कृषि र पर्यावरणका मौन पहरेदार चमेरो

एआइ निर्मित चित्र ।

प्रकृतिमा हरेक जीवले कुनै न कुनै रूपमा सन्तुलन कायम राख्न ठूलो योगदान पुर्‍याएका हुन्छन्। यसैक्रममा मानिसको खासै नजर नपुग्ने तर विश्व खाद्य सुरक्षा र कृषिक्षेत्रमा अहम् भूमिका खेल्ने एक जीव हो— चमेरो (Bat)। सामान्यत: मिथकीय रुपमा रहस्यमय जीव र स्वास्थ्यको हिसाबले अनगिन्ती भाइरसहरुको खानी मानिने चमेरा भन्नेबित्तिकै मानिसहरु तर्सने वा डराउने गर्छन् । तर यथार्थ कुरा के हो भने चमेरा मानिसको शत्रु हैन, मित्र जीव हो ।  रातको अध्यारोमा आकाशमा मौन रूपमा उड्ने यी स्तनधारी प्राणीहरूले कृषकका बालीनालीमाथि सत्रुझैँ आक्रमण गर्ने किराहरूलाई खाएर प्राकृतिक रूपमा नै प्रभावकारी कीटनाशकको काम गरिरहेका हुन्छन्। ठोस रुपमा भन्नुपर्दा, चमेराहरूले विश्वभरिमा मकैको इयरवर्म (Corn Earworm Moth) जस्ता हानिकारक किराहरूको सिकार गरेर मात्रै वार्षिक रूपमा अर्बौं डलर बराबरको आर्थिक बचत गरिदिएका छन्।

वास्तवमा चमेराले मानिसमाथि अप्रत्यक्ष रुपमा लगाउने यो गुण कुनै सामान्य वा आकस्मिक घटना होइन । यो त रातको समयमा कृषि क्षेत्रमा हुने एक अदृश्य तर अत्यन्तै शक्तिशाली जैविक युद्ध हो। संसारभरका कृषियोग्य जमिनमा प्रत्येक रात्रि पहरा दिने क्रममा चमेराहरूले बाली नष्ट गर्ने घातक कीराहरूलाई आफ्नो आहार बनाउँछन्। संसारभरि नै मकै, कपास र गोलभेँडाजस्ता मुख्य बालीहरूलाई सखाप पार्ने शत्रुजीवी कीराका लार्भाहरू कृषकका लागि टाउको दुखाइको विषय बन्ने गरेका छन्। चमेराहरूले तिनै हानिकारक वयस्क कीराहरूलाई खाएर बालीको उत्पादनलाई सुरक्षित राख्ने काम गर्छ । त्यति मात्रै कहाँ हो र ? त्यसरी कीराहरुलाई खाएर चमेराले बालीमा लाग्ने विषाक्त ढुसीजन्य सङ्क्रमण (Fungal Infections) को जोखिमलाई समेत नाटकीय रूपमा कम गराउँछन्। यो प्राकृतिक प्रतिरक्षा प्रणालीले दिगो कृषि र जनस्वास्थ्य दुवैका लागि स्वस्थ चमेरोको जनसङ्ख्या जोगाउनु कति अपरिहार्य छ भन्ने कुरा प्रष्ट्याउँछ।

वैज्ञानिक अध्ययन र अनुसन्धानले यस पारिस्थितिकीय सेवाको आर्थिक मूल्य निकै चकित पार्ने किसिमको देखाएको छ। प्रतिष्ठित वैज्ञानिक जर्नल 'प्रिसिडिङ्स अफ द नेशनल एकेडेमी अफ साइन्सेस' (PNAS) मा प्रकाशित जोन जे. मेन  र जस्टिन जि. बोयल्सको सन् २०१५ को चर्चित अनुसन्धानले यस तथ्यलाई पहिल्यै प्रष्ट्याइसकेको छ। मकैबारीमा गरिएको उक्त ग्राउन्डब्रेकिङ वा जमिनस्तरको क्षेत्रगत प्रयोगबाट के पत्ता लाग्यो भने, जब मकैबारीबाट चमेराहरूलाई कृत्रिम रूपमा टाढा राखियो वा प्रवेश निषेध गरियो, तब त्यहाँ कीराहरूको जनसङ्ख्या करिब ६० प्रतिशतले बढ्यो र त्यसको परिणामस्वरुप बालीमा ५० प्रतिशत बढी क्षति पुग्यो।

यस प्रकारका वैज्ञानिक विश्लेषण र अनुमानहरूले संयुक्त राज्य अमेरिकाको मात्रै कृषिक्षेत्रमा कीट नियन्त्रण र रासायनिक कीटनाशकमा हुने खर्च कटौतीमार्फत चमेराले वार्षिक ३.७ अर्बदेखि ५३ अर्ब डलरसम्मको आर्थिक योगदान पुर्‍याउने गरेका छन्। जब कि बासस्थानको विनाश र विभिन्न घातक रोगहरूका कारण चमेराको जनसङ्ख्या चौतर्फी खतरामा पर्दै गएको छ, यस्तो अवस्थामा तिनको संरक्षण गर्नुलाई चुनौतीपूर्ण बनेको छ । चमेराको संरक्षण गर्ने कुरालाई खालि  सामान्य वातावरणीय लक्ष्य मात्र मानिनु हुँदैन; यो त सिङ्गो कृषि अर्थतन्त्रलाई जोगाउने एक अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण रणनीतिक कदम हो।

आधुनिक कृषि प्रणालीमा रासायनिक कीटनाशकहरूको अत्यधिक प्रयोगले माटोको उर्वराशक्ति, जलस्रोत र मानव स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पारिरहेको छ। यसप्रकारको रासायनिक प्रदूषणले खाद्य चक्रलाई नै विषाक्त बनाउँदै लगिरहेको छ। यस्तो संवेदनशील घडीमा चमेरो जस्ता प्राकृतिक शिकारी जीवहरू जैविक नियन्त्रकको रूपमा वरदान साबित भएका छन्। एकै रातमा एउटै चमेराले आफ्नो शरीरको तौलभन्दा धेरै गुणा बढी हानिकारक कीराहरू खाइदिन सक्छ। यसले गर्दा किसानहरूले महँगा र हानिकारक विषादीहरूमा गर्ने लगानी स्वतः घटेर जान्छ । यो पर्यावरण, जनस्वास्थ्य र अर्थतन्त्र दुवैका लागि हितकर छ।

चमेराले बालीमा पार्ने प्रत्यक्ष प्रभाव केवल कीरा मार्नमा मात्र सीमित छैन। मकै लगायतका अन्नबालीमा लाग्ने इयरवर्म कीराले अन्नलाई मात्र नष्ट गर्दैन, यसले बिरुवामा विभिन्न विषाक्त ढुसी वा फङ्गासको संक्रमण फैलाउन बाटो पनि बनाइदिन्छ। यस्ता ढुसीले उत्पादनको गुणस्तर त बिगार्छ नै, साथै त्यसलाई खानयोग्य दानाको रूपमा प्रयोग गर्दा घरपालुवा जनावर र गाईवस्तुको स्वास्थ्यमा समेत गम्भीर असर पार्न सक्छ। चमेराले तिनै कीराका पुतलीहरूलाई बोटबिरुवामा फुल पार्नुअघि नै आकाशमै सिकार गरेर नष्ट गरिदिन्छन्, जसले गर्दा समग्र बाली र पशुपन्छीको स्वास्थ्य चक्र सुरक्षित रहन्छ।

यी सबै तथ्यहरूका बाबजुद पनि विश्वभर चमेरोका बासस्थानहरू तीव्र रूपमा विनाश भइरहेका छन्। जङ्गलको फँडानी, शहरीकरणको विस्तार, गुफाहरूमा मानवीय हस्तक्षेप र 'ह्वाइट-नोज सिन्ड्रोम' (White-nose syndrome) जस्ता घातक ढुसीजन्य रोगहरूका कारण चमेराको सङ्ख्या विश्वव्यापी रूपमा घट्दो क्रममा छ। समयमै यी प्रकृतिका रक्षक मित्रजोहरुको संरक्षण नगरिने हो भने, यसले निकट भविष्यमा ठूलो कृषि सङ्कट निम्त्याउन सक्छ। चमेराको अभावमा कीटहरूको अत्यधिक वृद्धिका कारण बाली उत्पादनमा भारी गिरावट आउनेछ भने किसानहरूले बाली जोगाउन थप रासायनिक विषाषक प्रयोग गर्नुपर्ने बाध्यता सिर्जना हुनेछ । स्वभाविक रुपमा त्यसले उत्पादन लागत धेरै गुणा बढाउनेछ।

तसर्थ, पारिस्थितिकीय सन्तुलन र दिगो विकासका लागि चमेराको संरक्षण आजको वैश्विक एजेन्डा बन्नुपर्छ। कृषकहरूलाई चमेराको महत्त्वबारे शिक्षित गराउने, खेतबारीको आसपासमा प्राकृतिक बासस्थान र रुखबिरुवा संरक्षण गर्ने तथा वायु ऊर्जा फर्म वा अन्य पूर्वाधार निर्माण गर्दा चमेराको उडान मार्गलाई असर नपर्ने गरी नीतिहरू बनाउनु पर्दछ। प्रकृतिले हामीलाई निःशुल्क उपलब्ध गराएको यो अदभुत जैविक संयन्त्रलाई जोगाउनु हामी सबैको साझा दायित्व हो। चमेराको संरक्षणले एकातिर पर्यावरणलाई स्वस्थ राख्छ भने अर्कोतिर सुरक्षित खाद्य आपूर्तिमार्फत मानव जातिको भविष्यलाई सुदृढ बनाउँछ।