पृथ्वीको नजिकैबाट गुज्रियो विशाल आकाशीय पिण्ड

ब्रह्माण्ड आफैँमा एउटा रहस्यमय र अनौठो विज्ञानको भण्डार हो, जहाँ हरेक क्षण असंख्य खगोलीय घटनाहरू घटिरहेका हुन्छन्। यसै सिलसिलामा हालै एउटा अनौठो र विशाल आकाशीय पिण्ड अर्थात् एस्टेरोइड (क्षुद्रग्रह) हाम्रो पृथ्वीको निकै नजिकबाट गुज्रेको छ। '१५२६३७' नम्बर दिइएको र वैज्ञानिक वृत्तमा '१९९७ एनसी१' (1997 NC1) नामले चिनिने यो विशाल अन्तरिक्षीय चट्टान जुन २७, २०२६ का दिन पृथ्वीको सबैभन्दा नजिकको दुरीमा आइपुगेको थियो। अमेरिकी समय अनुसार बिहानको ७:१६ बजे (युटिसी समय ११:१६ बजे) यसले पृथ्वीको सबैभन्दा नजिकको बिन्दुलाई पार गरेको हो।

यो घटनाले विश्वभरिका खगोलशास्त्री, विज्ञानप्रेमी र सर्वसाधारणमा ठुलो कौतुहलता र उत्साह पैदा गरिदियो। हुन त अन्तरिक्षमा साना-तिना चट्टानहरू निरन्तर घुमिरहन्छन् र पृथ्वीको वायुमण्डल आसपास आइपुग्छन्, तर यो एस्टेरोइडको आकार र यसको गति विशाल रहेकोले यसलाई सामान्य घटनाका रूपमा लिन सकिँदैनथ्यो।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार यस विशाल चट्टानको व्यास लगभग २,४६० देखि ५,४१० फिट (अर्थात् ७१० देखि १,६०० मिटर) को बीचमा रहेको अनुमान गरिएको छ। यसको सीधा अर्थ के हो भने यो एस्टेरोइड इम्पायर स्टेट बिल्डिङ वा पेरिसको आइफिल टावरभन्दा पनि कयौँ गुणा अग्लो र फराकिलो छ। जब यति ठुलो पिण्ड अन्तरिक्षमा प्रतिघण्टा झन्डै २०,००० माइल (अर्थात् लगभग ३२,००० किलोमिटर प्रतिघण्टा) को तीव्र गतिमा दौडिन्छ, तब यसको शक्तिको अन्दाज लगाउन पनि कठिन हुन्छ। यही विशाल आकार र गतिको कारणले गर्दा अमेरिकी अन्तरिक्ष एजेन्सी नासा (NASA) र युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सी (ESA) ले यसलाई 'सम्भावित रूपमा खतरनाक क्षुद्रग्रह' (Potentially Hazardous Asteroid) को सूचीमा वर्गीकरण गरेका थिए।

विज्ञानको प्राविधिक परिभाषा अनुसार ५० मिटरभन्दा ठुला र पृथ्वीको कक्षको नजिक आउने पिण्डहरूलाई यो सूचीमा राखिन्छ। तर यो वर्गीकरण सुन्ने बित्तिकै आत्तिनुपर्ने अवस्था भने थिएन। नासाका वैज्ञानिकहरूले पहिले नै स्पष्ट पारिसकेका थिए कि यो पिण्ड हाम्रो धर्तीसँग ठोक्किने सम्भावना शून्य प्रतिशत थियो। यो चट्टान पृथ्वीको सतहभन्दा करिब १६ लाख माइल (लगभग २५ लाख किलोमिटर) टाढाबाट शून्यतामा हुइँकिएर गयो। यो दुरी पृथ्वी र चन्द्रमाबीचको औसत दुरीभन्दा झन्डै सात गुणा बढी हो। त्यसैले ब्रह्माण्डको कडीमा यसलाई 'नजिक' भनिए तापनि मानवीय जीवनका लागि यो पूर्ण रूपमा सुरक्षित र ढुक्क हुन सकिने दुरी हो।

अन्तरिक्ष विज्ञानको इतिहासमा यति ठुला एस्टेरोइडहरू पृथ्वीको यति नजिक आउने घटना निकै दुर्लभ मानिन्छ। सामान्यतया यस्ता ठुला पिण्डहरूसँगको जम्काभेट हरेक १० वर्षमा एक पटक मात्र हुने गर्दछ। त्यसैले पनि यस पटकको घटनालाई संसारभरिका वेधशालाहरूले निकै महत्त्वका साथ हेरेका थिए। '१९९७ एनसी१' लाई आजभन्दा करिब २९ वर्ष पहिले अर्थात् सन् १९९७ जुलाई ५ का दिन हवाई टापुमा रहेको 'नियर-अर्थ एस्टेरोइड ट्र्याकिङ' (NEAT) प्रणालीले पत्ता लगाएको थियो। वैज्ञानिकहरूले विगत तीन दशकदेखि यसको मार्ग र गतिको निरन्तर निगरानी गरिरहेका छन्। आधुनिक राडार प्रविधि र क्यालिफोर्नियास्थित गोल्डस्टोन राडार वेधशालाले जुन २०२६ मा खिचेका तस्बिरहरूबाट यो एस्टेरोइड पूर्ण रूपमा गोलो नभई बदाम (Peanut) आकारको अर्थात् दुईवटा खण्ड जोडिएर बनेको जस्तो देखिएको छ। यसले यसको बनोट र इतिहासका बारेमा नयाँ वैज्ञानिक बहसको ढोका खोलेको छ। वैज्ञानिक गणना अनुसार यो एस्टेरोइड अब अर्को पटक सन् २०८८ वा २१३३ भन्दा अगाडि पृथ्वीको यति नजिक आउने छैन, जसले गर्दा यस वर्षको घटना एउटा ऐतिहासिक अवसर बन्न पुग्यो।

खगोल विज्ञानमा रुचि राख्नेहरूका लागि यो हप्ता निकै व्यस्त र रोमाञ्चक रह्यो। संसारभरका एमेच्योर खगोलशास्त्रीहरू र सर्वसाधारणले साना टेलिस्कोप वा दूरबिनको सहायताले यसको मार्ग नियाल्ने प्रयास गरे। यद्यपि, आकाशमा चम्किरहेको उज्यालो जुन (चन्द्रमा) को प्रकाश र सहरी क्षेत्रको प्रदूषणका कारण यसलाई नाङ्गो आँखाले सीधा हेर्न सम्भव थिएन। टेलिस्कोपमा यो कुनै तीव्र गतिमा कुद्ने तारा जस्तो नभई ताराहरूको पृष्ठभूमिमा बिस्तारै आफ्नो स्थान परिवर्तन गरिरहेको एउटा मधुरो प्रकाशको बिन्दु जस्तो देखिन्थ्यो। जसले प्रत्यक्ष हेर्न पाएनन्, तिनीहरूका लागि 'द भर्चुअल टेलिस्कोप प्रोजेक्ट' जस्ता संस्थाहरूले इटालीबाट अत्याधुनिक रोबोटिक टेलिस्कोपमार्फत यसको प्रत्यक्ष प्रसारण (लाइभ स्ट्रिमिङ) गरेर संसारभरिका मानिसहरूलाई अनलाइनमार्फत यो अद्भुत दृश्य देखाए। यसरी प्रविधिको विकासले ब्रह्माण्डको यो रोमाञ्चक जात्रालाई मानिसहरूको मोबाइल र कम्प्युटरको स्क्रिनसम्म पुर्‍याइदियो।

यो घटना एउटा आकाशीय कौतुक वा दृश्य मात्र थिएन, बरु यो मानव जातिको भविष्य र सुरक्षाका दृष्टिकोणले एउटा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण अवसर पनि थियो। नासा र युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सीका लागि यो फ्लाईबाई (नजिकैबाट गुज्रने प्रक्रिया) एउटा ठुलो 'रियालिटी ड्रिल' साबित भयो। हाम्रो सौर्यमण्डलमा यस्ता हजारौँ पिण्डहरू छन् जसको मार्ग कुनै न कुनै समयमा पृथ्वीको कक्षसँग मिल्न सक्छ। त्यसैले पृथ्वीको रक्षा प्रणाली (Planetary Defense Network) लाई चुस्त राख्न र वैज्ञानिक ट्र्याकिङ प्रविधिलाई अझ परिष्कृत बनाउन यो घटनाले ठुलो सहयोग पुर्‍याएको छ। वैज्ञानिकहरूले यसै बहानामा आफ्ना राडारहरूलाई एकापसमा जोडेर एस्टेरोइडको गति, वजन र घनत्वको सटिक मापन गर्ने अभ्यास गरे। यदि भविष्यमा साच्चै नै कुनै खतरनाक पिण्ड पृथ्वीतर्फ आयो भने त्यसलाई कसरी बेलैमा पत्ता लगाउने र त्यसको दिशा परिवर्तन गर्ने भन्ने कुराको पूर्वतयारीका लागि यो अध्ययन कोसोढुङ्गा साबित भएको छ। विगतमा डार्ट (DART) मिसनमार्फत एउटा सानो एस्टेरोइडको दिशा बदल्न सफल भएको नासाले यस पटकको अवलोकनबाट आफ्नो रक्षा प्रणालीको क्षमतालाई अझ बलियो बनाएको छ।

विज्ञानको यो प्रगतिले के स्पष्ट पार्छ भने आज मानिस अन्तरिक्षका अदृश्य खतराहरूबाट अनभिज्ञ छैन। विगतमा करोडौँ वर्ष पहिले डाइनोसरको विनाश गर्ने एस्टेरोइड जस्ता विपत्तिहरू फेरि नदोहोरिउन् भन्नका लागि आजको विज्ञान सचेत छ। यो विशाल आकाशीय पिण्ड जुन २७ को बिहान हाम्रो नीलो ग्रहलाई कुनै नोक्सान नपुर्‍याई शून्यताको बाटो हुँदै अगाडि बढिसकेको छ, तर यसले मानव जातिलाई ब्रह्माण्डको विशालता र हाम्रो प्रविधिको सामर्थ्यको अनुपम सम्झना गराएर गएको छ। यस्ता घटनाहरूले हामीलाई धर्तीको सुरक्षाका लागि एकजुट हुन र विज्ञानको क्षितिजलाई अझ फराकिलो बनाउन निरन्तर प्रेरणा दिइरहनेछन्।