आदिम जीवविज्ञान, आधुनिक प्रचुरता: मेटाबोलिक रोगका जराहरू

आज हामीले बोक्ने आमाशय मूलतः त्यही अंग हो जसले हजारौं वर्ष पहिलेका 'हन्टर-ग्यादरर' (शिकारी र संकलनकर्ता) हरूलाई जीवित राखेको थियो। यो अनिश्चितताले भरिएको संसारमा विकसित भएको हो, जहाँ खानाको उपलब्धता अनिश्चित थियो, मौसम अनिश्चित थियो र बाँच्नु नै अनिश्चित थियो।

मानव आमाशय प्राचीन छ, जुन सुरक्षित र सीमित खानाका लागि बनेको हो। आमाशय विकसित भएको छैन, तर यसलाई उपलब्ध हुने खानाको मात्रा र गुणस्तर भने निकै फेरिएको छ। यही नै धेरै आधुनिक क्लिनिकल रोगहरूको एउटा मुख्य कारण हो।

यी दुई तथ्यहरूका बीचमा आधुनिक 'मेटाबोलिक' रोगहरूको कथा लुकेको छ। मधुमेह, मोटोपना, फ्याटी लिभर (कलेजोमा बोसो जम्नु), उच्च रक्तचाप—यी समस्याहरूलाई अक्सर चिकित्सा असफलता, आनुवंशिक कमजोरी वा बुढ्यौलीको अनिवार्य परिणामको रूपमा हेरिन्छ। तर यदि ती न त आकस्मिक हुन् न त रहस्यमय?  यदि यी समस्याहरू एउटा आदिम पाचन प्रणालीलाई स्थायी खाद्य प्रचुरता भएको संसारमा राख्दा उत्पन्न हुने पूर्वानुमान गर्न सकिने परिणामहरू हुन् भने?

आज हामीले बोक्ने आमाशय मूलतः त्यही अंग हो जसले हजारौं वर्ष पहिलेका 'हन्टर-ग्यादरर' (शिकारी र संकलनकर्ता) हरूलाई जीवित राखेको थियो। यो अनिश्चितताले भरिएको संसारमा विकसित भएको हो, जहाँ खानाको उपलब्धता अनिश्चित थियो, मौसम अनिश्चित थियो र बाँच्नु नै अनिश्चित थियो। त्यतिबेला क्यालोरी बहुमूल्य हुन्थ्यो। चिनी दुर्लभ थियो। शारीरिक गतिशीलता अनिवार्य थियो।

त्यस समयको संसारमा, मानव पाचन प्रणाली उत्कृष्ट ढंगले डिजाइन गरिएको थियो। जब खाना उपलब्ध हुन्थ्यो, विशेष गरी फलफूल वा कन्दमूल जस्ता कार्बोहाइड्रेटयुक्त खाना, शरीरले ग्लुकोजलाई कुशलतापूर्वक सोस्ने गर्दथ्यो। इन्सुलिनले उक्त ग्लुकोजलाई कोषहरूमा पुर्‍याउँथ्यो। बढी भएको ऊर्जा बोसोको रूपमा सञ्चित हुन्थ्यो । यो कुनै कमजोरी नभएर जीवन बचाउने एउटा सुरक्षित भण्डार थियो। अनिकाल, हिउँद, बसाइँसराइ वा बिरामी परेको बेला, जीवन धान्नका लागि त्यही सञ्चित बोसोको प्रयोग गरिन्थ्यो।

यो प्रणालीले काम गर्नुको कारण यो 'चक्र' भित्र सञ्चालित थियो—भोज र अनिकालको चक्र, गतिशीलता र विश्रामको चक्र, प्रकाश र अन्धकारको चक्र। आधुनिक जीवनले ती चक्रहरूलाई मेटाइदिएको छ।

आज, भोजन मौसमी छैन। यो स्थायी छ। यो इन्जिनियरिङ गरेर बनाइएको छ। यो दिनको २४ सै घण्टा उपलब्ध छ। प्रशोधित कार्बोहाइड्रेट, चिनीयुक्त पेय पदार्थ, जंक फूड (प्रसोधित खाना), र उच्च क्यालोरीयुक्त सुविधायुक्त खानाहरू अब कहिलेकाहीँ लिइने स्वाद मात्र रहेनन्।  यी त दैनिक मुख्य आहार बनेका छन्। यसैबीच, शारीरिक परिश्रम नाटकीय रूपमा घटेको छ। धेरै मानिसहरू अहिले आफ्नो जागृत अवस्थाको अधिकांश समय टेबुलमा, गाडीमा वा स्क्रिनको अगाडि बसेर बिताउँछन्। तर, आमाशयले भने आफ्नो 'प्रोग्रामिङ' (कार्यप्रणाली) लाई अझै अपडेट वा परिमार्जन गरेको छैन।

जब हामी प्रशोधित कार्बोहाइड्रेट उपभोग गर्छौं, ती चाँडै ग्लुकोजमा परिणत हुन्छन्। रगतमा चिनीको मात्रा बढ्छ। इन्सुलिन उत्सर्जन हुन्छ। कोषहरूले ऊर्जा सोस्छन्। यदि ऊर्जाको खपत भन्दा प्राप्ति बढी भयो भने, जुन गतिहीन जीवनशैलीमा सामान्य हो, बढी भएको ग्लुकोज बोसोको रूपमा सञ्चित हुन्छ। यो प्रक्रिया अस्वभाविक होइन। यो त शरीर जुन कामका लागि बनेको हो, ठ्याक्कै त्यही भइरहेको हो। समस्या त यसको निरन्तरतामा छ।

जब उच्च चिनीको सेवन र न्यून ऊर्जा खर्चको यो चक्र दिनहुँ चलिरहन्छ, तब शरीरमा इन्सुलिनको मात्रा दीर्घकालीन रूपमै उच्च रहन्छ। समय बित्दै जाँदा, कोषहरू इन्सुलिनप्रति कम संवेदनशील हुन थाल्छन्। यसको क्षतिपूर्ति गर्न प्यान्क्रियाज (अग्न्याशय) ले अझ बढी इन्सुलिन उत्पादन गर्छ। अन्ततः, यो संवेदनशील प्रणाली असफल हुन थाल्छ। रगतमा चिनीको मात्रा लगातार बढ्छ र टाइप २ मधुमेह देखा पर्छ।

यहाँ के भयो ध्यान दिनुहोस्: शरीरले अचानक काम गर्न छोडेको होइन। यसले त एउटा अतार्किक वातावरणप्रति तार्किक प्रतिक्रिया मात्र जनाएको हो। आदिम आमाशयले प्रचुरतापछि अभावको अपेक्षा गर्दछ। यसले खाएपछि शारीरिक हलचलको अपेक्षा गर्दछ। यसले दुई छाक खानाको बीचमा लामो अन्तरालको अपेक्षा गर्दछ। आधुनिक जीवनशैलीले यीमध्ये केही पनि प्रदान गर्दैन।

यसको सट्टा, हामी पटक-पटक खाइरहन्छौं (snacking)। हामी तरल क्यालोरीहरू पिउँछौं जसले पेट भरिएको प्राकृतिक संकेत (satiety mechanisms) लाई नै छल्छन्। हामी कृत्रिम प्रकाशमा ढिलो रातीसम्म खान्छौं। हामी कम सुत्छौं। हामी दीर्घकालीन तनाव भोग्छौं। यी प्रत्येक कारकहरूले हर्मोनको सन्तुलन, भोकको नियन्त्रण र ग्लुकोजको मेटाबोलिज्मलाई परिवर्तन गरिदिन्छन्।

यस्तो सन्दर्भमा, खाद्य प्रचुरता मेटाबोलिक रूपमा खतरनाक बन्न पुग्छ। विकासक्रमले ती व्यक्तिहरूलाई प्राथमिकता दियो जसले बढी भएको ऊर्जालाई कुशलतापूर्वक सञ्चय गर्न सक्थे। अनिश्चितताको संसारमा, ग्लुकोजलाई बोसोमा बदल्न सक्ने क्षमता एउटा प्रतिस्पर्धात्मक लाभ थियो। जसले ऊर्जा सञ्चय गरे, तिनीहरू कठिन मौसममा बाँचे र सन्तान उत्पादन गरे। जसले सकेनन्, तिनीहरू मासिए।

तर विकासक्रमले औद्योगिक खाद्य प्रणाली, विश्वव्यापी चिनी उत्पादन, वा डिजिटल अर्थतन्त्रको पूर्वानुमान गरेको थिएन। आज, प्रचुरता स्थायी बनेको छ। बोसो सञ्चय गर्ने जीवनरक्षक संयन्त्र अहिले यस्तो ठाउँमा सञ्चालित छ जहाँ अभाव सायदै कहिल्यै फर्कन्छ। यसको परिणाम भण्डारण मात्र भइरहने तर खर्च कहिल्यै नहुने अवस्था हो।

मोटोपना र मधुमेहलाई व्यक्तिगत अनुशासनको असफलताको रूपमा व्याख्या गर्नु लोभलाग्दो हुन सक्छ। तर त्यो दृष्टिकोणले जीवविज्ञानलाई बेवास्ता गर्छ। मानव भोक प्रणाली हर्मोनद्वारा प्रभावित हुन्छ; 'अल्ट्रा-प्रोसेस्ड' (अत्यधिक प्रशोधित) खानाहरू त प्राकृतिक रूपमा पेट भरिएको संकेत दिने प्रणालीलाई नै निष्क्रिय पार्ने गरी बनाइएका हुन्छन्। ती क्यालोरीले भरिएका, छिट्टै सोसिने र निकै स्वादिला हुन्छन्। आदिम आमाशयले तिनीहरूलाई बहुमूल्य स्रोतको रूपमा बुझ्छ र भण्डारण प्रक्रिया सुरु गर्छ।

यसका साथै, शारीरिक निष्क्रियताले मांसपेशीको ग्लुकोज सोस्ने क्षमतालाई घटाउँछ। मांसपेशीहरू रगतमा भएको चिनीका मुख्य उपभोक्ता हुन्। जब तिनीहरूको प्रयोग कम हुन्छ, ग्लुकोज खपत हुने प्रक्रिया सुस्त हुन्छ। त्यही कार्बोहाइड्रेटको मात्रा जो एक सक्रिय व्यक्तिको लागि हानिकारक नहुन सक्थ्यो, एक गतिहीन व्यक्तिको लागि भने समस्याग्रस्त बन्न पुग्छ।

त्यसैले, यो द्वन्द्व बलिया र कमजोर व्यक्तिहरू बीचको होइन। यो त प्राचीन शरीर विज्ञान (physiology) र आधुनिककालमा निर्मित प्रचुरता बीचको द्वन्द्व हो। कतिपयले यसका लागि प्राविधिक समाधानहरू सुझाउँछन्, इन्सुलिनको संवेदनशीलता बढाउने औषधिहरू, पिसाबमार्फत ग्लुकोज उत्सर्जन बढाउने औषधिहरू, वा आमाशयको आकार सानो बनाउने शल्यक्रियाहरू। यहाँसम्म कि मेटाबोलिक प्रक्रियाहरू परिवर्तन गर्न अनुमानित 'जीन एडिटिङ' (वंशानुगत संशोधन) का कुराहरू पनि भइरहेका छन्।

यी हस्तक्षेपहरूले मद्दत गर्न सक्छन्। यिनले जीवन बचाउँछन्। तर यिनले शरीर र वातावरण बीचको आधारभूत बेमेललाई हटाउँदैनन्। आदिम आमाशयलाई पुनः डिजाइन (redesign) गर्नु आवश्यक छैन। यसलाई त सम्मान गर्नु आवश्यक छ।

शरीर र जीवनशैली बीचको सामञ्जस्य कस्तो देखिएला त? यसको अर्थ प्रशोधित चिनी र स्टार्चको सट्टा न्यूनतम प्रशोधन गरिएका खानाहरूलाई प्राथमिकता दिनु हो। यसको अर्थ निरन्तर खाइरहनुको सट्टा निश्चित समयमा खाना खानु हो। यसको अर्थ दैनिक शारीरिक हलचल हो, जरुरी छैन कि त्यो चरम व्यायाम नै होस्, तर निरन्तरको सक्रियता हो। यसको अर्थ पर्याप्त निद्रा र राती ढिलो खाने बानीमा कमी ल्याउनु हो। यसको अर्थ लयविहीन वातावरणमा पुनः 'लय' (rhythm) भित्र्याउनु हो। यस्ता उपायहरू जैविक रूपमा सरल छन्। तर सामाजिक रूपमा, यी कठिन छन्।

इतिहासले हामीलाई अन्तर्दृष्टि प्रदान गर्दछ। परम्परागत आहार र सक्रिय जीवनशैली अपनाउने समुदायहरूमा मेटाबोलिक रोगको दर निकै कम छ। जब तिनै समुदायहरूले पश्चिमीकृत खानपान र गतिहीन व्यवहार अपनाउँछन्, तब मधुमेहको दर तीव्र रूपमा बढ्छ। यी परिवर्तनहरूमा आमाशय फेरिएको छैन। वातावरण फेरिएको छ।

यसले एउटा शक्तिशाली निष्कर्ष निकाल्छ: मेटाबोलिक रोग दोषपूर्ण जीनको कारणले भन्दा पनि वातावरणीय भार (environmental overload) का कारणले बढी भएको हो। यहाँ एउटा गहिरो दार्शनिक प्रश्न पनि छ, के हामीले हाम्रो आधुनिक जीवनशैली अनुसार आफ्नो जीवविज्ञानलाई ढाल्नुपर्छ, वा आफ्नो जीवविज्ञान अनुसार जीवनशैलीलाई बदल्नुपर्छ?

पहिलो बाटो बढ्दो चिकित्सा हस्तक्षेपमा निर्भर छ। दोस्रो बाटोका लागि सांस्कृतिक परिवर्तन आवश्यक छ। आदिम आमाशय सन्तुलनका लागि बनेको थियो—जहाँ ऊर्जाको प्राप्ति र खर्च, तथा सञ्चय र खपत बीच तालमेल हुन्थ्यो। आधुनिक प्रचुरताले त्यो सन्तुलन बिगारिदिएको छ।

शायद सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा यो हो—शरीर हाम्रो शत्रु होइन। यसले हामीलाई धोका दिइरहेको छैन। यसले त पूर्णतया परिवर्तन भएको संसारमा आफ्ना प्राचीन अस्तित्व रक्षाका निर्देशनहरू पालना गरिरहेको छ। जुन आमाशयले कुनै समय हामीलाई अनिकालबाट बचायो, आज त्यही आमाशय सुपरमार्केटहरूको भीडमा अल्मलिएको छ।

मधुमेह र यससँग सम्बन्धित विकारहरू कम गर्न हामीलाई भविष्यका अत्याधुनिक प्रविधिहरू भन्दा पनि बढी आत्मसंयम, शारीरिक सक्रियता र सन्तुलनको आवश्यकता छ। यी सिद्धान्तहरू सुन्दा सरल लाग्छन्, तर यिनले समकालीन उपभोगवादको जगलाई नै चुनौती दिन्छन्।

आदिम आमाशय विरुद्ध आधुनिक जीवनशैली कुनै अंगहरूको लडाइँ होइन। यो त एउटा स्मरण गराउने माध्यम हो कि जीवविज्ञान सुस्त गतिमा चल्छ, जबकि सभ्यता निकै तीव्र गतिमा अघि बढ्छ। यदि हामीले यो भिन्नतालाई बेवास्ता गर्यौं भने रोग नै सन्देशवाहक बनेर आउँछ। यदि हामीले यसको सम्मान गर्यौं भने स्वास्थ्य पुनः सम्भव हुन्छ।

स्रोत: काउन्टरकरेन्ट