अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिसन्तुलनमा आएको व्यापक परिवर्तनको सम्बन्धमा

१. एकलध्रुवीय विश्वको अन्त्य र बहुध्रुवीयताको उदय

शीतयुद्धको समाप्तिपछि विश्व राजनीतिमा कायम भएको अमेरिकाको एकल महाशक्ति (Unipolarity) को युग अहिले 'मृत्यु शय्या' मा पुगेको छ । विगतमा अमेरिकाले विश्वका विकसित, विकासोन्मुख र कमजोर राष्ट्रहरूको आन्तरिक तथा बाह्य मामिलामा जुन स्तरको हुकुमी शासन चलाउँथ्यो, त्यो अब असम्भव भएको छ । एक्काइसौँ शताब्दीको तेस्रो दशकको मुख्य विशेषता नै प्रतिस्पर्धात्मक बहुध्रुवीयता हो । यहाँ अमेरिका अब एकमात्र निर्णायक शक्ति नभई चीन, रूस र युरोप जस्ता बहुशक्तिकेन्द्रहरूसँग सहअस्तित्व, प्रतिस्पर्धा र कतिपय अवस्थामा सहकार्य गर्नुपर्ने बाध्यतामा छ ।

२. रणनीतिक र सैन्य प्रभुत्वमा ह्रास

कुनै पनि सत्ताले समाज विकासको सार्वभौम नियमलाई शक्तिको भरमा सधैँ रोक्न सक्दैन । बेलायती साम्राज्यवाद र फासिवादको अन्त्य झैँ अमेरिकी प्रभुत्वको पनि रणनीतिक अन्त्य निश्चित छ । सैन्य दृष्टिकोणबाट पनि अमेरिका अब प्रतिद्वन्द्वीविहीन रहेन । चीन र रूस सैन्य महाशक्तिका रूपमा स्थापित भइसकेका छन् भने इरानले समेत आफूलाई यो क्लबमा उभ्याएको छ । बाइडेन प्रशासनले नेटो विस्तारमार्फत रूसलाई घेर्न खोज्दा युक्रेन युद्ध शुरु भयो तर त्यसले रूसलाई कमजोर बनाउनुको साटो पश्चिमाहरूको सैन्य र आर्थिक सीमालाई उदाङ्गो पारिदिएको छ ।

३. ट्रम्पको पुनरागमन र 'भष्मासुर नीति'

डोनाल्ड ट्रम्पको ह्वाइट हाउसमा पुनरागमन अमेरिकी एकल प्रभुत्व जोगाउने अन्तिम आक्रामक प्रयत्न हो । ट्रम्पका नीतिहरू जस्तै; कडा शुल्क (Tariffs), विभिन्न देशमाथिको नाकाबन्दी र मध्यपूर्वमा इजरायललाई प्रयोग गरेर इरान र अरब क्षेत्रको ऊर्जा मार्ग (स्ट्रेट अफ होर्मुज) कब्जा गर्ने रणनीति । वास्तवमा यी अमेरिकी साम्राज्यवादभित्रका सङ्कटका परिणामहरू हुन् । ट्रम्पको 'भष्मासुर नीति'ले अमेरिकालाई फेरि महान् बनाउनुको सट्टा यसले अमेरिकी एकल प्रभुत्वको औपचारिक अन्त्यलाई झन् छिटो गराउने र बहुध्रुवीयतालाई संस्थागत गर्नेछ ।

४. आर्थिक बहुध्रुवीयता र चीनको भूमिका

आर्थिकरूपमा विश्व अब पश्चिमाहरूको कब्जामा मात्र छैन । चीन विश्व अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड बनेको छ । रूस र चीनले पश्चिमा शैलीको 'बजार अर्थतन्त्र' को दबाबलाई अस्वीकार गर्दै 'राजकीय पूँजीवाद' को जगमा आफ्नो अर्थतन्त्र बलियो बनाएका छन् । चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिन-पिङको 'बेल्ट एण्ड रोड' अवधारणा र "सबैका लागि लाभदायक खुला वैश्विकरण" को प्रस्तावले अमेरिकी एकाधिकारवादी नीतिलाई चुनौती दिएको छ । अबको विश्व अर्थतन्त्र केही धनी राष्ट्रको हितमा मात्र नभई सबै राष्ट्रको समान अपनत्व हुने गरी प्रजातान्त्रिक हुनु अपरिहार्य भइसकेको छ ।

५. पश्चिमा खेमाभित्रको अन्तर्विरोध

ट्रम्पको आगमनले पश्चिमा साम्राज्यवादी खेमा (अमेरिका र युरोप) बीचको सम्बन्धमा इतिहासकै ठूलो दरार पैदा गरेको छ । अमेरिकाले युरोपेली राष्ट्रहरूलाई 'कागजी बाघ' को संज्ञा दिएको र पटकपटक अपमानित गरेको घटनाले नेटोको अस्तित्व नै सङ्कटमा परेको कुरा बताउँछ । युरोप विगत ८ दशकदेखि अमेरिकी नव-औपनिवेशिकतामा रहेको र अब उसले आफ्नो स्वतन्त्र अस्तित्वका लागि रूस र चीनसँग मित्रताको हात अगाडि बढाउनु दूरदृष्टि हुनेछ  ।

६. एकल वैश्विक प्रभुत्वको अन्त्य र प्रतिस्पर्धात्मक वैश्विक अवस्थाको उदयबाट मानवजातीले हाल सामना गरिरहेका समस्याहरूको स्थायी समाधान हुन सक्दैन

क. बहुध्रुवीयताले मात्र सबै समस्या समाधान गर्दैन

– अमेरिकी एकल प्रभुत्वको अन्त्य भएर बहुध्रुवीय विश्वको उदय हुँदैमा मानवजातीले सबै समस्याबाट मुक्ति पाउँछ भन्नु भ्रम हो ।

– विश्वका सम्पूर्ण समस्याको मुख्य जड वैश्विकृत साम्राज्यवाद हो । जबसम्म साम्राज्यवाद रहन्छ, मानवजाती पूर्ण रूपमा मुक्त हुन सक्दैन ।

ख. अन्तर-साम्राज्यवादी अन्तर्विरोध र उपयोगको नीति

– अहिलेका नयाँ शक्तिहरू (चीन, रूस आदि) पनि आधारभूतरूपमा साम्राज्यवादी नै हुन् । उनीहरू र अमेरिकाबीचको सङ्घर्ष अन्तर-साम्राज्यवादी अन्तर्विरोध हो ।

– सबै साम्राज्यवादी शक्ति उस्तै हुन् भनेर तटस्थ बस्नु "वामपन्थी लफ्फाजी" र आत्मघाती हुन सक्छ । स्टालिनले दोस्रो विश्वयुद्धमा फासिवादका विरुद्ध अन्य शक्तिसँग मिलेको उदाहरण दिँदै अहिले पनि मुख्य शत्रु (अमेरिका-इजरायल गठबन्धन) लाई पराजित गर्न नयाँ शक्तिहरूसँग कार्यनीतिक सहकार्य गर्नुपर्छ ।

ग. मुख्य शत्रुको पहिचान: अमेरिका-इजरायल गठबन्धन

– शीतयुद्धपछि कायम अमेरिकी एकल प्रभुत्व नै विश्वका कामदार वर्ग र उत्पीडित राष्ट्रहरूको प्रमुख शत्रु हो ।

–हाल ट्रम्प र नेतान्याहु प्रशासनले इरान, गाजा र लेबनानमा गरिरहेको सैन्य आक्रमण र नरसंहारले तेस्रो विश्वयुद्धको शुरुवात गरिसकेको छ ।

घ. तेस्रो विश्वयुद्ध रोक्ने चुनौती

– अहिले विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलन कमजोर अवस्थामा छ । यस्तो बेला युद्धलाई "क्रान्तिकारी गृहयुद्ध" मा बदल्न सक्ने शक्ति कम्युनिस्टहरूसँग छैन ।

– त्यसैले, अहिलेको प्राथमिक आवश्यकता भनेको अमेरिका र इजरायलको फासिस्ट रणनीतिलाई असफल पार्नु र तेस्रो विश्वयुद्ध हुनबाट रोक्नु हो ।

ङ. कार्यनीतिक हेरफेर तर रणनीतिक दृढता

– मुख्य शत्रुका विरुद्ध चीन, रूस, भारत वा इरान जस्ता शक्तिसँग मिल्नुको अर्थ ती देशका शासक वा आफ्नै देशका प्रतिक्रियावादीसँग सम्झौता गर्नु होइन ।

– अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थितिअनुसार कार्यनीति (Tactics) मा परिवर्तन भए पनि साम्राज्यवाद उन्मूलन गर्ने रणनीति (Strategy) मा परिवर्तन हुनुहुँदैन ।

२०८३ वैशाख १८

प्रगतिशील रुपान्तरण आन्दोलनले संघीय राजधानी काठमाडौंमा ‘स्वनाम साथी व्याख्यान श्रृङ्खला– २’ अन्तर्गत ‘विश्व भूराजनीति र नेपाल’ शीर्षकमा एक कार्यक्रमको आयोजना गरेको थियो । सोही कार्यक्रममा वामपन्थी विद्वान एवं पूर्व राजदूत योगेन्द्र ढकाल (अजय शर्मा) ले प्रस्तुत गर्नुभएको कार्यपत्रको सारसंक्षेप हो यो । उक्त कार्यपत्रलाई तलको पिडिएफमा पढ्न सकिन्छ ।