प्याज: मसला मात्रै हैन, ‍स्वास्थ्य फाइदाको खानी नै खानी !

नेपालका हरेक भान्छाघरमा करिब करिब अनिवार्य रुपमा पाइने मसला हो प्याज। धार्मिक कारणबाहेक अरु हिसाबले प्याज नखाने नेपालीहरु कमै होलान् । प्याजले खानेकुराको स्वाद बढाउने गर्छ । यस अर्थमा धेरैका लागि यो तरकारीमा स्वाद थप्न अनिवार्य रुपमा चाहिने मसला हो । तर यति मात्रै भनेर प्याजको महिमा पूरा हुँदैन । वास्तवमा प्याज औषधीय गुणले भरिएको एक प्राकृतिक वरदान पनि हो। काँचो प्याज खानुका फाइदाहरूका बारेमा आयुर्वेददेखि आधुनिक विज्ञानसम्मले निकै चर्चा गरेका छन्।

काँचो प्याजमा के-के पाइन्छ?

काँचो प्याज पोषणको खजाना नै हो भन्दा अत्युक्ति हुँदैन। यसमा प्रचुर मात्रामा भिटामिन 'सी' पाइन्छ, जसले शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतालाई बलियो बनाउँछ। त्यस्तै, यसमा पाइने भिटामिन 'बी ६' ले मस्तिष्कको कार्यक्षमता र स्नायु प्रणालीलाई सुचारु राख्न मद्दत गर्छ। खनिज पदार्थको कुरा गर्दा यसमा पोटासियम, म्याग्नेसियम र थोरै मात्रामा क्याल्सियम पनि समावेश हुन्छ। तर प्याजलाई सबैभन्दा शक्तिशाली बनाउने तत्त्व भनेको यसमा पाइने 'क्वेरसेटिन' नामक एन्टिअक्सिडेन्ट र सल्फरका यौगिकहरू हुन्, जसले शरीरभित्रका हानिकारक जीवाणुहरूसँग लड्ने क्षमता राख्दछन्।

यसको यही विशिष्ट गुणका कारण काँचो प्याजलाई भान्छाको एक साधारण तरकारी मात्र नभई 'सुपरफूड' को श्रेणीमा राख्न सकिन्छ। यसमा पाइने विभिन्न फाइटोकेमिकल्स र पोषक तत्त्वहरूले मानव शरीरका जटिल प्रणालीहरूलाई स्वस्थ राख्न मद्दत पुर्‍याउँछन्।

स्वास्थ्यका लागि काँचो प्याजका फाइदाहरू

काँचो प्याजको सेवनले मुटुको स्वास्थ्यलाई निकै राम्रो गर्छ किनभने यसले खराब कोलेस्ट्रोल घटाउन र रक्तचाप सन्तुलनमा राख्न भूमिका खेल्छ। मधुमेहका रोगीहरूका लागि पनि यो निकै लाभदायक मानिन्छ, किनकि यसमा भएका निश्चित यौगिकहरूले रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रण गर्न सहयोग पुर्‍याउँछन्। पाचन प्रणालीलाई दुरुस्त राख्न प्याजमा पाइने फाइबरले ठूलो मद्दत गर्छ र कब्जियत जस्ता समस्याबाट मुक्ति दिलाउँछ। गर्मीको समयमा काँचो प्याज खानु अझ बढी फाइदाजनक हुन्छ, किनकि यसले शरीरलाई सितलता प्रदान गर्नुका साथै तातो हावा वा 'लु' लाग्नबाट बचाउने प्राकृतिक ढालको काम गर्छ। मुखको स्वास्थ्यका लागि पनि यो उपयोगी छ; यसले दाँत र गिजामा रहेका हानिकारक ब्याक्टेरियाहरूलाई नष्ट गरी संक्रमणबाट जोगाउँछ।

वैज्ञानिक अनुसन्धानहरूले पुष्टि गरे अनुसार काँचो प्याजका मुख्य फाइदा र तिनमा रहेका तत्त्वहरूको भूमिका यसप्रकार छ:

क्वेरसेटिन र मुटुको सुरक्षा

काँचो प्याजमा प्रचुर मात्रामा क्वेरसेटिन (Quercetin) नामक फ्लाभोनोइड पाइन्छ। यो एउटा शक्तिशाली एन्टिअक्सिडेन्ट हो, जसले शरीरमा जलन (Inflammation) कम गर्छ। Journal of Nutrition मा प्रकाशित एक अध्ययन अनुसार, क्वेरसेटिनले उच्च रक्तचापलाई कम गर्न र धमनीहरूमा बोसो जम्ने प्रक्रियालाई रोक्न मद्दत गर्छ। यसले रगतलाई पातलो बनाउन सहयोग गर्ने हुनाले हृदयाघात र स्ट्रोकको जोखिम कम गराउँछ।

मुटुलाई स्वस्थ र क्रियाशील राख्न प्याजले एउटा प्राकृतिक 'हार्ट टोनिक' का रूपमा काम गर्छ। यसमा पाइने विभिन्न एन्टिअक्सिडेन्ट र सल्फरका यौगिकहरूले मुटुको कार्यप्रणालीलाई सन्तुलित बनाउन र रक्तसञ्चारलाई सहज बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।

मुटुको स्वास्थ्यमा प्याजको फाइदा र यसको काम गर्ने प्रक्रियालाई निम्न अनुसार बुझ्न सकिन्छ:

रक्तचापको सन्तुलन र क्वेरसेटिनको प्रभाव

प्याजमा पाइने सबैभन्दा शक्तिशाली तत्त्व क्वेरसेटिन हो। यो एउटा यस्तो एन्टिअक्सिडेन्ट हो जसले रक्तनलीहरूलाई रिल्याक्स बनाउन र लचिलो राख्न मद्दत गर्छ। जब रक्तनलीहरू संकुचित हुँदैनन्, तब मुटुले रगत पम्प गर्न धेरै बल लगाउनु पर्दैन, जसका कारण उच्च रक्तचाप (Hypertension) बिस्तारै कम हुँदै जान्छ र मुटुमा पर्ने अतिरिक्त दबाब घट्छ।

कोलेस्ट्रोल नियन्त्रण र सफा रक्तनली

मुटुका धमनीहरूमा बोसो जम्नु (Atherosclerosis) मुटु रोगको मुख्य कारण हो। प्याजमा पाइने सल्फर यौगिकहरूले रगतमा रहेको हानिकारक कोलेस्ट्रोल (LDL) र ट्राइग्लिसराइडको मात्रा घटाउन सहयोग गर्छन्। यसले गर्दा रक्तनलीहरूमा प्ल्याक जम्ने सम्भावना कम हुन्छ र रगतको प्रवाह निर्वाध रूपमा मुटुसम्म पुग्न पाउँछ। यसले मुटुको नली बन्द हुने (Blockage) जोखिमलाई न्यून बनाउँछ।

रगत जम्न नदिने गुण (Anti-platelet activity)

मुटुको अट्याक वा स्ट्रोक हुनुको एउटा प्रमुख कारण रक्तनलीभित्र रगतको चक्का जम्नु हो। प्याजमा यस्ता तत्त्वहरू हुन्छन् जसले 'प्लेटलेट्स' लाई आपसमा टाँसिन दिँदैनन्। यसले रगतलाई प्राकृतिक रूपमै पातलो बनाउन मद्दत गर्छ, जसलाई चिकित्सकीय भाषामा 'एन्टि-थ्रोम्बोटिक' प्रभाव भनिन्छ। रगतको प्रवाह तरल र सहज हुँदा मुटुको चालमा गडबडी आउने सम्भावना कम हुन्छ।

अक्सिडेटिभ स्ट्रेसबाट मुटुको सुरक्षा

हाम्रो मुटुका कोशिकाहरूलाई 'फ्री-र्याडिकल्स' ले क्षति पुर्‍याइरहेका हुन्छन्, जसले गर्दा मुटुको मांसपेशी कमजोर हुन सक्छ। प्याजमा पाइने प्रचुर मात्राका एन्टिअक्सिडेन्टहरूले यी हानिकारक कणहरूलाई निष्क्रिय बनाउँछन्। यसले मुटुको सूजन (Inflammation) कम गर्छ र मुटुका मांसपेशीहरूलाई लामो समयसम्म जवान र बलियो बनाइराख्छ।

होमोसिस्टिन स्तरको व्यवस्थापन

रगतमा होमोसिस्टिन (एक प्रकारको एमिनो एसिड) को मात्रा बढ्दा मुटुको धमनीमा क्षति पुग्ने र स्ट्रोकको जोखिम बढ्ने गर्छ। प्याजमा पाइने भिटामिन 'बी ९' (फोलेट) र 'बी ६' ले होमोसिस्टिनको मात्रालाई नियन्त्रणमा राख्न मद्दत गर्छन्, जसले गर्दा मुटुको भित्री तह सुरक्षित रहन्छ।

अर्गानोसल्फर र क्यान्सर प्रतिरोध

प्याज काट्दा आँखा पोल्ने कारक तत्त्व अर्गानोसल्फर (Organosulfur compounds) नै यसको मुख्य औषधि हो। यी यौगिकहरूमा ट्युमर बढ्न नदिने र क्यान्सर कोषिकाहरूलाई नष्ट गर्ने क्षमता हुन्छ। National Cancer Institute (NCI) का विभिन्न रिपोर्टहरूका अनुसार, नियमित रूपमा प्याज र लसुन जस्ता 'एलियम' वर्गका तरकारी सेवन गर्ने मानिसहरूमा पेट र कोलोरेक्टल क्यान्सर हुने सम्भावना अन्यको तुलनामा न्यून देखिएको छ।

क्रोमियम र मधुमेह नियन्त्रण

काँचो प्याजमा क्रोमियम (Chromium) नामक एउटा दुर्लभ खनिज पाइन्छ । यो खनिजले रगतमा ग्लुकोजको मात्रा सन्तुलित राख्न मद्दत गर्छ। यसले इन्सुलिनको कार्यक्षमता (Insulin Sensitivity) बढाउँछ। Environmental Health Insights मा प्रकाशित एक क्लिनिकल ट्रायलले देखाए अनुसार, 'टाइप-२' मधुमेह भएका बिरामीहरूले १०० ग्राम काँचो प्याज खाँदा ४ घण्टापछि उनीहरूको  रगतमा चिनीको मात्रामा उल्लेख्य गिरावट आएको पाइएको थियो।

यसरी मधुमेह (Diabetes) को व्यवस्थापनमा प्याज एक अत्यन्तै प्रभावकारी प्राकृतिक सहयोगी मानिन्छ। यसले रगतमा चिनीको मात्रा घटाउन मात्र होइन, बरु शरीरको इन्सुलिन प्रणालीलाई समेत पुनर्जीवित गर्न मद्दत गर्छ।

मधुमेहका बिरामीका लागि प्याजले कसरी काम गर्छ भन्ने कुरालाई वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट यसरी बुझ्न सकिन्छ:

इन्सुलिनको सक्रियता र क्रोमियमको भूमिका

प्याजमा क्रोमियम (Chromium) नामक एउटा विशेष खनिज पाइन्छ, जुन मधुमेहका बिरामीका लागि निकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। क्रोमियमले शरीरका कोशिकाहरूलाई 'इन्सुलिन' प्रति बढी संवेदनशील बनाउँछ। जब इन्सुलिनले राम्रोसँग काम गर्न थाल्छ, रगतमा भएको ग्लुकोज सजिलै कोशिकाहरूभित्र पसेर ऊर्जामा परिणत हुन्छ र रगतमा चिनीको मात्रा बढ्न पाउँदैन।

चिनी घटाउने विशेष यौगिक: एलायल प्रोपाइल डाइसल्फाइड

प्याजमा एलायल प्रोपाइल डाइसल्फाइड (Allyl Propyl Disulfide) नामक सक्रिय सल्फर यौगिक हुन्छ। यसले शरीरमा इन्सुलिन उपलब्ध हुने समयलाई बढाइदिन्छ। यसको काम गर्ने तरिका निकै रोचक छ— यसले कलेजोमा इन्सुलिन नष्ट हुने प्रक्रियालाई ढिलो बनाइदिन्छ, जसले गर्दा रगतमा इन्सुलिनको उपलब्धता बढ्छ र चिनीको स्तर सन्तुलनमा रहन्छ।

३. एन्टि-हाइपरग्लाइसेमिक प्रभाव र क्वेरसेटिन

प्याजमा पाइने क्वेरसेटिन (Quercetin) ले आन्द्रा, कलेजो र मांसपेशीका कोशिकाहरूमा ग्लुकोजको चयापचय (Metabolism) लाई नियमित गर्छ। Environmental Health Insights मा प्रकाशित एउटा अध्ययन अनुसार, काँचो प्याजको सेवनले 'टाइप-१' र 'टाइप-२' दुवै मधुमेहका बिरामीमा 'फास्टिङ ब्लड सुगर' घटाउन मद्दत गरेको देखिएको छ। यसले रगतमा अचानक चिनीको मात्रा बढ्न (Spike) दिँदैन।

ग्लाइसेमिक इन्डेक्स (GI) मा कमी

प्याजको ग्लाइसेमिक इन्डेक्स (GI) १० भन्दा कम हुन्छ, जुन अत्यन्तै न्यून हो। न्यून जीआई भएका खाद्यपदार्थहरू मधुमेहका बिरामीका लागि सुरक्षित मानिन्छन् किनकि यस्ता खानेकुरा खाएपछि रगतमा चिनीको मात्रा विस्तारै मात्र बढ्छ। यसले गर्दा शरीरको ग्लुकोज लेभल सधैं नियन्त्रणमा रहन मद्दत पुग्छ।

मधुमेहका जटिलताहरूबाट सुरक्षा

मधुमेहले केवल सुगर मात्र बढाउँदैन, यसले मुटु, मिर्गौला र आँखामा समेत क्षति पुर्‍याउन सक्छ। प्याजमा हुने एन्टिअक्सिडेन्टहरूले उच्च सुगरका कारण हुने 'अक्सिडेटिभ स्ट्रेस' सँग लड्छन्। यसले मधुमेहका कारण हुन सक्ने अन्य अंगहरूको क्षति (Complications) लाई कम गर्न सुरक्षा कवचको काम गर्छ।

भिटामिन 'सी' र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता

एउटा मध्यम आकारको प्याजमा दैनिक चाहिने भिटामिन सी को करिब १० देखि १५ प्रतिशत हिस्सा पाइन्छ। यो भिटामिनले सेतो रक्तकोषिकाको उत्पादनमा सहयोग गर्छ । त्यसले गर्दा शरीरलाई भाइरल र ब्याक्टेरियल संक्रमणसँग लड्न सजिलो हुन्छ। साथै, प्याजमा पाइने सेलेनियमले प्रतिरक्षा प्रणालीलाई थप सक्रिय बनाउँछ।

फाइबर (इनुलिन) र पाचन स्वास्थ्य

काँचो प्याजमा इनुलिन (Inulin) नामक प्रिपायोटिक फाइबर हुन्छ। यो फाइबरले आन्द्रामा रहेका फाइदाजनक ब्याक्टेरिया (Probiotics) को लागि खानाको काम गर्छ। Food & Function जर्नलमा उल्लेख भए अनुसार, इनुलिनले पाचन प्रक्रिया सुधार्नुका साथै शरीरमा क्याल्सियम अवशोषण गर्ने क्षमता पनि बढाउँछ, जसले गर्दा हड्डीको घनत्व (Bone Density) कायम राख्न समेत सहयोग पुग्छ।

एन्टि-ब्याक्टेरियल गुण

प्याजमा पाइने थायोसल्फिनेट्स (Thiosulfinates) ले हानिकारक ब्याक्टेरियाहरू जस्तै E. coli र Salmonella सँग समेत लड्ने क्षमता राख्छ। यसले गर्दा खानाबाट हुने संक्रमण (Food Poisoning) कम गर्न र मुखभित्रका ब्याक्टेरिया नष्ट गरी दाँतको सडन रोक्न समेत मद्दत पुग्छ।

हड्डीको स्वास्थ्यमा फाइदा

माथिका स्वास्थ्य फाइदाहरु बाहेक हड्डीको मजबुती र सुरक्षाका लागि पनि प्याजको भूमिका निकै महत्त्वपूर्ण र वैज्ञानिक रूपमा चाखलाग्दो छ। सामान्यतया हड्डीका लागि क्याल्सियम र भिटामिन 'डी' लाई मात्र प्राथमिकता दिइन्छ, तर प्याजमा रहेका विशेष जैविक यौगिकहरूले हड्डीको क्षय रोक्न र घनत्व बढाउन अनौठो तरिकाले काम गर्छन्।

हड्डीको सुरक्षामा प्याजले गर्ने काम र यसको प्रक्रियालाई यसरी बुझ्न सकिन्छ:

अस्टियोक्लास्ट (Osteoclasts) गतिविधिको नियन्त्रण

हाम्रो शरीरमा पुराना हड्डीका कोशिकाहरू खिइने र नयाँ बन्ने प्रक्रिया निरन्तर चलिरहन्छ। हड्डी खिइने प्रक्रियालाई 'अस्टियोक्लास्ट' भनिन्छ। प्याजमा GPCS (gamma-L-glutamyl-trans-S-1-propenyl-L-cysteine sulfoxide) नामक एक विशिष्ट पेप्टाइड पाइन्छ। वैज्ञानिक अनुसन्धानहरूका अनुसार यो यौगिकले हड्डी मक्किने वा खियाउने कोशिकाहरूको गतिविधिलाई सुस्त बनाइदिन्छ, जसले गर्दा हड्डीको क्षति कम हुन्छ।

अक्सिडेटिभ स्ट्रेस र इन्फ्लामेसनबाट बचावट

हड्डी कमजोर हुनुको एउटा मुख्य कारण शरीरमा हुने 'अक्सिडेटिभ स्ट्रेस' र जलन (Inflammation) हो। प्याजमा पाइने क्वेरसेटिन र अन्य फ्लेभोनोइड्सले हड्डीका कोशिकाहरूलाई हानिकारक फ्री-र्याडिकल्सबाट बचाउँछन्। यसले हड्डीको संरचनालाई क्षति हुनबाट जोगाउँछ र हड्डीको नयाँ कोशिकाहरू बन्ने प्रक्रियालाई प्रोत्साहन गर्छ।

हड्डीको घनत्व (Bone Density) मा वृद्धि

विशेषगरी रजनोवृत्ति (Menopause) भइसकेका महिलाहरूमा हड्डी खिइने वा 'अस्टियोपोरोसिस' हुने जोखिम उच्च हुन्छ। South Carolina Medical University ले गरेको एक अध्ययन अनुसार, दिनहुँ प्याज सेवन गर्ने महिलाहरूको हड्डीको घनत्व प्याज नखाने महिलाहरूको तुलनामा ५ प्रतिशत बढी पाइएको थियो। अध्ययनले देखाएअनुसार नियमित प्याज खाने वृद्ध महिलाहरूमा कम्मरको हड्डी भाँचिने (Hip Fracture) जोखिम २० प्रतिशतभन्दा कम हुन्छ।

कोलेजन निर्माणमा सहयोग

हड्डीको लचिलोपन र मजबुतीका लागि 'कोलेजन' नामक प्रोटिन आवश्यक पर्छ। प्याजमा पाइने सल्फर यौगिकहरूले शरीरमा कोलेजनको उत्पादन र कनेक्टिभ टिस्युहरूको स्वास्थ्य सुधार गर्न मद्दत गर्छन्। यसले हड्डीहरूलाई सजिलै भाँचिनबाट जोगाउँछ।

क्याल्सियम अवशोषणमा सहयोग

प्याजमा हुने इनुलिन (एक प्रकारको प्रिपायोटिक फाइबर) ले आन्द्रामा रहेका फाइदाजनक ब्याक्टेरियाहरूलाई पोषण दिन्छ। जब आन्द्राको स्वास्थ्य राम्रो हुन्छ, तब हामीले खाएको खानाबाट क्याल्सियम र म्याग्नेसियम जस्ता खनिजहरू शरीरले राम्रोसँग सोस्न सक्छ, जुन अन्ततः हड्डीको मजबुतीमा गएर जोडिन्छ।

यसरी प्याजले एकातिर हड्डी खिइने प्रक्रियालाई रोक्छ भने अर्कोतिर नयाँ र बलियो हड्डी निर्माणका लागि आवश्यक वातावरण तयार गरिदिन्छ। त्यसैले, हड्डीको दीर्घकालीन सुरक्षाका लागि सन्तुलित आहारमा काँचो प्याज समावेश गर्नु एक बुद्धिमानी विकल्प हो।

पकाएर खाने कि काँच्चै ?

काँचो प्याजमा पाइने जैविक सक्रिय यौगिकहरूले कोषिकाको स्तरमै पुगेर शरीरको सुरक्षा गरिरहेका हुन्छन्। तर, यी फाइदाहरू लिनका लागि प्याजलाई पकाउनुको सट्टा काँचै वा सलादको रूपमा खानु बढी प्रभावकारी हुन्छ, किनभने पकाउँदा यसमा भएका धेरैजसो सल्फर यौगिकहरू नष्ट भएर जान्छन्। त्यसैले, दैनिक खानामा सलादको रूपमा काँचो प्याजको केही टुक्रा समावेश गर्दा मुटुलाई दीर्घकालीन रूपमा सुरक्षित राख्न ठूलो मद्दत पुग्छ। जानकार विज्ञहरुका अनुसार दैनिक खानाको साथमा करिब ५० देखि १०० ग्राम काँचो प्याज सलादको रूपमा सेवन गर्नु मधुमेह नियन्त्रणका लागि निकै प्रभावकारी हुन्छ।

अपनाउनुपर्ने सावधानीहरू

काँचो प्याज खानुका अनेकौं फाइदा भए तापनि केही सावधानी अपनाउनु एकदमै जरुरी छ। अत्यधिक मात्रामा काँचो प्याज खाँदा पेटमा ग्यास भरिने, एसिडिटी बढ्ने वा पेट पोल्ने जस्ता समस्याहरू देखिन सक्छन्। धेरै प्याज खाएपछि मुखबाट आउने कडा गन्धले सामाजिक रूपमा केही असहजता पैदा गर्न सक्छ, जसका लागि प्याज खाएपछि मुख कुल्ला गर्ने वा अलैंची-सौँफ जस्ता चिज चपाउनु राम्रो हुन्छ। रगत पातलो बनाउने औषधि खाइरहेका व्यक्तिहरूले चिकित्सकको सल्लाह बिना धेरै प्याज खानु हुँदैन किनकि यसमा रगत जम्न नदिने गुण हुन्छ। त्यस्तै, कतिपय मानिसलाई प्याजको एलर्जी हुन सक्छ, जसले गर्दा छाती पोल्ने वा छालामा चिलाउने समस्या आउन सक्छ, त्यसैले आफ्नो शरीरको प्रकृति हेरेर ठिक्क मात्रामा मात्र यसको सेवन गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ।

समग्रमा भन्नुपर्दा, काँचो प्याज प्रकृतिले सुम्पेको एक सस्तो र सुलभ औषधि हो। यसलाई दैनिक आहारमा उचित तरिकाले समावेश गर्न सके यसले हाम्रो स्वास्थ्यलाई लामो समयसम्म स्फूर्त र निरोगी राख्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ।

एजेन्सीहरुको सहयोगमा तयार सामग्री