फासीवाद-विरोधी इतिहासकार मार्क ब्लोक फ्रान्सको राष्ट्रिय प्यान्थियनमा समाविष्ट

हामीमध्ये जसले विश्वविद्यालयमा इतिहास पढेका छौँ, उनीहरूलाई सायद त्यो दिनको सम्झना होला जब एक प्राध्यापकले हामीलाई ती इतिहासकारको बारेमा बताएका थिए- जसले अतीतको व्याख्या गर्ने परम्परागत शैलीबाट अलग हटेर इतिहास अध्ययनको मार्ग नै बदलिदिएका थिए। त्यतिबेलासम्मको परम्परागत शैली महान् व्यक्तित्वहरू, प्रख्यात सेनापतिहरूको सैन्य इतिहास, र कूटनीतिक दस्ताबेजहरूको लगभग एउटा सनकजस्तो सूक्ष्म परीक्षणमा मात्र केन्द्रित थियो। यस क्षेत्रका अन्य महान् हस्तीहरूसँग मिलेर यी इतिहासकारले समाजशास्त्र, अर्थशास्त्र र मनोविज्ञान जस्ता अन्य विज्ञानका विधिहरूलाई अवलम्बन गर्दै गहिरो सामाजिक अन्तरसम्बन्धका आधारमा अतीतको अध्ययन गर्ने प्रयास सुरु गरेका थिए।

यहाँसम्मको कथामा विद्यार्थीहरू माझ अलिकति पनि उत्साह जगाउने खालको केही कुरा थिएन। तर, त्यसपछि शिक्षकहरूले हामीलाई ती इतिहासकारको जीवन अझ भनौँ, उनको मृत्युको बारेमा बताए। इतिहास र फ्रान्सेली जनताका प्रगाढ प्रेमी, उनलाई दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा यहुदी भएको कारणले प्राध्यापक पदबाट हटाइएको थियो। त्यसपछि उनले एक प्रकारको प्राज्ञिक इच्छापत्र लेखे, जसमा एक इतिहासकारको काम कस्तो हुन्छ र यसमा के-के समावेश हुन्छ भनेर उत्कृष्ट ढंगले प्रस्तुत गरिएको थियो। तर, उनले त्यसलाई कहिल्यै पूरा गर्न पाएनन्, किनकि उनले नाजी र उनीहरूका सहयोगीहरूविरुद्धको प्रतिरोध आन्दोलनमा सामेल हुने निर्णय गरे।

जर्मन राइफलहरूको गर्जनले बीसौँ शताब्दीका सबैभन्दा प्रतिभाशाली मस्तिष्कहरूमध्ये एकको जीवन समाप्त गर्नुअघि उनको मुखबाट निस्किएका अन्तिम शब्दहरू थिए— "भिभ ला फ्रान्स!" (फ्रान्स अमर रहोस्!)।

उनलाई गेस्टापो (नाजी गुप्तचर प्रहरी) ले पक्राउ गर्‍यो र 'फायरिङ स्क्वाड' (गोली हान्ने टोली) को अगाडि उभ्याउनुअघि कैयौँ घण्टासम्म क्रूर यातना दियो। भनिन्छ कि जर्मन राइफलहरूको गर्जनले बीसौँ शताब्दीका सबैभन्दा प्रतिभाशाली मस्तिष्कहरूमध्ये एकको जीवन समाप्त गर्नुअघि उनको मुखबाट निस्किएका अन्तिम शब्दहरू थिए— "भिभ ला फ्रान्स!" (फ्रान्स अमर रहोस्!)।

विरासत र प्यान्थियन

उनको नाम मार्क ब्लोक थियो। केही दिनअघि मात्रै फ्रान्स सरकारले उनको अस्तुलाई प्यान्थियनमा समाधिस्थ गर्ने निर्णय गरेको छ। यो यस्तो ठाउँ हो जहाँ फ्रान्सेली इतिहासका केही सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पुरुष र महिलाहरूको अस्तुलाई विश्राम दिइएको छ। भोल्टेयर, रुसो, भिक्टर ह्युगो, जाँ जोरेस, मारी क्युरी, सिमोन बेल, एमे सेजायर लगायतका व्यक्तित्वहरू यस ठाउँका हिस्सा हुन्, जसले राष्ट्रको भावनालाई सम्मान र अमर बनाउने उद्देश्य राख्दछ। अब यसै सूचीमा यी इतिहासकारको नाम पनि थपिएको छ।

ब्लोकको जन्म ६ जुलाई १८८६ मा लियोनको एक यहुदी परिवारमा भएको थियो।  यद्यपि, ब्लोक आफैँले भन्ने गर्थे कि उनी यहुदी भएको कुरा स्पष्ट रूपमा तब मात्र व्यक्त गर्थे जब कोही यहुदी-विरोधी व्यक्ति उनको अगाडि हुन्थ्यो। उनले प्रथम विश्वयुद्धमा भाग लिएका थिए, जहाँ उनको बहादुरीपूर्ण सेवाका कारण उनी सुरुमा सार्जेन्ट र पछि क्याप्टेनको पदमा पदोन्नति भए, र यसैका लागि उनलाई फ्रान्सको प्रतिष्ठित राष्ट्रिय पदक 'अर्डर अफ द लिजन अफ अनर'  बाट सम्मानित गरियो।

सन् १९२९ मा लुसिएन फेभ्रासँग मिलेर उनले अहिलेको विश्वप्रसिद्ध जर्नल ‘एनाल्स डी’हिस्टोइर इकोनोमिक एट सोसिएल’ (Annales d'histoire économique et sociale) को स्थापना गरे। यो जर्नल इतिहास लेखनको एउटा नयाँ शैलीको चाहनाको प्रतीक थियो, जसले इतिहासलाई महान् व्यक्तित्वहरूको जीवनी र ठूला युद्धहरूको विवरणमा मात्र सीमित नराखी अतीतलाई भिन्न दृष्टिकोणबाट हेर्ने कुरामा जोड दिन्थ्यो।

प्रथम विश्वयुद्धपछि उनी पुनः विश्वविद्यालयको प्राध्यापनमा फर्किए, सुरुमा स्ट्रासबर्ग र पछि सोरबोनमा। सन् १९२९ मा लुसिएन फेभ्रासँग मिलेर उनले अहिलेको विश्वप्रसिद्ध जर्नल ‘एनाल्स डी’हिस्टोइर इकोनोमिक एट सोसिएल’ (Annales d'histoire économique et sociale) को स्थापना गरे। यो जर्नल इतिहास लेखनको एउटा नयाँ शैलीको चाहनाको प्रतीक थियो, जसले इतिहासलाई महान् व्यक्तित्वहरूको जीवनी र ठूला युद्धहरूको विवरणमा मात्र सीमित नराखी अतीतलाई भिन्न दृष्टिकोणबाट हेर्ने कुरामा जोड दिन्थ्यो।

उनले इतिहासका क्लासिक बनिसकेका पुस्तकहरू लेखे, जसमा ‘द रोयल टच: मोनार्की एन्ड मिराकल्स इन फ्रान्स एन्ड इङ्गल्यान्ड’ (The Royal Touch: Monarchy and Miracles in France and England), ‘फ्युडल सोसाइटी’ (Feudal Society), र ‘स्ट्रेन्ज डिफिट: ए स्टेटमेन्ट अफ एभिडेन्स रिटन इन १९४०’ (Strange Defeat: A Statement of Evidence Written in 1940) आदि प्रमुख छन्। तर उनको सबैभन्दा चर्चित पुस्तक सम्भवतः ‘द हिस्टोरियन्स क्राफ्ट’ (The Historian’s Craft) हो, जुन अघि उल्लेख गरिएको प्राज्ञिक इच्छापत्र पनि हो। यसले इतिहासकारको शिल्प र कलालाई एकीकृत गर्ने प्रयास गर्दछ। यो एउटा यस्तो कृति हो जुन इतिहास अध्ययनमा रुचि राख्ने जोकोहीका लागि अपरिहार्य छ र जसले यस विधामा एउटा नयाँ मोड ल्याएको थियो।

क्रूर र अनैतिक भिची (Vichy) शासनको सामना गर्दै, ब्लोकले सबै कुरा त्यागेर नाजीहरू र उनीहरूका फ्रान्सेली सहयोगीहरू विरुद्धको फ्रान्सेली प्रतिरोध आन्दोलनमा सामेल हुने निर्णय गरे।

र सम्भवतः सबैभन्दा रोचक कुरा के हो भने, उनको यो सबैभन्दा प्रसिद्ध पुस्तक अपूर्ण छ। क्रूर र अनैतिक भिची (Vichy) शासनको सामना गर्दै, ब्लोकले (जसले यहुदी भएकै कारण आफ्ना सम्पत्ति र विश्वविद्यालयका पदहरू गुमाइसकेका थिए) सबै कुरा त्यागेर नाजीहरू र उनीहरूका फ्रान्सेली सहयोगीहरू विरुद्धको फ्रान्सेली प्रतिरोध आन्दोलनमा सामेल हुने निर्णय गरे। ठ्याक्कै एक महान् इतिहासकार भएकाले नै ब्लोकले के बुझेका थिए भने—इतिहास पुस्तकहरूमा लेखिने भए तापनि, दोस्रो विश्वयुद्ध जस्ता जीवनका कठिन मोडहरूमा यसले आफ्नै रगत बगाएर इतिहास रचना गर्न माग गर्दछ।

प्रतिरोधको प्रतीक

यसरी फासीवाद-विरोधी ब्लोक एक जुझारु इतिहासकारका प्रतीक बने—जसले प्राज्ञिक व्यक्ति भनेको वास्तविकताबाट टाढा रहेको र समाजप्रति कुनै सरोकार नराख्ने एक निरपेक्ष सन्त हो भन्ने धारणालाई पूर्ण रूपमा तोडिदिए। समयसँगै निर्माण भएको ब्लोकको यो छविले इतिहासका हजारौँ विद्यार्थीहरूलाई अतीतलाई अझ गम्भीरताका साथ बुझ्न प्रेरित गर्‍यो, जुन गम्भीरता समाजको अपूर्ण वास्तविकतालाई बदल्ने साहस राख्नेहरूका लागि अत्यावश्यक हुन्छ।

यसबाहेक, उनले इतिहासकार भनेको निष्कलंक प्राणी हो, जो आफ्ना आकांक्षाहरूमा तटस्थ रहँदै इतिहासमा संलग्न हुन चाहँदैन ताकि उसको कथित रूपमा पवित्र मानिएको निर्णय दूषित नहोस् भन्ने पुरानो भ्रमलाई पूर्ण रूपमा चकनाचुर पारिदिए। ब्लोकलाई थाहा थियो कि इतिहासको अगाडि पूर्ण निष्पक्षताको खोजी असम्भव छ, त्यसैले उनले आफूले गहिरो प्रेम गरेको राष्ट्रका लागि आफ्नो जीवन उत्सर्ग गर्ने निर्णय गरे।

उनले इतिहासकार भनेको निष्कलंक प्राणी हो, जो आफ्ना आकांक्षाहरूमा तटस्थ रहँदै इतिहासमा संलग्न हुन चाहँदैन ताकि उसको कथित रूपमा पवित्र मानिएको निर्णय दूषित नहोस् भन्ने पुरानो भ्रमलाई पूर्ण रूपमा चकनाचुर पारिदिए।

म्याक्रोन र उनको उद्देश्य

राष्ट्रपति इमानुएल म्याक्रोनले यसरी अर्का एक फासीवाद-विरोधी व्यक्तित्वलाई प्यान्थियनमा समाविष्ट गर्ने निर्णय गरेका छन्। यसअघि उनले राजनीतिज्ञ सिमोन बेल, कलाकार जोसेफिन बेकर, र आर्मेनियाली कवि मिसाक मानुसियाँलाई सम्मानित गरिसकेका छन्। जसले ब्लोकसँगै थर्ड राइखको जातिवादी र शोषक संयन्त्रविरुद्ध आ-आफ्नै तरिकाले पीडा भोगे र संघर्ष गरे।

आफ्नो आधिकारिक भाषणमा, म्याक्रोनले ब्लोकको "धर्मनिरपेक्षताको तीव्र रक्षा" लाई विशेष रूपमा जोड दिए। "हृदय र विवेकले एक सच्चा गणतन्त्रवादी, तथा धर्मनिरपेक्षताका प्रखर र अथक रक्षक मार्क ब्लोकले मार्सल पेतांको सरकारद्वारा संस्थागत गरिएको राज्य-अनुमोदित यहुदी-विरोधको परिणाम भोगे... मार्क ब्लोकले फ्रान्स र इतिहास, गणतन्त्र र विज्ञान, सरकार र विवेकलाई जोड्छन्। यो दृष्टिकोण र यो सम्बन्ध आज पनि ऐतिहासिक संशोधनवादको विष विरुद्ध सबैभन्दा उत्तम ओखती हो।"

म्याक्रोन फ्रान्समा दिनानुदिन बढ्दै गइरहेको दक्षिणपन्थी अतिवाद विरुद्ध एउटा स्पष्ट सन्देश दिन चाहन्छन्। वास्तवमा, ब्लोकको परिवारले आफ्नो पूर्वजलाई प्यान्थियनमा समावेश गर्ने समारोहमा कुनै पनि दक्षिणपन्थी राजनीतिक दलका प्रतिनिधिहरू उपस्थित नहुन अनुरोध गरेको थियो, जुन अधिकार सामान्यतया यस्ता समारोहहरूमा दलका नेताहरूलाई हुने गर्दछ।

फ्रान्समा बौद्धिक वर्गले अझै पनि सार्वजनिक बहसहरूमा निकै महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। र हालका वर्षहरूमा इतिहासलाई दक्षिणपन्थी दृष्टिकोणबाट ब्याख्या गर्ने प्रवृत्तिले प्रश्रय पाएको छ।

यसको कारण के हो भने, फ्रान्समा बौद्धिक वर्गले अझै पनि सार्वजनिक बहसहरूमा निकै महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। र हालका वर्षहरूमा इतिहासलाई दक्षिणपन्थी दृष्टिकोणबाट ब्याख्या गर्ने प्रवृत्तिले प्रश्रय पाएको छ। विशेष गरी जसले फ्रान्सेली दक्षिणपन्थीहरूलाई (नाजीहरूसँग मिलेमतो गर्नेहरू र अन्य लगायत) कुनै न कुनै रूपमा चोख्याउने वा सही ठहर्‍याउने प्रयास गर्छ।

यद्यपि, म्याक्रोनले आफ्ना राजनीतिक निर्णयहरूले गर्दा दक्षिणपन्थी अतिवादको उदयलाई बल पुर्‍याएको भन्दै आलोचनाको पनि सामना गरिरहेका छन्। जस्तै, उनले संसद् भङ्ग गर्नु वा केही अनौपचारिक प्रतिज्ञाहरूका बाबजुद वामपन्थीहरू (जसले दक्षिणपन्थीहरूको अग्रताका बाबजुद निर्वाचनमा अप्रत्याशित जित हासिल गरेका थिए) लाई समावेश नगरी सरकार गठन गर्ने निर्णय गर्नु।

यसका बाबजुद पनि, यो कदमको अधिकांश वामपन्थी, मध्यमार्गी र फ्रान्सेली दक्षिणपन्थीको त्यो राष्ट्रवादी तप्काले समेत प्रशंसा गरेको छ, जसले फ्रान्सका लागि निकै अन्धकारमय समयतर्फको प्रतिगमनका बीच यी मध्यकालीन इतिहासकारलाई एक चम्किलो प्रतीकको रूपमा हेर्छन्। यसरी ब्लोक ती व्यक्तिहरूको उत्तराधिकारी बनेका छन् जसले अतीतलाई वर्तमान रूपान्तरण गर्ने एक आधारभूत औजारको रूपमा हेर्छन्।

र यद्यपि उनी मध्यकालीन इतिहासका ज्ञाता थिए, उनी सन् १९३० र १९४० को दशकमा फ्रान्समा मडारिएको खतराप्रति पूर्ण रूपमा सचेत थिए। किनभने उनले बुझेका थिए कि इतिहास कहिलेकाहीँ निकै सुस्त देखिने यस्तो पशु  जस्तै हो, जसले जुनसुकै बेला पनि सबै कुरा बदलिदिने गरी विनाशकारी धक्का दिन सक्छ। आज, उनको यो उदाहरणले ती व्यक्तिहरूको अन्धकारमय दिनहरूमा उज्यालो छर्नेछ, जसले आफ्नो गति तीव्र पारिरहेका अन्य भयानक जीवहरूसँग आमनेसामने गर्नुपर्नेछ।

Source: https://breakthroughnews.org

अनुवाद: केदार सिटौला
(यो अनुवाद लेख साभार छाप्नेले अनिवार्य रुपमा मूल लेखको स्रोत, अनुवादकको नाम र दायित्वबोधको हाइपरलिङ्कसहित स्रोत खुलाउनुहोला ।  –दायित्वबोध)

दायित्वबोधको विशेष अनुरोध

वाम वैचारिकीको रक्षा र प्रबर्द्धनका लागि दायित्वबोध अनलाइन निरन्तर रहनु जरुरी छ भन्ने तपाईंलाई लाग्छ ? के दायित्वबोधमा प्रकाशित भइरहेका सामग्रीहरु उपयोगी र पठनीय छन् भन्ने तपाईं ठान्नुहुन्छ ? दायित्वबोधको निरन्तरताको लागि तपाईंको सहयोगले ठूलो अर्थ राख्छ !

तपाईंले कसरी सहयोग गर्न सक्नुहुन्छ ?

–सामर्थ्यअनुसारको आर्थिक सहयोग गरेर । –विचारप्रधान लेखरचनाहरु उपलब्ध गराएर । –दायित्वबोधमा छापिएका लेखरचनाहरु शेयर गरेर । दायित्वबोधको फेसबुक पेज, युट्युब, ट्विटर, टिकटक लगायतका सामाजिक सञ्जाल पेजहरु लाइक–शेयर–सब्स्क्राइब गरेर ।

दायित्वबोधलाई आर्थिक सहयोग गर्नका लागि

https://dayitwabodh.com/page/support-us/