढङ्गले गरिएको एक गहिरो अवलोकन थियो। जब विपक्षी राजनेताहरूले पनि ‘हिन्दू प्रतिक्रिया’ को डरले ‘मुसलमान’ को सट्टा ‘अल्पसङ्ख्यक समुदाय’ मात्र भन्छन्, त्यस्तो अवस्थामा उनले यो कुरा सार्वजनिक रूपमा बोल्नुले मलाई तुरुन्तै जन्तर मन्तरतिर लाग्न बाध्य बनायो। म यो पनि जान्दथे कि जब दिपकेले ‘खालिद’ नाम चुने, तब उनले उमर खालिदको कुरा गरिरहेका हुन सक्थे, जो जेएनयूका विद्वान हुन् र शरजील इमाम तथा अन्य धेरैजस्तै झन्डै छ वर्षदेखि विनामुद्दा जेलमा छन्। उमरको अपराध के थियो? नागरिकता संशोधन ऐन (CAA) विरुद्धको २०२० को प्रदर्शनका क्रममा दिल्ली आगजनी, हत्या र मस्जिद जलाउने घटनाहरूले आक्रान्त बनेका बेला, सद्भावपूर्ण र बेलाबेलामा सहभागी हुने प्रहरीको निगरानीमा रहेका हिन्दू स्वयम्सेवक गुन्डाद्वारा प्रेरित ती हिंसाकाबीच प्रदर्शनकारीहरूलाई हिंसाविहीन रहन आग्रह गर्नु। सही के हो भन्ने कुरा गर्न वा बुझ्न पनि साहस गुमाएका न्यायाधीशहरूद्वारा जमानतका लागि गरिएका एकपछि अर्को अपिलहरू खारेज गरिएका छन्।

कक्रोचहरू मार्च गर्दा र उनीहरूको संख्या बढ्दै जाँदा, मैले आफैँलाई सोच्दै गरेको पाएँ: भगवानलाई धन्यवाद छ कि उनीहरू प्रायः मुसलमान, वा शिख, वा ईसाई वा आदिवासी छैनन्। उनीहरूलाई कुल्चिइन्थ्यो, मारिन्थ्यो, गोली हानिन्थ्यो, जेल हालिन्थ्यो। भगवानलाई धन्यवाद छ उनीहरू काश्मीरी छैनन्। उनीहरूलाई अन्धा बनाइन्थ्यो (यद्यपि केहीले पेलेट-जस्तो चोटहरूको आफ्नो हिस्सा पाएकै थिए)। भगवानको कृपाले उनीहरू प्रायः हिन्दू छन्। भारतमा यो क्षण यति धेरै दुखद छ। तथापि, परिस्थिति एकै मिनेटमा बदलिन सक्छ। हामी यस्तो अवस्थामा छौँ जसलाई उनीहरू ‘विकास भइरहेको अवस्था’ भन्छन्। अन्य राज्यहरूबाट हजारौँ अर्धसैनिक बलहरूलाई हवाइमार्गबाट ल्याइँदैछ भन्ने समाचारहरू आउँदैछन्। आउने दिनहरूले के ल्याउनेछन्, हामीलाई थाहा छैन।

कक्रोचहरू मार्च गर्दा र उनीहरूको संख्या बढ्दै जाँदा, मैले आफैँलाई सोच्दै गरेको पाएँ: भगवानलाई धन्यवाद छ कि उनीहरू प्रायः मुसलमान, वा शिख, वा ईसाई वा आदिवासी छैनन्। उनीहरूलाई कुल्चिइन्थ्यो, मारिन्थ्यो, गोली हानिन्थ्यो, जेल हालिन्थ्यो। भगवानलाई धन्यवाद छ उनीहरू काश्मीरी छैनन्।

यसले हामीलाई कहाँ छोड्छ? हर्सोन्मय, कर्पोरेट स्वामित्वका सयौँ हिस्टेरिकल टिभी च्यानलहरूमा हप्ताौँसम्म २४ सै घण्टा पागलपनपूर्ण कभरेज पाएको अन्ना हजारेको आन्दोलनजस्तो नभई, कक्रोच जनता पार्टीसँग भर पर्नका लागि केवल आन्दोलनकारी आफैँ र इन्टरनेट मात्र छ। टिभीद्वारा सिर्जना गरिएको यो उन्मादबाट चुनावी फाइदा उठाउन पूर्ण रूपमा तयार भई मोदीको नेतृत्वमा रहेको बीजेपी गेटमा जम्मा भएको र राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघद्वारा घुसपैठ गरी कब्जा गरिएको अन्ना आन्दोलनजस्तो नभई, कक्रोचहरूसँग मामिलालाई अगाडि बढाउन तयार पखेटामा पर्खिरहेका कुनै सङ्गठित विपक्षी दलहरू छैनन्। हामीले देखिरहेको स्वतःस्फूर्त आक्रोश तबसम्म छरिएर जानेछ जबसम्म केही वास्तविक राजनीतिक काम सुरु हुँदैन। जबसम्म वयस्कहरू र विपक्षी दलहरूले आफ्नो तानातान र सानोतिनो झगडा बन्द गरेर केही ऐक्यबद्धता देखाउँदैनन्। सरकारलाई थाहा छ कि यो हुने सम्भावना कम छ। यो अडिग छ किनभने यसलाई लाग्छ कि यसले केवल पर्खनुपर्छ। राज्यहरूसँग पर्खने शक्ति हुन्छ। जनतासँग हुँदैन।

यस क्षणमा कक्रोच विद्रोह भारतभर भइरहेका धेरै प्रदर्शनहरूमध्ये एक हो। मध्य प्रदेशका आदिवासीहरू केन-बेटवा नदी जोड्ने परियोजनाको विरोध गरिरहेका छन्। उत्तराखण्डका गाउँलेहरू रूखहरूको आम फँडानीको विरोध गरिरहेका छन्। ग्रेटर निकोबार टापुहरूको वातावरणीय तोडफोडको विरोधमा मानिसहरू प्रदर्शन गरिरहेका छन्। मणिपुर उम्लिरहेको छ। रोजगारीहरू हराउँदैछन्। मूल्यहरू आकाशिएका छन्। आक्रोश बढिरहेको छ। र बीजेपी-आरएसएसको ‘भगवान’ को खेल सधैँ जस्तै उदाङ्ग हुँदैछ। एक ढोङ। एक ग्यांगस्टरद्वारा सञ्चालित सुनको खोजी। अयोध्यामा राम मन्दिरको लुटपाटले हामीलाई एउटा खराब बलिउड चलचित्रको कथा दिएको छ– जुन हाम्रा आँखैअगाडि चलिरहेको छ: गरिब र सोझाहरूको आस्थामा मोटाएका, होटलहरू बनाइरहेका, जग्गाजमीन जोडिरहेका, एसयूभी गाडीहरू चलाइरहेका चिल्ला बाबा र भ्रष्ट राजनीतिज्ञहरू। भ्रष्टाचार र दिउँसैको डाँकाका हातहरू शीर्ष तहसम्मै फैलिएका छन्।

के कक्रोच ऊर्जाले हामीलाई यो खाडलबाट बाहिर निकाल्न सक्छ? सजिलो छैन। भारतमा जनआन्दोलनहरूको नतिजामाथि एक सरसर्ती दृष्टि हाल्दा उत्साहजनक छैन। यो खुम्चिँदै गएका महत्त्वाकांक्षा र भङ्ग भएका सपनाहरूको संक्षिप्त इतिहास हो। साठी र सत्तरीको दशकमा नक्सलवादीहरूको सशस्त्र विद्रोह लगायत विभिन्न आन्दोलनहरूले सम्पत्तिको पुनर्वितरण र जोत्नेको हातमा जग्गाको माग गरे। तिनीहरू दबाइए। असी र नब्बेको दशकमा, सामाजिक आन्दोलनहरू, जसमा सबैभन्दा प्रसिद्ध नर्मदा बचाउ आन्दोलन र पछि आन्ध्र प्रदेश, छत्तीसगढ र झारखण्डका माओवादीहरूले किसान तथा आदिवासी जनजातिहरूलाई उनीहरूको जग्गाबाट विस्थापित गर्ने कार्यविरुद्ध लडाइँ लड़े। अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, उनीहरू गरिबहरूसँग भएको कुरा पनि नखोसिओस् भनी माग गरिरहेका थिए। उनीहरू पनि कुल्चिए। सन् २००० को दशकसम्ममा, उनीहरू राष्ट्रिय ग्रामीण रोजगार ग्यारेन्टी ऐन (मनरेगा) का लागि मात्र कृतज्ञ बन्ने अवस्थामा पुगेका थिए। न्यूनतम ज्यालामा तीन महिनाको रोजगारीको अधिकार– जुन सहरको महँगो रेस्टुरेन्टमा एक छाक राम्रो खानाको मूल्य बराबर हुन्छ। त्यो पनि यस शासनद्वारा पन्छाइएको छ र त्यसको सट्टामा जीवित रहने तहको खाद्यान्न– मोदीको अनुहार छापिएका रासनका बोराहरू– कृतज्ञता र भोटको बदलामा हिँडिरहेका गाडीहरूबाट माग्नेहरूलाई भिक्षा दिएझैँ मानिसहरूमाथि हेलापूर्वक फालिएको छ। अर्थतन्त्र धर्मराउँदै जाँदा, यो पनि खतरामा परेको छ।

हामीलाई थाहा छैन हामी कहाँ उभिएका छौँ। के हामी वैध हौँ? अवैध? के हामीसँग अधिकारहरू छन्? हामीमध्ये कसको बास ‘शंकास्पद नागरिकहरू’ का लागि निर्माण भइरहेका ती विशाल नेसनल डिटेन्सन सेन्टरहरूमा हुनेछ? के हामी हाम्रा दिनहरू ट्रिब्युनलबाट ट्रिब्युनलमा दौडिएर बिताउने छौँ? फासीवादीहरूलाई अराजकता र अन्यौल मन पर्छ।

आज, २०२६ मा, हामी भोट हाल्ने अधिकार र हाम्रो नागरिकताका लागि लड्ने स्थितिमा झरेका छौँ। नागरिकता संशोधन ऐन (CAA) सँगै राष्ट्रिय नागरिक रजिस्टर (NRC) नाजी जर्मनीको १९३५ को नुरेम्बर्ग कानुनहरूको हिन्दू राष्ट्र संस्करण हो, जसद्वारा जर्मन नागरिकहरूलाई उनीहरूको ‘पुर्ख्यौली कागजातहरू’ को आधारमा तेस्रो रिचद्वारा नागरिकता प्रदान गरिएको थियो। (भारतमा कति जनासँग यी कागजातहरू छन्?) व्यापक विरोध प्रदर्शनपछि प्रदर्शनकारीहरूको हत्या र कार्यकर्ताहरूको कारावासको घटना घटेपछि CAA-NRC विरोधी आन्दोलन ओझेलमा पर्यो। तर प्रदर्शनहरूले सरकारलाई ती नयाँ कानुनहरूको कार्यान्वयन सुस्त बनाउन बाध्य पारे। तर अब, धेरैले सही रूपमा विश्वास गरेझैँ प्रायः मुसलमानहरूलाई लक्षित गरिएको CAA-NRC, मतदाता नामावलीको SIR (विशेष गहन पुनरावलोकन) को रूपमा भेष बदलेर फर्किएको छ। हामीलाई सामान्य रूपमा जानकारी गराइएको छ कि हाम्रा राहदानीहरू पनि नागरिकताको प्रमाण होइनन्। लाखौँ मानिसहरूलाई मतदाता नामावलीबाट हटाइँदैछ। सारा देश ‘पुर्ख्यौली कागजातहरू’ को खोजीमा आतुर छ। हामीलाई थाहा छैन हामी कहाँ उभिएका छौँ। के हामी वैध हौँ? अवैध? के हामीसँग अधिकारहरू छन्? हामीमध्ये कसको बास ‘शंकास्पद नागरिकहरू’ का लागि निर्माण भइरहेका ती विशाल नेसनल डिटेन्सन सेन्टरहरूमा हुनेछ? के हामी हाम्रा दिनहरू ट्रिब्युनलबाट ट्रिब्युनलमा दौडिएर बिताउने छौँ? फासीवादीहरूलाई अराजकता र अन्यौल मन पर्छ।

हाम्रो अधीरता र पीडाले हामीलाई कक्रोच विद्रोहमा धेरै धेरै आशा राख्न प्रेरित गर्न सक्छ। केहीले यसको तुलना बंगलादेश, नेपाल र श्रीलंकामा सत्ता परिवर्तन गराउने युवाहरूको विद्रोहसँग गरिसकेका छन्। तर भारत त्यस्तो हुनका लागि धेरै विशाल देश हो। अरूले यसको तुलना जयप्रकाश नारायणको नेतृत्वमा भएको आन्दोलनसँग गर्छन् जसले १९७७ मा इन्दिरा गांधीलाई पतन गराएको थियो। यी तुलनाहरू उपयोगी छैनन्। कक्रोच जनता पार्टी तीमध्ये कुनै पनि होइन। यो आफैँमा एउटा छुट्टै कुरा हो। यसको समयको एक अनौठो उत्पादन। यो एक निर्दयी, प्रतिशोधपूर्ण सरकारको सामना गरिरहेका कमजोर युवाहरू हुन् जसले यसको विरोध गर्नेहरू प्रति आफूलाई दयाहीन रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। यसका मुख्य योजनाकार ठानिएकाहरूमाथि बदला लिने योजना निश्चित रूपमा बनाइँदैछ र त्यसको सिकार उनीहरू बन्नेछन्।

सत्तारूढ दललाई डराउनुपर्ने कुरा के छ? यसले कसैको कुरा किन सुन्नुपर्छ? यो पृथ्वीको सबैभन्दा धनी राजनीतिक दल हो, जसलाई संसारका सबैभन्दा धनी उद्योगपतिहरूको समर्थन प्राप्त छ। यसले जुनसुकै कुरा किन्न सक्छ। र जो कोहीलाई पनि। वा कम्तिमा यसलाई यही विश्वास छ।

स्पष्ट रूपमा अत्यधिक अलोकप्रिय बन्दै गएको शासन व्यवस्थामा यसलाई भोट दिने जनतासामू कुनै पनि छुट वा सहुलियत नदिने आत्मविश्वास कसरी आउँछ? सम्भवतः यसलाई लाग्छ कि यसले चुनावको खेललाई सफलतापूर्वक आफ्नो पक्षमा पारेको छ। यसले यन्त्र वा संयन्त्रलाई कब्जामा लिएको छ। आफ्नै गठनमा नै त्रुटिपूर्ण रहेको निर्वाचन आयोग अब तटस्थ रहनेछ भनेर भरोसा गर्न सकिँदैन। इभीएमहरू व्यवस्थापन गरिएका छन्, मतदाता नामावलीबाट अब लाखौँ वास्तविक मानिसहरूलाई हटाइएको छ र लाखौँ फर्जी नामहरू समावेश गरिएका छन्, चुनावको निगरानी गर्ने नोकरशाहीले पूर्ण रूपमा मिलेमतो गरेको देखाएको छ, गम्भीर अनियमितताहरूमा अदालतहरूले ढिलाइ गर्ने वा आँखा चिम्लने भरपर्दो माध्यम बनेका छन्, प्रहरीलाई तटस्थता भनेको के हो थाहा छैन, र शक्तिमा रहेका कोही व्यक्तिले औँला ठटाउँदा प्रेसले हरेक पटक घुँडा टेक्छ। सधैँ भाजपालाई फाइदा (एडभान्टेज बीजेपी) हुने कुरा सुनिश्चित गर्न निर्वाचन क्षेत्रहरूको सीमांकन पुनः गरिनेछ। सत्तारूढ दललाई डराउनुपर्ने कुरा के छ? यसले कसैको कुरा किन सुन्नुपर्छ? यो पृथ्वीको सबैभन्दा धनी राजनीतिक दल हो, जसलाई संसारका सबैभन्दा धनी उद्योगपतिहरूको समर्थन प्राप्त छ। यसले जुनसुकै कुरा किन्न सक्छ। र जो कोहीलाई पनि। वा कम्तिमा यसलाई यही विश्वास छ।

तर के यो खेल सधैँभरि टिक्न सक्छ? के सबै मानिसहरूलाई सधैँभरि मूर्ख बनाउन सकिन्छ? डेढ अर्ब जनसङ्ख्या भएको देशलाई सधैँभरि लास झैँ घिसार्न सकिन्छ? सकिँदैन। कक्रोचहरू बाहिर निस्किसकेका छन्। किसानहरूले भारत सरकारले उनीहरूको तर्फबाट हस्ताक्षर गर्न दासतापूर्वक मञ्जुरी दिएको मृत्यु वारेन्ट– भारत-अमेरिका व्यापार सम्झौताको विरोध गर्न यस पटक फेरि दिल्लीतर्फ मार्च गर्न थालेका छन्। सहरका सिमानाहरू सिल गरिएका छन् तर त्यसले उनीहरूलाई रोक्ने सम्भावना कम छ। सायद हामी बाँकीले कसरी अलि खतरनाक बन्ने भन्ने बारेमा हाम्रा किसानहरू र हाम्रा कक्रोचहरूबाट पाठ सिक्न सक्छौं। युवाहरूले हामीलाई एउटा उपहार दिएका छन्। उनीहरूले जे गरेका छन् त्यसलाई अर्थपूर्ण बनाउने जिम्मेवारी हामी सबैको, हामीमध्ये प्रत्येकको हो।

एक पटक प्रधानमन्त्री भौतिक रूपमा भागेपछि, उनी राजनीतिक रूपमा पनि भाग्नुपर्ने दिन टाढा छैन।

तर यो शासन व्यवस्था सजिलै जाने छैन। यसले राजधानीका सडकहरूमा अपमानित हुन सहने छैन। हामीले रगत देख्नुपर्ने सम्भावना छ। युवाहरूको आक्रोश चर्किएको छ। त्यो युवा, उत्तेजित भीडमा कसैले आफ्नो संयम गुमाएर प्रहरीलाई गोली चलाउने बाहना दिन कति समय लाग्ला? उनीहरूले हामीलाई तोड्न सक्दो प्रयास गर्नेछन्। उनीहरूलाई रोक्न हामीले सक्दो प्रयास गर्नैपर्छ।

thewire.in बाट अनुदित

अनुवाद: रामप्रसाद अधिकारी

(यो अनुवाद लेख साभार छाप्नेले अनिवार्य रुपमा मूल लेखको स्रोत, अनुवादकको नाम र दायित्वबोधको हाइपरलिङ्कसहित स्रोत खुलाउनुहोला ।  –दायित्वबोध)

दायित्वबोधको विशेष अनुरोध

वाम वैचारिकीको रक्षा र प्रबर्द्धनका लागि दायित्वबोध अनलाइन निरन्तर रहनु जरुरी छ भन्ने तपाईंलाई लाग्छ ? के दायित्वबोधमा प्रकाशित भइरहेका सामग्रीहरु उपयोगी र पठनीय छन् भन्ने तपाईं ठान्नुहुन्छ ? दायित्वबोधको निरन्तरताको लागि तपाईंको सहयोगले ठूलो अर्थ राख्छ !

तपाईंले कसरी सहयोग गर्न सक्नुहुन्छ ?

–सामर्थ्यअनुसारको आर्थिक सहयोग गरेर । –विचारप्रधान लेखरचनाहरु उपलब्ध गराएर । –दायित्वबोधमा छापिएका लेखरचनाहरु शेयर गरेर । दायित्वबोधको फेसबुक पेज, युट्युब, ट्विटर, टिकटक लगायतका सामाजिक सञ्जाल पेजहरु लाइक–शेयर–सब्स्क्राइब गरेर ।

दायित्वबोधलाई आर्थिक सहयोग गर्नका लागि

https://dayitwabodh.com/page/support-us/