जब महाशक्तिका सबै विकल्प समाप्त हुन्छन् : इरान युद्धको रणनीतिक पाठ

संयुक्त राज्य अमेरिकामा मध्यवर्ती निर्वाचनहरू अन्ततः आइसकेका छन् र राष्ट्रपति ट्रम्पले निर्वाचनअघि नै यो बताएका थिए कि जब यी निर्वाचनहरू सकिनेछन्, उनले इरानसँगको युद्धलाई अन्त्य गर्ने निर्णय गरिसकेका छन्। यो युद्धलाई एकपटक र सधैका लागि तथा संयुक्त राज्य अमेरिकाका लागि अनुकूल सर्तहरूमा अन्त्य गर्न उनले कुनै न कुनै रणनीतिको प्रयोग गर्नेछ, यद्यपि त्यो रणनीति ठ्याक्कै के हो भन्ने अझै स्पष्ट छैन। त्यसैले, आज म इरानको समस्यासँग जुध्नका लागि मध्यवर्ती निर्वाचनपछि हालको अवस्थामा उनीसँग कुन-कुन सम्भावित विकल्पहरू उपलब्ध छन् भन्ने विषयमा कुरा गर्न चाहन्छु।

त्यसो गर्नुभन्दा अगाडि, हामी आज कुन अवस्थामा छौँ भन्ने बारेमा चर्चा गर्न आवश्यक छ। फेब्रुअरी २८ देखि आजको दिनसम्म के-कस्ता घटनाहरू घटेका छन् भन्ने कुराको जानकारी गराउन चाहन्छु र त्यसपछि मध्यवर्ती निर्वाचनपश्चात् र आगामी दिनहरूमा राष्ट्रपति ट्रम्पका लागि कस्ता विकल्पहरू छन् भन्ने बारेमा कुरा गर्नेछु। म यो आधारभूत तर्क प्रस्तुत गर्नेछु कि उनीसँग यो युद्ध जित्ने कुनै पनि व्यावहारिक विकल्प छैन र इरानीहरू प्रभावकारी रूपमा ड्राइभरको सिटमा छन् अर्थात् परिस्थिति उनीहरूको नियन्त्रणमा छ। स्वाभाविक रूपमा, यो त्यस्तो तर्क हो जुन मैले लामो समयदेखि गर्दै आएको छु, तर आज म यसलाई विस्तृत रूपमा स्पष्ट पार्न चाहन्छु।

अब फेब्रुअरी २८ देखि वर्तमान समयसम्म के भयो भन्ने कुराको चर्चा गरौं। युद्धमा जानुभन्दा अगाडि संयुक्त राज्य अमेरिका र इजरायलका उद्देश्यहरू के थिए भन्ने कुराबाट सुरु गरौं र त्यसपछि इरानका उद्देश्यहरू के थिए र उनीहरू के हासिल गर्न चाहन्थे भन्ने कुरामा केन्द्रित बनौं। अन्त्यमा, आफ्ना उद्देश्यहरू प्राप्त गर्न संयुक्त राज्य अमेरिकाले प्रयोग गरेका विभिन्न रणनीतिहरूबारे कुरा गर्नेछौं र त्यसपछि, मैले भनेझैं, आफ्नो विषयलाई अगाडि बढाउनेछु।

संयुक्त राज्य अमेरिका र इजरायलका उद्देश्यहरूको सन्दर्भमा भन्नुपर्दा, उनीहरू चारवटा मुख्य उद्देश्यसहित युद्धमा होमिएका थिए। पहिलो उद्देश्य इरानको यूरेनियम संवर्द्धन गर्ने क्षमतालाई समाप्त पार्नु थियो। इरानसँग आणविक हतियार त थिएन, तर यससँग यूरेनियम संवर्द्धन गर्ने महत्त्वपूर्ण क्षमता थियो र संयुक्त राज्य अमेरिका तथा इजरायल यसलाई पूर्ण रूपमा नष्ट गर्न कटिबद्ध थिए। दोस्रो, संयुक्त राज्य अमेरिका र इजरायल इरानका लामो दूरीका ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्रहरूलाई समाप्त पार्न प्रतिबद्ध थिए। फेब्रुअरी २८ यता घटेका घटनाहरूलाई हेर्दा, अमेरिकी र इजरायली दुवै पक्ष किन ती ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्रहरूलाई नष्ट गर्न चाहन्थे भन्ने कुरा बुझ्न सकिन्छ। तेस्रो उद्देश्य हिजबुल्लाह, हमास र हुथी विद्रोहीहरूलाई इरानले दिने समर्थनलाई समाप्त गर्नु र इरान र ती तीन समूहहरूबीचको सम्बन्धलाई तोड्नु थियो। चौथो उद्देश्य, जुन मेरो विचारमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण उद्देश्य हो, त्यो सत्ता परिवर्तन थियो। संयुक्त राज्य अमेरिका र इजरायल इरानमा सत्ता परिवर्तन गर्न पूर्ण रूपमा प्रतिबद्ध थिए। स्वाभाविक रूपमा, यसै कारणले उनीहरूले नेतृत्वलाई तहसनहस पार्ने रणनीति अपनाए, जसअन्तर्गत युद्धको पहिलो दिनमै इरानी नेतृत्वको हत्या गरियो। यसको मुख्य उद्देश्य सत्ता परिवर्तन गर्न सकेमा अन्य तीन वटा उद्देश्यहरू पनि निकै सजिलै हासिल गर्न सकिन्छ भन्ने थियो। मेरो विचारमा, सत्ता परिवर्तनबिना मैले वर्णन गरेका ती पहिलो तीनवटा उद्देश्यहरू हासिल गर्न लगभग असम्भव थियो। ट्रम्प प्रशासन र नेतान्याहू प्रशासनले यो कुरा स्पष्ट रूपमा नभने तापनि यो एउटा सामान्य बुझाइको विषय हो।

जे होस्, यी ती चारवटा उद्देश्यहरू थिए जसलाई लिएर हामी युद्धमा प्रवेश गरेका थिए। यो कुरा पूर्ण रूपमा स्पष्ट छ कि हामीले ती उद्देश्यहरूमध्ये एउटा पनि हासिल गर्न सकेका छैनौं र ती चारवटा उद्देश्यहरूमध्ये कुनै पनि हासिल हुने सम्भावना अब बाँकी छैन। हामी यी चारवटै लक्ष्यहरू प्राप्त गर्ने सम्भावना नजिक छौँ वा त्यस्तो कुनै व्यावहारिक सम्भावना देखिन्छ भन्ने तर्क गर्ने व्यक्ति सायद कोही पनि छैन होला। तर हाम्रा चारवटा उद्देश्यहरू प्राप्त गर्न असफल हुनुका साथै हामी यस्तो परिस्थितिमा पुगेका छौं जहाँ इरानीहरूले अब हर्मुज जलडमरूमध्यलाई प्रभावकारी रूपमा नियन्त्रण गरिरहेका छन्।

फेब्रुअरी २८ मा जब संयुक्त राज्य अमेरिका र इजरायलले युद्ध सुरु गरेका थिए, उनीहरूले हासिल गर्न चाहेका उद्देश्यहरूलाई हेर्दा, उनीहरूले युद्धअघि निर्धारण गरेका चारवटा लक्ष्यहरूमध्ये एउटा पनि हासिल गर्न सकेनन्, तर उल्टो यी लक्ष्यहरू पूरा गर्न असफल हुनुका साथै उनीहरू आफूलाई विभिन्न प्रकारका नयाँ समस्याहरूमा फसाएका छन्।

यसबाहेक, इरानीहरूले यस क्षेत्रमा रहेका ठूलो संख्यामा अमेरिकी सैन्य अखडालाई ध्वस्त पारेका छन् र खाडी क्षेत्रमा अमेरिकाको सुरक्षा संरचनालाई गम्भीर क्षति पुऱ्याएका छन्। केवल सैन्य अखडा मात्र होइन, खाडी क्षेत्रका हाम्रा सहयोगीहरूसँगको सम्बन्धमा समेत आँच आएको छ। युद्ध सुरु हुनुभन्दा अगाडि हामीले निर्माण गरेको गठबन्धन संरचना अहिले छिन्नभिन्न अवस्थामा पुगेको छ भनी तर्क गर्न सकिन्छ। अन्त्यमा, तपाईं अन्तर्राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको अवस्थालाई हेर्नुहुन्छ भने, हामी कुन दिशातर्फ जाँदैछौं भन्नेबारे गहिरो चिन्ता व्यक्त गर्नुपर्ने थुप्रै कारणहरू छन्, जसको एक ठूलो कारण इरान युद्धमा घटेका घटनाहरू नै हुन्। त्यसैले, यसको निष्कर्ष के हो भने, फेब्रुअरी २८ मा जब संयुक्त राज्य अमेरिका र इजरायलले युद्ध सुरु गरेका थिए, उनीहरूले हासिल गर्न चाहेका उद्देश्यहरूलाई हेर्दा, उनीहरूले युद्धअघि निर्धारण गरेका चारवटा लक्ष्यहरूमध्ये एउटा पनि हासिल गर्न सकेनन्, तर उल्टो यी लक्ष्यहरू पूरा गर्न असफल हुनुका साथै उनीहरू आफूलाई विभिन्न प्रकारका नयाँ समस्याहरूमा फसाएका छन्।

इरानीहरूको उद्देश्यहरू पूर्ण रूपमा स्पष्ट छन् र ती उद्देश्यहरू यसै वर्षको जुन १७ मा संयुक्त राज्य अमेरिका र इरानबीच हस्ताक्षर गरिएको समझदारी पत्रमा सुरुमै उल्लेख गरिएका थिए। जब म हस्ताक्षर भएको कुरा गर्छु, यो केवल इरानीहरूद्वारा मात्र नभई राष्ट्रपति ट्रम्पद्वारा पनि हस्ताक्षर गरिएको थियो। मैले अनेकौं पटक यो कुरा जोड दिएर भनेको छु कि यो मूल रूपमा एउटा आत्मसमर्पणको दस्तावेज थियो। जब म यसलाई आत्मसमर्पणको दस्तावेज भन्छु, मेरो आशय यो हो कि समझदारी पत्रअन्तर्गत राष्ट्रपति ट्रम्पले जुन सम्झौता स्वीकार गर्नुभयो, त्यो मूल रूपमा इरानीहरूको लागि ठूलो विजय थियो। उनीहरूले आफ्ना सबै प्रमुख उद्देश्यहरू त्यसमा राखेका थिए र यदि संयुक्त राज्य अमेरिकाले ती उद्देश्यहरू स्वीकार गर्यो भने यसले हामीले एक किसिमले आत्मसमर्पण गरिरहेका छौं भन्ने कुरालाई स्पष्ट पारेको थियो। त्यसोभए ती उद्देश्यहरू के-के थिए, जसलाई दिमागमा राख्नु महत्त्वपूर्ण छ किनभने ती उद्देश्यहरूमा कुनै परिवर्तन आएको छैन। त्यसैले, जब हामी समझदारी पत्रको बारेमा कुरा गर्छौं र त्यो अहिले अस्तित्वमा छ वा छैन भन्ने बहस गर्छौं, त्यो कुरा धेरै हदसम्म अर्थहीन हुन्छ। यहाँ मुख्य कुरा भनेको उनीहरूको मागहरूको सूची हो र मैले भनेझैं ती मागहरू समयसँगै उस्तै रहेका छन्। तपाईले ध्यानमा राख्नुपर्ने करिब तीनवटा मुख्य आर्थिक मागहरू छन्। पहिलो, इरानको रोक्का गरिएको सम्पत्ति हो। इरानको एक सय अर्ब डलरभन्दा बढी सम्पत्ति रोक्का गरिएको छ र इरानीहरू ती रोक्का गरिएका सम्पत्तिहरू फुकुवा गराउन चाहन्छन्।

इरानीहरूसँग अन्य थुप्रै महत्त्वपूर्ण मागहरू पनि छन्, जुन संयुक्त राज्य अमेरिकाका लागि पचाउन निकै कष्टकर हुनेछन्।

यसका साथै, उनीहरू क्षतिपूर्ति चाहन्छन्। यस युद्धमा इरानले व्यहोर्नुपरेको सम्पूर्ण क्षतिको भरपाई स्वरूप ३०० अर्ब डलरभन्दा बढी क्षतिपूर्तिको माग उनीहरूको छ। तेस्रो ठूलो आर्थिक पक्ष भनेको प्रतिबन्धहरूसँग सम्बन्धित छ। इरानमाथि विभिन्न प्रकारका अनेकौं प्रतिबन्धहरू लगाइएका छन् र इरानीहरू ती प्रतिबन्धहरू हटाइएको चाहन्छन्। इरानीहरूका यी तीनवटा आर्थिक मागहरूलाई मात्र विचार गर्ने हो भने पनि, यदि हामीले उनीहरूका मागहरू सम्बोधन गर्यौँ भने त्यो इरानका लागि एउटा ठूलो विजय हुने कुरा पूर्ण रूपमा स्पष्ट हुन्छ।

तर इरानीहरूसँग अन्य थुप्रै महत्त्वपूर्ण मागहरू पनि छन्, जुन संयुक्त राज्य अमेरिकाका लागि पचाउन निकै कष्टकर हुनेछन्। पहिलो त उनीहरू पर्सियन खाडी क्षेत्रबाट अमेरिकी सैन्य बल फिर्ता भएको हेर्न चाहन्छन्। उनीहरू केवल संयुक्त राज्य अमेरिका र इरानबीच मात्र नभई इजरायल र हिजबुल्लाह लडिरहेको लेबनानमा, हमास र इजरायलबीच युद्ध भइरहेको गाजामा, तथा यमनका हुथी विद्रोहीहरूको सन्दर्भमा पनि पूर्ण शान्ति सम्झौताको माग गरिरहेका छन्। त्यसैले, इरानी मागहरू केवल अमेरिका-इरान वा इरान-इजरायल बीचको प्रतिस्पर्धामा मात्र सीमित छैनन्, तर तिनले लेबनान, गाजा र यमनलाई पनि समेटेका छन्।

यसबाहेक, इरानीहरू हर्मुज जलडमरूमध्यमा सधैंका लागि नियन्त्रण कायम गर्न र त्यहाँ कर केन्द्र (टोल बुथ) स्थापना गर्न दृढ सङ्कल्पित छन् भन्ने कुरा पनि स्पष्ट छ। स्वाभाविक रूपमा, यो कुरा अहिलेसम्म संयुक्त राज्य अमेरिकाका लागि सर्वथा अस्वीकार्य रहँदै आएको छ। तर इरानीहरू भने हर्मुज जलडमरूमध्यको नियन्त्रण आफ्नै हातमा हुनुपर्ने माग गरिरहेका छन्।

यहाँ ध्यान दिनुपर्ने अति महत्त्वपूर्ण कुरा के छ भने, इरानीहरूले सायदै कुरा गर्ने गरेको एउटै विषय आणविक मुद्दा हो। फेब्रुअरी २८ भन्दा अगाडि संयुक्त राज्य अमेरिका र इजरायलले इरानसँग कसरी प्रस्तुत हुने भन्नेबारे सोच्दा सबैभन्दा बढी ध्यान केन्द्रित गरेको विषय नै आणविक मुद्दा थियो भन्ने कुरालाई जोड दिनु आवश्यक छ। तर अहिले स्थिति के बनेको छ भने, इरानीहरूले आणविक मुद्दालाई कमजोर बनाउँदै एजेन्डाको पछाडि धकेलेका छन्। उनीहरू पहिले आर्थिक मागहरू पूरा गराउन र फारसको खाडी क्षेत्रबाट अमेरिकीहरूलाई बाहिर निकाल्न चाहन्छन्, र त्यसपछि मात्र आणविक मुद्दामा छलफल गर्न तयार छन्।

अमेरिकीहरू आणविक मुद्दालाई एजेन्डाको अग्रस्थानमा ल्याउन चाहन्छन्, तर इरानीहरू आफ्नै रणनीतिक फाइदाका लागि त्यसो गर्न चाहँदैनन्। यद्यपि, आणविक मुद्दा अझै पनि कायमै छ र इरानीहरूले आफ्नो यूरेनियम संवर्द्धन क्षमतालाई त्याग्ने छैनन् भन्ने कुरा स्पष्ट छ।

यदि यसरी अघि बढ्ने हो भने आणविक मुद्दा कहिल्यै समाधान नहुने डर अमेरिकीहरूमा छ, जसका पछाडि स्वाभाविक कारणहरू पनि छन्। त्यसैले अमेरिकीहरू आणविक मुद्दालाई एजेन्डाको अग्रस्थानमा ल्याउन चाहन्छन्, तर इरानीहरू आफ्नै रणनीतिक फाइदाका लागि त्यसो गर्न चाहँदैनन्। यद्यपि, आणविक मुद्दा अझै पनि कायमै छ र इरानीहरूले आफ्नो यूरेनियम संवर्द्धन क्षमतालाई त्याग्ने छैनन् भन्ने कुरा स्पष्ट छ। स्मरण रहोस्, इरानको आणविक संवर्द्धन क्षमतालाई नष्ट गर्नु नै सुरुमा अमेरिकाको मुख्य लक्ष्यहरूमध्ये एक थियो, जुन अब सम्भव देखिँदैन। तर मुख्य प्रश्न के हो भने, के दुवै पक्षबीच कुनै सार्थक आणविक सम्झौता हुन सक्ला? मेरो विचारमा इरानीहरू यस मुद्दामा निकै कठोर रूपमा प्रस्तुत हुनेछन्, र संयुक्त राज्य अमेरिका तथा इजरायलका लागि उनीहरू अनुकूल हुने गरी आणविक सम्झौता गराउन निकै कठिन हुनेछ।

त्यसैले तपाईं देख्न सक्नुहुन्छ कि इरानीहरूसँग मागहरूको यस्तो सूची छ जुन संयुक्त राज्य अमेरिका र इजरायलका लागि स्वीकार गर्न अत्यन्तै कठिन छ। यही कारणले गर्दा, राष्ट्रपति ट्रम्पले जुन १७ मा समझदारी पत्रमा हस्ताक्षर गरे तापनि अन्ततः उनफ यसबाट पछि हटे। उनले यसलाई स्वीकार गर्न सकेनन्, किनकि मैले अघि भनेझैँ यो मूलतः एउटा आत्मसमर्पणको दस्तावेज थियो।

दुवै पक्षका मागहरू एक-अर्काका लागि स्वीकार गर्न अति नै कठिन भएकाले हामीसँग वार्ताका लागि निकै साँघुरो ठाउँ मात्र बाँकी छ भन्ने कुरा प्रस्टै देखिन्छ।

मैले यहाँ युद्धमा होमिँदा हाम्रा सुरुवाती लक्ष्यहरू के थिए र ती लक्ष्य हासिल गर्ने क्रममा हामी कति सफल वा असफल भयौँ भन्ने कुरा स्पष्ट पार्ने प्रयास गरेको छु। साथै, समझदारी पत्रलाई मुख्य आधार बनाएर यो युद्ध सकिएपछि इरानीहरू के हासिल गर्न चाहन्छन् र उनीहरू कसरी सोचिरहेका छन् भन्ने कुरा पनि प्रस्तुत गरेको छु। दुवै पक्षका मागहरू एक-अर्काका लागि स्वीकार गर्न अति नै कठिन भएकाले हामीसँग वार्ताका लागि निकै साँघुरो ठाउँ मात्र बाँकी छ भन्ने कुरा प्रस्टै देखिन्छ।

अब दुवै पक्षले आफ्ना लक्ष्यहरू हासिल गर्न र अर्को पक्षलाई पछि हट्न बाध्य पार्न प्रयोग गरेका विभिन्न रणनीतिहरूबारे केही कुरा गरौँ। पहिलो त, हामीले फेब्रुअरी २८ देखि भीषण हवाई युद्ध र ठूलो रणनीतिक बमबारी अभियान सुरु गर्यौँ। त्यो अभियान ४० दिनसम्म चल्यो र अप्रिल ८ मा समाप्त भयो, तर यसले मैले सुरुमा वर्णन गरेका चारवटा लक्ष्यहरूमध्ये कुनै पनि हासिल गर्न सकेन। हामीले त्यो ४० दिने बमबारी अभियान रोक्नुका दुई मुख्य कारण थिए: पहिलो, यो सफल भइरहेको थिएन; र दोस्रो, हाम्रा बहुमूल्य गोलाबारुदहरू सकिँदै थिए। यदि युद्ध अझै लामो समयसम्म चलेको भए हाम्रा महत्त्वपूर्ण हतियारहरूको भण्डारमा गम्भीर क्षति पुग्ने हामीले महसुस गर्यौँ। त्यसैले, ४० दिनपछि हामीले रणनीतिक बमबारी अभियान स्थगित गर्यौँ।

त्यसपछि, अप्रिल १३ मा हामीले नाकाबन्दीको रणनीति अपनायौँ। वास्तवमा हामीले दुईपटक नाकाबन्दी गरेका छौँ, तर पहिलो नाकाबन्दी अप्रिल १३ मा भएको थियो। मूल रूपमा हामीले हवाई शक्ति र रणनीतिक बमबारीको निर्भरतालाई बदलेर नौसेना शक्ति अर्थात् नाकाबन्दीमा जोड दिन थाल्यौँ। अप्रिल ८ मा हवाई युद्ध समाप्त भएको ५ दिनपछि अप्रिल १३ बाट सुरु भएको यो नाकाबन्दी जुन १७ मा समझदारी पत्रमा हस्ताक्षर नभएसम्म जारी रह्यो, र त्यसपछि नाकाबन्दी अन्त्य गरियो।

तसर्थ, त्यस समयमा समझदारी पत्रमा हस्ताक्षर भएको हुनाले, समझदारी पत्रमा उल्लेख गरिएका सर्तहरूलाई हेर्दा युद्ध अन्ततः इरानको स्पष्ट विजयका साथ समाप्त हुनेछ जस्तो देखिएको थियो।

तर अवश्य पनि, मैले अघि नै भनेझैं त्यसो भएन। राष्ट्रपति ट्रम्प समझदारी पत्रको सम्झौताबाट पछि हटे। त्यो उनका लागि कुनै पनि हालतमा स्वीकार्य थिएन। सैन्य दृष्टिकोणबाट त्यसपछि के भयो भने, पहिलो त हामी दुईपटक एक-का-विरुद्ध-अर्को आक्रमणका शृङ्खला (टिट-फर-ट्याट अभियान) मा होमियौँ। यी सीमित बमबारी अभियानहरू थिए जहाँ इरानीहरूले अमेरिकी सैन्य ठेगानाहरूमा प्रहार गर्थे र संयुक्त राज्य अमेरिकाले इरानी ठेगानाहरूमा प्रहार गर्दथ्यो, र त्यसको भोलिपल्ट फेरि त्यही दोहोरिन्थ्यो। यी अत्यन्तै सीमित आक्रमणहरू थिए जसमा इरानी पक्षबाट मुख्य रूपमा ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्र, क्रुज क्षेप्यास्त्र र ड्रोनको प्रयोग भएको थियो भने अमेरिकी पक्षबाट युद्धक विमानहरूको प्रयोग गरिएको थियो। ती एक-का-विरुद्ध-अर्को आक्रमणका अभियानहरू पूर्ण रूपमा असफल साबित भए। तिनले हाम्रा लागि समस्याको कुनै समाधान निकाल्न सकेनन्। पहिलो आक्रमण शृङ्खला जुलाई ८ देखि जुलाई २९ सम्म चल्यो र त्यसपछि हामीले त्यसलाई रोक्यौँ। दोस्रो आक्रमण शृङ्खला अगस्ट ३० देखि सेप्टेम्बर ९ सम्म चल्यो र त्यसपछि त्यसलाई पनि हामीले बन्द गर्यौँ। यहाँ के कुरामा जोड दिनु अत्यन्तै आवश्यक छ भने, सेप्टेम्बर ९ यता संयुक्त राज्य अमेरिकाले कुनै पनि गम्भीर सैन्य बलको प्रयोग गरेको छैन।

युद्धको सुरुवातमा हामीसँग रणनीतिक बमबारी अभियान थियो जुन ४० दिनसम्म चल्यो। त्यसपछि हामीले नाकाबन्दी गर्यौँ। हामीले दुईपटक सीमित बमबारी अभियान चलायौँ, तर ती दुवैले चाहेको नतिजा दिन सकेनन् र हामीले सेप्टेम्बर ९ मा दोस्रो अभियान पनि रोक्यौँ। सेप्टेम्बर ९ यता त्यस्तो प्रकारको कुनै पनि आक्रमणको रणनीति अपनाइएको छैन।

तर यसैबीच हामीले के पनि गर्यौँ भने इरानमाथि दोस्रो नाकाबन्दी लगायौँ। इरानमाथि यो दोस्रो नाकाबन्दी जुलाई १४ मा लगाइएको थियो। आक्रमणको पहिलो शृङ्खला चलिरहेकै बीचमा हामीले इरानमाथि पुनः नाकाबन्दी लागू गर्यौँ। र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, नौसैनिक नाकाबन्दीको रूपमा रहेको त्यो प्रतिबन्ध अहिले पनि इरानमाथि कायमै छ, जसको स्पष्ट उद्देश्य इरानलाई आर्थिक रूपमा टाट पल्टाउनु वा साङ्लोमा बाँध्नु हो।

अगस्ट २४ मा ट्रेजरी सेक्रेटरी (अर्थमन्त्री) स्कट बेसेन्टले एउटा नयाँ रणनीति घोषणा गरे, जसअनुसार बाँकी विश्वसँग इरानको सबै आर्थिक कारोबार र व्यापार ठप्प पारेर इरानी अर्थतन्त्रको सास रोक्ने योजना बनाइयो। बेसेन्टको तर्क अनुसार इरानलाई विश्वबाट पूर्ण रूपमा अलग-थलग पारिनेछ।

तर केवल नाकाबन्दीले मात्रै पर्याप्त काम गरिरहेको थिएन। त्यसैले अगस्ट २४ मा ट्रेजरी सेक्रेटरी (अर्थमन्त्री) स्कट बेसेन्टले एउटा नयाँ रणनीति घोषणा गरे, जसअनुसार बाँकी विश्वसँग इरानको सबै आर्थिक कारोबार र व्यापार ठप्प पारेर इरानी अर्थतन्त्रको सास रोक्ने योजना बनाइयो। बेसेन्टको तर्क अनुसार इरानलाई विश्वबाट पूर्ण रूपमा अलग-थलग पारिनेछ। उहाँको भनाइ के थियो भने, जुलाई १४ मा लगाइएको दोस्रो नाकाबन्दी र यस बेसेन्ट रणनीति अर्थात् आर्थिक साङ्लो कस्ने योजनालाई एकसाथ लागू गरियो भने यी दुवै रणनीतिले इरानीहरूलाई आत्मसमर्पण गर्न बाध्य पार्नेछ।

हामीले हाम्रा कुनै पनि उद्देश्यहरू हासिल गर्न सकेका छैनौँ र यस घडीमा युद्ध जित्नका लागि हामीसँग कुनै व्यावहारिक रणनीति छ जस्तो देखिँदैन, अथवा कम्तीमा अहिलेसम्म हाम्रा लक्ष्यहरू पूरा गर्ने कुनै सार्थक रणनीति बन्न सकेको छैन।

र आजको अवस्था यही हो। कुनै रणनीतिक बमबारी अभियान छैन, कुनै बदलाको आक्रमण अभियान पनि छैन। हामी अहिले हाम्रो दोस्रो नाकाबन्दीको स्थितिमा छौँ। दोस्रो नाकाबन्दीले मात्र काम नगरेकाले हामीले नाकाबन्दीसँगै बेसेन्ट रणनीतिलाई पनि अगाडि बढाएका हौँ। तसर्थ, आज हामी यही मोडमा उभिएका छौँ। समझदारी पत्र घटनाक्रमको तीव्र बहावसँगै पछाडि छुटिसकेको छ। हामीले हाम्रा कुनै पनि उद्देश्यहरू हासिल गर्न सकेका छैनौँ र यस घडीमा युद्ध जित्नका लागि हामीसँग कुनै व्यावहारिक रणनीति छ जस्तो देखिँदैन, अथवा कम्तीमा अहिलेसम्म हाम्रा लक्ष्यहरू पूरा गर्ने कुनै सार्थक रणनीति बन्न सकेको छैन।

अब हामीले सोध्नुपर्ने प्रश्न के हो भने, हामी कतातर्फ जाँदैछौँ? यो सबै परिदृश्य कुन दिशातर्फ मोडिँदैछ? आगामी दिनहरूमा राष्ट्रपति ट्रम्पसँग कस्ता विकल्पहरू बाँकी छन्?

विगत एक-दुई दिनयता चौथो विकल्प पनि बहसमा आएको छ, जुन आणविक विकल्प हो। पिक्याक्स माउन्टेनविरुद्ध हामीले आणविक हतियारको प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने तर्क यसभित्र पर्दछ।

म तपाईंहरूलाई यसको एउटा समग्र रूपरेखा दिन्छु, जसका आधारमा हामी पछि विवरणमा छलफल गर्न सक्छौँ। मूलतः उनीसँग चारवटा विकल्पहरू छन्। विगत एक महिनादेखि सबैले व्यापक रूपमा चर्चा गरिरहेका तीनवटा विकल्पहरू हुन्: पहिलो, सैन्य विकल्प अर्थात् एक नयाँ रणनीतिक बमबारी अभियान। दोस्रो, आर्थिक विकल्प जुन नाकाबन्दी र बेसेन्ट रणनीतिलाई नै निरन्तरता दिनु हो। र तेस्रो, कूटनीतिक विकल्प। कूटनीतिक विकल्पले इरानीहरूसँग वार्ता गरेर यो युद्धलाई सधैंका लागि रोक्ने आह्वान गर्दछ। एक अर्थमा, यो फेरि उही समझदारी पत्रमै फर्किएजस्तो हो– आउनुहोस्, टेबलमा बसौँ, सम्झौता गरौँ र कूटनीतिक माध्यमबाट यो युद्धको अन्त्य गरौँ। तसर्थ, म फेरि दोहोऱ्याउँछु, ती पहिलो तीन विकल्पहरू सैन्य विकल्प, आर्थिक विकल्प र कूटनीतिक विकल्प हुन्।

तर विगत एक-दुई दिनयता चौथो विकल्प पनि बहसमा आएको छ, जुन आणविक विकल्प हो। पिक्याक्स माउन्टेनविरुद्ध हामीले आणविक हतियारको प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने तर्क यसभित्र पर्दछ। त्यसैले म यी चारवटै विकल्पहरूबारे विस्तारमा कुरा गर्नेछु, जसको सुरुवात सैन्य विकल्पबाट हुनेछ। अगाडि बढ्दै गर्दा हामीले के गर्नेछौँ भन्ने सोच्दा सैन्य विकल्प, आर्थिक विकल्प, कूटनीतिक विकल्प र आणविक विकल्पलाई दिमागमा राख्नु आवश्यक छ।

सैन्य विकल्प अर्थात् रणनीतिक बमबारीको सन्दर्भमा, प्रशासनले इरान भित्रका विभिन्न लक्ष्यहरूमाथि ३ दिने तीव्र र सघन बमबारी अभियान लागू गर्नेबारे छलफल गरिरहेको छ। यो धेरै हदसम्म ४० दिने बमबारी अभियान जस्तै हो, फरक यति मात्र हो कि यो ४० दिनको साटो ३ दिनका लागि मात्र हुनेछ।

४० दिनसम्म चलेको रणनीतिक बमबारी अभियानले कुनै परिणाम दिन सकेन भने, केवल ३ दिनको बमबारी अभियानले कसरी काम गर्न सक्छ?

यस सैन्य रणनीतिले काम गर्ने सम्भावना कति छ?

तपाईंले आफूलाई सोध्नुपर्ने पहिलो र स्पष्ट प्रश्न के हो भने, यदि ४० दिनसम्म चलेको रणनीतिक बमबारी अभियानले कुनै परिणाम दिन सकेन भने, केवल ३ दिनको बमबारी अभियानले कसरी काम गर्न सक्छ? यसबाहेक, अर्को ४० दिने अभियान चलाउनुको सट्टा हामी ३ दिने अभियानमा सीमित हुनुको मुख्य कारण गोलाबारुदको अभाव हो भन्ने कुरा तपाईंहरू सबैले बुझ्नुभएकै छ। मैले अघि नै उल्लेख गरेझैं, हाम्रा बहुमूल्य हतियार र गोलाबारुदहरू सकिँदै गएकाले नै ४० दिने अभियान रोक्नुपरेको थियो, र यसै बाध्यताले गर्दा अहिले ३ दिने सघन बमबारीको योजना बनाइएको हो। तर जुन कुरा ४० दिनसम्म गर्दा पनि सफल हुन सकेन, त्यो ३ दिनमा सफल होला भनेर सोच्नु कत्तिको तर्कसङ्गत हुन्छ? मेरो विचारमा यो बिल्कुलै सम्भव छैन।

अहिले भइरहेको निर्वाचनमा रिपब्लिकन पार्टी किन संकटमा छ? उनीहरू संकटमा पर्नुको एउटा ठूलो कारण इरान युद्ध र राष्ट्रपति ट्रम्पले यसलाई अन्त्य गर्न नसक्नु नै हो। यदि उहाँसँग युद्ध जित्न सक्ने सैन्य विकल्प थियो भने, त्यसलाई आजभन्दा अगावै प्रयोग गर्नु बुद्धिमानी हुन्थ्यो कि आजपछि?

यसका साथै, यो साँचो अर्थमा युद्ध जित्ने रणनीति हुन्थ्यो भने, राष्ट्रपति ट्रम्पले यसलाई लागू गर्न निर्वाचन नसकिएसम्म किन पर्खिए? यदि यो साँच्चै जित दिलाउने रणनीति थियो भने, के उनले यसलाई निर्वाचनअघि नै प्रयोग गर्नुपर्ने थिएन र? एकपटक सोच्नुहोस् त, अहिले भइरहेको निर्वाचनमा रिपब्लिकन पार्टी किन संकटमा छ? उनीहरू संकटमा पर्नुको एउटा ठूलो कारण इरान युद्ध र राष्ट्रपति ट्रम्पले यसलाई अन्त्य गर्न नसक्नु नै हो। यदि उहाँसँग युद्ध जित्न सक्ने सैन्य विकल्प थियो भने, त्यसलाई आजभन्दा अगावै प्रयोग गर्नु बुद्धिमानी हुन्थ्यो कि आजपछि? स्वाभाविक रूपमा, उहाँले यसलाई अहिलेसम्म प्रयोग नगर्नु र मध्यवर्ती निर्वाचनपछि पनि प्रयोग गर्ने सम्भावना कम हुनुको कारण यो रणनीतिले काम गर्दैन भन्ने नै हो।

हामीले यो सैन्य विकल्प प्रयोग गर्यौँ भने संयुक्त राज्य अमेरिका र हाम्रा सहयोगीहरूमाथि अत्यन्तै विनाशकारी जवाफी प्रहार हुनेछ। सत्य कुरा के हो भने, यसले ट्रम्प प्रशासनलाई निकै त्रसित बनाएको छ।

यस विषयमा म अर्को एउटा अन्तिम कुरा जोड्न चाहन्छु। अमेरिकाले इरानमाथि पुनः बमबारी गर्छ भने, इरानीहरूले निकै गम्भीर रूपमा कडा जवाफी कारबाही गर्नेछन् भन्ने कुरा १००% स्पष्ट पारिसकेका छन्। हामीले यो सैन्य विकल्प प्रयोग गर्यौँ भने संयुक्त राज्य अमेरिका र हाम्रा सहयोगीहरूमाथि अत्यन्तै विनाशकारी जवाफी प्रहार हुनेछ। सत्य कुरा के हो भने, यसले ट्रम्प प्रशासनलाई निकै त्रसित बनाएको छ। इरानले खाडी मुलुकहरू, अमेरिकी सैन्य ठेगानाहरू र इजरायली संरचनाहरूमाथि भीषण आक्रमण गर्दा पर्ने आर्थिक असर अन्तर्राष्ट्रिय अर्थतन्त्रका लागि अत्यन्तै घातक हुनेछ भन्ने कुरा उनीहरूले राम्ररी बुझेका छन्। हामीले इरानमाथि प्रहार गर्ने, त्यसपछि के हुन्छ हेर्ने र कथा समाप्त हुने भन्ने परिस्थिति यो होइन। हामीले इरानमाथि आक्रमण गरेपछि उनीहरूले जवाफी प्रहार गर्नेछन्, र त्यसपछि प्रश्न उठ्छ कि हामी के गर्नेछौँ? के हामी परिस्थितिलाई अझ थप भड्काउने (काउन्टर-एस्कलेट) छैनौँ र? मेरो विचारमा, यदि यो ३ दिने बमबारी अभियानपछि इरानीहरूले हामीमाथि कडा प्रहार गरे भने, हामीसँग जवाफी कारबाही गर्नुको विकल्प रहने छैन। तर यो हाम्रो हितमा बिलकुलै छैन। एकातिर हामीसँग अर्को लामो वा विस्तारित हवाई अभियान चलाउनका लागि आवश्यक गोलाबारुद छैन, भने अर्कोतिर यसले कुनै परिणाम पनि दिनेछैन। वास्तवमा, यसले उल्टो असर पार्नेछ र अन्तर्राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई अझ बढी धराशायी बनाउनेछ।

छोटो रूपमा भन्नुपर्दा, ३ दिने सघन बमबारीको यो सैन्य विकल्पको पक्षमा उभिएका मुख्य व्यक्तिहरू पिट हेगसेथ (रक्षा मन्त्री) र बेन्जामिन नेतान्याहू (इजरायली प्रधानमन्त्री) मात्र हुन्। सायद मध्यपूर्वका लागि अमेरिकी मुख्य सैन्य कमाण्डर एड्मिरल ब्राड कुपर पनि यसको समर्थनमा होलान्, तर उनी मुख्य निर्णायक पात्र होइनन्। यस विकल्पका दुई मुख्य समर्थक बेन्जामिन नेतान्याहू र पिट हेगसेथ नै हुन्।

त्यसपछि आउँछ आर्थिक विकल्प। आर्थिक विकल्पको मूल मर्म भनेको दोस्रो नाकाबन्दी र बेसेन्ट रणनीतिमाथि निर्भर रहनु हो। यसले अहिलेसम्म त काम गरेको छैन, तर भविष्यमा काम गर्ने आश्वासन दिन्छ। त्यसैले यसैमा टिकिरहौँ भन्ने यसको तर्क हो। मेरो विचारमा, आर्थिक विकल्पको पछाडि लाग्नेहरूले सैन्य विकल्पले काम गर्दैन भन्ने कुरा राम्ररी बुझेका छन्। पूर्ण रूपमा निश्चित नभए पनि विभिन्न प्रतिवेदनहरूका अनुसार यस आर्थिक रणनीतिलाई निरन्तरता दिनुपर्छ भन्ने दुई मुख्य प्रवर्द्धकहरू स्वयं ट्रेजरी सेक्रेटरी (अर्थमन्त्री) स्कट बेसेन्ट र जोइन्ट चिफ अफ स्टाफका अध्यक्ष जनरल केन हुन्। सामान्यतया प्रशासनको मुख्य सैन्य व्यक्ति भएकाले जनरल केनले सैन्य विकल्पको समर्थन गर्ने अपेक्षा गरिन्छ, तर जनरल केनलाई सैन्य विकल्प पराजयको बाटो हो भन्ने राम्ररी थाहा छ। त्यसैले, उनी स्कट बेसेन्टसँग मिलेर यथास्थितिलाई कायम राख्दै आर्थिक विकल्पमा नै जोड दिइरहेका छन्।

हामी फेरि सैन्य विकल्प, कूटनीतिक विकल्प र यहाँसम्म कि राष्ट्रपति ट्रम्पले आणविक हतियार प्रयोग गर्न सक्ने सम्भावनाका बारेमा कुरा गरिरहेका छौँ। किन? किनभने यो आर्थिक रणनीति असफल भइरहेको छ।

यस सम्बन्धमा दुईवटा कुराहरू ध्यान दिनुपर्ने खालका छन्। पहिलो, यो रणनीतिले पनि काम गरिरहेको छैन। यसले काम गरिरहेको छैन भन्ने कुराको प्रमाण के हो भने हामी फेरि सैन्य विकल्प, कूटनीतिक विकल्प र यहाँसम्म कि राष्ट्रपति ट्रम्पले आणविक हतियार प्रयोग गर्न सक्ने सम्भावनाका बारेमा कुरा गरिरहेका छौँ। किन? किनभने यो आर्थिक रणनीति असफल भइरहेको छ। युद्धमा आर्थिक दबाब, नाकाबन्दी र प्रतिबन्धहरूको इतिहासबारे अलिकति भए पनि ज्ञान भएको जोकसैले यो रणनीति सफल हुँदैन भन्ने कुरा स्पष्टसँग बुझ्न सक्छ।

 

तर मानौँ म गलत छु र यो रणनीतिले काम गर्छ रे। मानौँ हामीले इरानी अर्थतन्त्रको सास पूर्ण रूपमा रोक्न सुरु गर्यौँ। त्यसपछि इरानीहरूले के गर्लान् भन्ने लाग्छ? के इरानीहरू हात बाँधेर चुपचाप बस्लान्? मलाई लाग्छ, उनीहरू आफूसँगै अन्तर्राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई पनि डुबाउने प्रयास गर्नेछन्। यदि बेसेन्ट रणनीति र नाकाबन्दी सफल भयो भने उनीहरूले कडा जवाफी कारबाही गर्दै एउटा भीषण युद्धको सुरुवात गर्नेछन्। त्यसैले, यो रणनीति सफल भए पनि वा असफल भए पनि दुवै अवस्थामा विनाश निश्चित छ। तसर्थ, यो पनि कुनै आकर्षक विकल्प होइन।

हामीले इरानी अर्थतन्त्रको सास पूर्ण रूपमा रोक्न सुरु गर्यौँ। त्यसपछि इरानीहरूले के गर्लान् भन्ने लाग्छ? के इरानीहरू हात बाँधेर चुपचाप बस्लान्? मलाई लाग्छ, उनीहरू आफूसँगै अन्तर्राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई पनि डुबाउने प्रयास गर्नेछन्।

तेस्रो विकल्प कूटनीतिक विकल्प हो, जसलाई उपराष्ट्रपति भान्स, स्टिभ विटकफ र खाडी क्षेत्रका हाम्रा सहयोगी राष्ट्रहरूले जोडदार रूपमा अगाडि बढाइरहेका छन्। मेरो विचारमा भान्स, विटकफ र हाम्रा सहयोगीहरूले इरानले यो युद्ध जितिसकेको छ भन्ने यथार्थ बुझिसकेका छन्। अब हामीले गर्न सक्ने भनेको सम्भव भएसम्मको सबैभन्दा राम्रो सम्झौता गरेर यस युद्धलाई अन्त्य गर्नु नै हो। यो युद्ध जति लामो समयसम्म चल्छ, संयुक्त राज्य अमेरिका, इजरायल र हाम्रा अरब सहयोगीहरूको स्थिति उति नै कमजोर र दयनीय बन्दै जानेछ।

तसर्थ, यसलाई अब अन्त गरौँ र कूटनीतिक रूपमै समाधान निकालौँ। र प्रसङ्गवश, जुन १७ को समझदारी पत्र वार्ता गराउनमा भान्स नै मुख्य व्यक्ति थिए भन्ने मेरो विश्वास छ। तपाईंहरूले याद राख्नुपर्छ कि भान्स सुरुदेखि नै यो युद्धको विपक्षमा थिए र उनी जुनमा वार्ता गर्ने पक्षमा थिए, जसको परिणामस्वरूप मैले भनेझैं जुन १७ को समझदारी पत्र बन्यो। उनी र स्टिभ विटकफ नै प्रशासनको माथिल्लो तहका ती दुई प्रमुख व्यक्तिहरू हुन्, जो कूटनीतिक विकल्पको पक्षमा देखिन्छन्।

हामी कूटनीतिक बाटोमा अघि बढ्यौँ भने, हामी अन्ततः समझदारी पत्र जस्तै कुनै सम्झौतामा पुग्नेछौँ, जुन कुरा राष्ट्रपति ट्रम्पका लागि मात्र नभई प्रशासनका जोकसैका लागि पनि पचाउन निकै धौ-धौ पर्ने घुट्को हुनेछ भन्ने कुरा बुझ्न आवश्यक छ।

तर हामी सबैलाई थाहा छ, इरानीहरूसँग वार्ता गर्ने र उनीहरूका अधिकांश मागहरूसामु झुक्ने कुराको चौतर्फी विरोध भइरहेको छ। यदि हामी कूटनीतिक बाटोमा अघि बढ्यौँ भने, हामी अन्ततः समझदारी पत्र जस्तै कुनै सम्झौतामा पुग्नेछौँ, जुन कुरा राष्ट्रपति ट्रम्पका लागि मात्र नभई प्रशासनका जोकसैका लागि पनि पचाउन निकै धौ-धौ पर्ने घुट्को हुनेछ भन्ने कुरा बुझ्न आवश्यक छ। तर यहाँ मुख्य निष्कर्ष के हो भने, हामी अहिलेसम्म सैन्य बाटोतर्फ अघि बढेका छैनौँ, जुन ३ दिने सघन बमबारी अभियान हो। हामीले नाकाबन्दी र बेसेन्ट रणनीतिलाई निरन्तरता दिइरहेका छौँ, तर त्यसले काम गरेको छैन र काम गर्ने सम्भावना पनि देखिँदैन। त्यसपछि कूटनीतिक रणनीति बाँकी रहन्छ, जसलाई हामीले अन्ततः पछ्याउनुपर्ने हुन सक्छ, तर हामी अझै त्यो स्थितिमा पुगिसकेका छैनौँ।

ट्रम्प प्रशासनका अमेरिकीहरू निकै निराश र हताश भएका छन्। यसबाट बाहिर निस्कने कुनै बाटो खोज्न हामी मरिहत्ते गरिरहेका छौँ। र प्रसङ्गवश, इजरायलीहरू अझ बढी निराश छन् भन्ने मेरो विश्वास छ।

यस परिस्थितिलाई हेर्दा, ट्रम्प प्रशासनका अमेरिकीहरू निकै निराश र हताश भएका छन्। यसबाट बाहिर निस्कने कुनै बाटो खोज्न हामी मरिहत्ते गरिरहेका छौँ। र प्रसङ्गवश, इजरायलीहरू अझ बढी निराश छन् भन्ने मेरो विश्वास छ। मिडियामा यसबारे धेरै चर्चा भएको छैन, तर यो युद्ध इजरायलका लागि एउटा ठूलो विनाश हो। संयुक्त राज्य अमेरिकाका लागि यो तुलनात्मक रूपमा कम विनाशकारी छ; अमेरिकाका लागि यो एउटा पराजय हुनेछ, तर यस्तो पराजय जसलाई स्वीकार गर्न अमेरिकालाई त्यति ठूलो कठिनाइ हुनेछैन।

तर इजरायलीहरूका लागि र खासगरी बेन्जामिन नेतान्याहूका लागि यो एउटा विनाशकारी पराजय हो। त्यसैले, धक नमानीकन नेतान्याहूले हामीलाई पुनः युद्ध सुरु गर्नका लागि निकै दबाब दिइरहेका छन् र बुझिएअनुसार उनी राष्ट्रपति ट्रम्पलाई इरानविरुद्ध आणविक हतियार प्रयोग गर्न उक्साइरहेका छन्। अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, यदि मैले वर्णन गरेका सैन्य विकल्प, आर्थिक विकल्प र कूटनीतिक विकल्पले काम गर्दैनन् भने तपाईं के गर्नुहुन्छ? र यदि तपाईं अत्यन्तै निराश हुनुहुन्छ भने, तपाईं आणविक हतियार प्रयोग गर्नेबारे सोच्न थाल्नुहुन्छ। नेतान्याहूको सोच यही हो, र देखिन्छ कि राष्ट्रपति ट्रम्पको सोच पनि यही बन्दैछ। विभिन्न प्रतिवेदनहरूका अनुसार राष्ट्रपति ट्रम्प केही समयदेखि यस विचारसँग अल्झिरहेका थिए, र विगत केही दिनयता उनी यसप्रति काफी उत्साही देखिएका छन् ।

त्यसैले आउनुहोस्, यस विकल्पको परीक्षण गरौँ।

मूलतः हामीले गर्न खोजेको कुरा भनेको पिक्याक्स माउन्टेन (Pickaxe Mountain) लाई निशाना बनाउनु हो। पिक्याक्स माउन्टेन इरानमा रहेको एउटा नयाँ आणविक स्थल हो। यो स्वाभाविक रूपमा एउटा पहाड हो, जसलाई पिक्याक्स माउन्टेन भनिन्छ, र यो ३०० फिट बाक्लो ठोस ग्रेनाइटले बनेको छ।

त्यहाँ कुनै पनि परम्परागत बमले काम गर्दैन। हामीसँग इरानका आणविक स्थलहरूमा खसाल्न सकिने केही विशाल परम्परागत बमहरू छन्, जुन हामीले गत जुन २०२५ मा प्रयोग पनि गरेका थियौँ। तपाईंहरूलाई याद होला, एक दिन हामीले फोर्डो र नतान्जमा बमबारी गरेका थियौँ र ती लक्ष्यहरूमा ठूला परम्परागत हतियारहरू खसालेका थियौँ। तर ती विशाल परम्परागत हतियारहरूले पिक्याक्स माउन्टेनविरुद्ध केही फरक पार्न सक्दैनन्। त्यसैले उनीहरू पिक्याक्समाथि आणविक प्रहार गर्ने कुरा गरिरहेका छन्। प्रसङ्गवश, पिक्याक्सभित्र धेरै आणविक पूर्वाधारहरू छन् भन्ने कुरामा मलाई विश्वास लाग्दैन। मलाई लाग्छ यो इजरायलीहरूले ठूलो मात्रामा सिर्जना गरेको एउटा धम्की वा बहाना मात्र हो। उनीहरू पिक्याक्सलाई इरान आणविक हतियार बनाउन तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गर्दै ढिलो गर्नुभन्दा चाँडै पिक्याक्सलाई नष्ट गर्नुपर्छ भन्ने तर्क गरिरहेका छन्, र ट्रम्प प्रशासनले पनि यस तर्कलाई आंशिक रूपमा पत्याइरहेको छ। म यसमा विश्वास गर्दिनँ, तर जे भए पनि, ट्रम्प इरानको यो नयाँ आणविक स्थल पिक्याक्स माउन्टेनलाई ध्वस्त पार्नेबारे सोचिरहेका छन्।

उनीहरू केवल एउटा मात्र आणविक हतियार प्रयोग गर्ने कुरा गरिरहेका छन्। हामी इरानविरुद्ध ठूलो मात्रामा आणविक युद्ध लड्ने वा इरानका धेरै लक्ष्यहरूमा आणविक हतियारले आक्रमण गर्ने कुरा गरिरहेका छैनौँ।

र उनीहरू आणविक हतियार प्रयोग गर्नेबारे छलफल गरिरहेका छन्। यहाँ के बुझ्नु महत्त्वपूर्ण छ भने, उनीहरू केवल एउटा मात्र आणविक हतियार प्रयोग गर्ने कुरा गरिरहेका छन्। हामी इरानविरुद्ध ठूलो मात्रामा आणविक युद्ध लड्ने वा इरानका धेरै लक्ष्यहरूमा आणविक हतियारले आक्रमण गर्ने कुरा गरिरहेका छैनौँ। हामी पिक्याक्सविरुद्ध केवल एउटा आणविक हतियार प्रयोग गर्ने कुरा गर्दैछौँ। र देखिन्छ कि– म 'देखिन्छ' भन्ने शब्दमा जोड दिन्छु– राष्ट्रपति ट्रम्पलाई लाग्छ कि उनले पिक्याक्स माउन्टेनलाई ढिस्को वा भग्नावशेषको थुप्रोमा परिणत गर्न सक्छन् र त्यसपछि विजयको घोषणा गरेर बाहिर निस्कन सक्छन्। यसलाई कहिलेकाहीँ "वान-एन्ड-डन" (एकै प्रहारमा समाप्त गर्ने) अपरेसन पनि भनिन्छ। हामी भित्र छिर्छौँ, आणविक हतियारले पिक्याक्समा प्रहार गर्छौँ, यसलाई भग्नावशेषमा परिणत गर्छौँ, विजयको घोषणा गर्छौँ, र राष्ट्रपति ट्रम्पले चाहेजस्तै यसको सुखद अन्त्य हुन्छ।

यसलाई कसरी गरिन्छ भन्नेबारे केही कुरा भनौँ। यो काम बी-२ बम्बर (B-2 bomber) बाटै गर्नुपर्छ भन्ने कुरा एकदमै स्पष्ट छ। र पिक्याक्स माउन्टेनलाई नष्ट गर्ने अलिकति भए पनि सम्भावना राख्नका लागि तपाईंले त्यसमा बी६१-११ (B61-11) आणविक हतियार प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ। बी-२ विमानमा राखिएको त्यो बी६१-११ आणविक हतियार पिक्याक्स माउन्टेनको ठीक माथि पुगेर त्यसलाई अचूक रूपमा प्रहार गर्नुपर्छ, र त्यसपछि त्यो आणविक हतियारले ३०० फिट बाक्लो ठोस ग्रेनाइटलाई छेडेर भित्र छिर्न सकोस् भन्ने आशा गर्नुपर्छ।

अब यो काम गर्न कत्तिको सहज छ त? यसको सीधा उत्तर हो– यो काम बिल्कुलै सहज छैन।

सबैभन्दा पहिलो कुरा, तपाईंले बी-२ बम्बर विमानलाई पिक्याक्स माउन्टेनको ठीक माथि पुऱ्याउनुपर्ने हुन्छ। इरानीहरूलाई त्यहाँ केवल एउटा मात्र लक्ष्य बाँकी छ भन्ने कुरा राम्ररी थाहा छ। खेलमा अब पिक्याक्स माउन्टेनबाहेक अन्य कुनै लक्ष्य छैन। तपाईंहरू पिक्याक्स माउन्टेनकै लागि आउँदै हुनुहुन्छ भन्ने कुरा उनीहरूलाई थाहा छ, र उनीहरूसँग केही वायु रक्षा क्षमताहरू छन् जसलाई उनीहरूले निश्चित रूपमा पिक्याक्सको वरपर केन्द्रित गर्नेछन्। ती वायु रक्षा संयन्त्रहरू बी-२ विमानलाई खसाल्ने उद्देश्यले नै तैनाथ गरिनेछन्। बी-२ एउटा स्टेल्थ बम्बर भए तापनि, यो जति-जति नजिक आउँदै जान्छ, इरानीहरूले यसलाई पहिचान गर्न र प्रहार गर्न सक्ने भएकाले उनीहरूले यसलाई आउँदै गरेको देख्ने पूर्ण सम्भावना रहन्छ। त्यसैले, बी६१-११ आणविक हतियार बोकेको त्यो बी-२ बम्बर वास्तवमै लक्ष्यसम्म पुग्न सक्छ वा सक्दैन भन्ने कुरा अझै अस्पष्ट छ।

तर मानौँ, त्यो विमान लक्ष्यसम्म पुग्न सफल भयो रे। यसमा अत्यन्तै ठूलो वारहेड छ, जुन एउटा आणविक वारहेड हो। यो १९४५ अगस्ट ६ मा अमेरिकाले हिरोशिमामा खसालेको बमभन्दा ४० गुणा बढी शक्तिशाली छ। यो बम ४० गुणा बढी घातक भए तापनि, यो जत्तिकै शक्तिशाली भए पनि यसले पिक्याक्सलाई भग्नावशेषको थुप्रोमा परिणत गर्न सक्छ भन्ने कुरामा अझै पूर्ण विश्वस्त हुन सकिँदैन।

मानौँ, बी-२ बम्बर पिक्याक्ससम्म पुग्यो, यसले बी६१-११ खसाल्यो, र त्यस बी६१-११ ले पिक्याक्सलाई भग्नावशेषमा परिणत गरिदियो। त्यसपछि के हुन्छ त? के यसको अर्थ हामीले युद्ध जित्यौँ भन्ने हुन्छ? इरानीहरूले त्यसपछि के गर्लान् भन्ने लाग्छ? के इरानीहरूले त्यसपछि हात उठाएर आत्मसमर्पण गर्लान्?

तर फेरि पनि मानौँ, बी-२ बम्बर पिक्याक्ससम्म पुग्यो, यसले बी६१-११ खसाल्यो, र त्यस बी६१-११ ले पिक्याक्सलाई भग्नावशेषमा परिणत गरिदियो। त्यसपछि के हुन्छ त? के यसको अर्थ हामीले युद्ध जित्यौँ भन्ने हुन्छ? इरानीहरूले त्यसपछि के गर्लान् भन्ने लाग्छ? के इरानीहरूले त्यसपछि हात उठाएर आत्मसमर्पण गर्लान्? "सबै कुरा सकियो, हेर तिमीहरूले पिक्याक्सलाई के बनाइदियौ, हामी पराजित भयौँ भन्ने कुरा स्वीकार गर्छौँ" भनेर उनीहरू पछि हट्लान? त्यसो हुने सम्भावना अलिकति पनि छ जस्तो मलाई लाग्दैन। उनीहरूले आफ्नो पराजय स्वीकार गर्ने छैनन्।

तपाईं स्पष्ट रूपमा हारिरहनुभएको छ भने विजयको घोषणा गर्न सक्नुहुन्न। इरानीहरूले हामीलाई विजयको घोषणा गर्न दिने छैनन्।

तर तपाईं भन्नुहोला, राष्ट्रपति ट्रम्पले विजयको घोषणा गरेर युद्धबाट बाहिरिने छन्। मैले यसलाई कहिल्यै पनि एउटा तर्कसङ्गत वा व्यावहारिक रणनीति मानिनँ। म सानो छँदा जब हामी भियतनाम युद्धमा गहिरोसँग फसेका थियौँ, मानिसहरू राष्ट्रपति जोन्सन वा पछि राष्ट्रपति निक्सनले विजयको घोषणा गरेर बाहिरिनुपर्छ भन्ने गर्थे। तर यो कुनै व्यावहारिक रणनीति होइन। जब तपाईं स्पष्ट रूपमा हारिरहनुभएको छ भने विजयको घोषणा गर्न सक्नुहुन्न। इरानीहरूले हामीलाई विजयको घोषणा गर्न दिने छैनन्।

इरानीहरूले अत्यन्तै सशक्त रूपमा जवाफी प्रहार गर्नेछन् र हाम्रा लागि साँच्चै गम्भीर समस्याहरू सिर्जना गर्नेछन्। त्यसैले पिक्याक्समा प्रहार गर्नाले हाम्रा लागि ठूलो केही हासिल हुनेवाला छैन।

यसले मलाई अर्को मुख्य बिन्दुमा पुऱ्याउँछ। के इरानीहरूले कडा जवाफी कारबाही गर्दैनन् होला र? के इरानीहरू चुपचाप बसेर हामीलाई आणविक हतियारद्वारा पिक्याक्सलाई भग्नावशेषमा परिणत गर्न दिनेछन् र बदला लिने छैनन्? मलाई लाग्छ उनीहरूले अत्यन्तै सशक्त रूपमा जवाफी प्रहार गर्नेछन् र हाम्रा लागि साँच्चै गम्भीर समस्याहरू सिर्जना गर्नेछन्। त्यसैले पिक्याक्समा प्रहार गर्नाले हाम्रा लागि ठूलो केही हासिल हुनेवाला छैन।

यस विषयलाई अझ एक कदम अगाडि बढाएर हेर्ने हो भने, इरानविरुद्ध आणविक हतियारको प्रयोग गर्दा अन्य थुप्रै गम्भीर परिणामहरू निम्तिनेछन्।

पहिलो त, प्रतिष्ठामा पर्ने क्षति हो। एक सच्चा यथार्थवादी (रियलिस्ट) का रूपमा, प्रतिष्ठा अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा अत्यन्तै ठूलो महत्त्वको विषय होइन भन्ने मलाई लाग्छ, तर यसको केही न केही महत्त्व भने अवश्य हुन्छ। यदि हामीले इरानविरुद्ध आणविक हतियारको प्रयोग गर्यौँ भने यसले हाम्रो अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठामा अपूरणीय क्षति पुऱ्याउनेछ, यसमा कुनै शंका छैन।

भोलि भ्लादिमिर पुटिन आफूलाई कुनै कठिन परिस्थितिमा पाउँछन् भने यसले उनलाई के सन्देश दिन्छ? उनले युक्रेनीहरू वा युरोपेलीहरूविरुद्ध आणविक हतियार प्रयोग गर्न चाहलान्। जब राष्ट्रपति ट्रम्पले इरानविरुद्ध आणविक हतियार प्रयोग गरेर एउटा नजिर बसालिसकेका छन् भने, पुटिन कठिन परिस्थितिमा पर्दा आणविक हतियार प्रयोग गर्न अलिकति पनि संकोच मान्ने छैनन् भन्ने सम्भावनालाई यसले अझ बढाउँदैन र?

यसबाहेक, आणविक हतियार बनाउने वा प्रयोग गर्ने सोचमा रहेका अन्य देशहरूका लागि यसको के असर पर्ला? भोलि भ्लादिमिर पुटिन आफूलाई कुनै कठिन परिस्थितिमा पाउँछन् भने यसले उनलाई के सन्देश दिन्छ? उनले युक्रेनीहरू वा युरोपेलीहरूविरुद्ध आणविक हतियार प्रयोग गर्न चाहलान्। जब राष्ट्रपति ट्रम्पले इरानविरुद्ध आणविक हतियार प्रयोग गरेर एउटा नजिर बसालिसकेका छन् भने, पुटिन कठिन परिस्थितिमा पर्दा आणविक हतियार प्रयोग गर्न अलिकति पनि संकोच मान्ने छैनन् भन्ने सम्भावनालाई यसले अझ बढाउँदैन र? अथवा भारत र पाकिस्तानबीच परम्परागत युद्ध भयो भने, राष्ट्रपति ट्रम्पले परम्परागत युद्धको कठिन मोडमा आणविक हतियार प्रयोग गर्नु जायज हो भन्ने सङ्केत दिइसकेकाले, खासगरी पाकिस्तानीहरूले आणविक हतियार प्रयोग गर्नेबारे सोच्ने छैनन् र? तसर्थ, मेरो विचारमा यो नजिर अत्यन्तै विनाशकारी सिद्ध हुनेछ। मानिसहरू आणविक हतियार प्रयोग गर्न हिचकिचाउनुको सट्टा अझ बढी उद्यत हुने संसारको सिर्जना गर्नु हाम्रो हितमा बिलकुलै छैन। र त्यसपछि आणविक प्रसार (न्यूक्लियर प्रोलिफरेसन) को सम्पूर्ण विषय आउँछ। यस कदमले निश्चित रूपमा विश्वभर आणविक हतियारको होडबाजी र प्रसारलाई तीव्र रूपमा बढावा दिनेछ।

यदि संयुक्त राज्य अमेरिकाले इरानमाथि आफ्नै आणविक हतियारले आक्रमण गर्यो भने, इरानीहरूले आणविक हतियार प्राप्त गर्नका लागि अहोरात्र काम गर्ने छैनन् भन्ने कुरा पत्याउन मलाई निकै गाह्रो लाग्छ। तसर्थ, जब तपाईं यो चौथो विकल्प अर्थात् आणविक विकल्पबारे सोच्नुहुन्छ र हामीले गर्न खोजेको कुरालाई ध्यानपूर्वक हेर्नुहुन्छ भने, हामीले यसलाई सफलतापूर्वक सम्पन्न गर्न सक्छौँ भन्ने कुरा स्पष्ट छैन। वास्तवमा, मलाई लाग्दैन कि हामी यसलाई सफलतापूर्वक पूरा गर्न सक्छौँ। तर यदि हामीले यसलाई सम्पन्न गरिहाले पनि यसले युद्धलाई हाम्रा लागि अनुकूल सर्तहरूमा अन्त्य गर्ने छैन, र यसले मैले भर्खरै वर्णन गरेका ती सबै अन्य घातक परिणामहरू निम्त्याउनेछ।

त्यसैले मूलतः, आज हामी कुन अवस्थामा छौँ त?

सैन्य विकल्प र आर्थिक विकल्पले हामीलाई ठूलो केही नदिने भएकाले कुनै न कुनै बिन्दुमा हामीले अर्को सम्झौतामा हस्ताक्षर गर्ने सम्भावना बलियो छ।

हामीसँग कुनै वास्तविक सैन्य विकल्प बाँकी छैन। यदि ३ दिने सघन बमबारी अभियानको कुरा गर्ने हो भने त्यसले काम गर्ने छैन। यदि आर्थिक विकल्पको कुरा गर्ने हो भने, मैले भनेझैं त्यो अहिले लागू भइरहेको छ र यो नै हालका लागि मैदानमा रहेको एक मात्र खेल जस्तो देखिएको छ, तर यसले पनि काम गरिरहेको छैन र काम गर्ने सम्भावना पनि छैन। त्यसपछि कूटनीतिक विकल्प बाँकी रहन्छ। राष्ट्रपति ट्रम्पले गत जुन १७ मा गरेझैं कुनै न कुनै मोडमा हामी यही बाटोमा जान बाध्य हुनेछौँ भन्ने मलाई लाग्छ। उनले समझदारी पत्रमा हस्ताक्षर गरे र आफू हर्बर्ट हुभर बन्न नचाहेको तथा अन्तर्राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा आउन सक्ने सम्भावित आर्थिक विपत्तिको जोखिमसँग खेलिरहेको कुरा बताए । आगामी दिनहरूमा अघि बढ्दा पनि उही आधारभूत तर्क पुनः लागू हुनेछ भन्ने मलाई लाग्छ। त्यसैले, सैन्य विकल्प र आर्थिक विकल्पले हामीलाई ठूलो केही नदिने भएकाले कुनै न कुनै बिन्दुमा हामीले अर्को सम्झौतामा हस्ताक्षर गर्ने सम्भावना बलियो छ।

राष्ट्रपति ट्रम्प अत्यन्तै हताश छन् र बेन्जामिन नेतान्याहू पनि उत्तिकै निराश छन्। प्रसङ्गवश, यही हताशाका कारण नै म जस्ता मानिसहरूले सैन्य बल वा आणविक हतियार प्रयोग हुने सम्भावनाका बारेमा कुरा गर्दा अत्यन्तै सतर्कता अपनाउने गर्छौँ। जब नेताहरू हताश हुन्छन्, तब कहिलेकाहीँ उनीहरूले मुर्खतापूर्ण काम गर्छन् भन्ने मलाई लाग्छ।

यसले हामीलाई पुनः आणविक विकल्पतर्फ ल्याउँछ, जसलाई म एउटा व्यावहारिक विकल्पका रूपमा देख्दिनँ। यसको अर्थ के हो त? यसको अर्थ संयुक्त राज्य अमेरिकासँग कुनै पनि व्यावहारिक विकल्प छैन भन्ने हो। पहिलो दिनदेखि नै हामीसँग कुनै सार्थक विकल्प थिएन। यहाँ त्यस्तो कुनै लुकेको रणनीति छैन जसलाई मैले वा अरूले पहिचान गर्न नसकेका हौँ तर राष्ट्रपति ट्रम्पले पहिचान गरेका हुन्। उनी अत्यन्तै हताश छन् र बेन्जामिन नेतान्याहू पनि उत्तिकै निराश छन्। प्रसङ्गवश, यही हताशाका कारण नै म जस्ता मानिसहरूले सैन्य बल वा आणविक हतियार प्रयोग हुने सम्भावनाका बारेमा कुरा गर्दा अत्यन्तै सतर्कता अपनाउने गर्छौँ। जब नेताहरू हताश हुन्छन्, तब कहिलेकाहीँ उनीहरूले मुर्खतापूर्ण काम गर्छन् भन्ने मलाई लाग्छ। प्रधानमन्त्री नेतान्याहूको उक्साहटमा परेर राष्ट्रपति ट्रम्पले साँच्चै ३ दिने बमबारी अभियान चलाउने वा इरानविरुद्ध आणविक हतियार प्रयोग गर्ने गम्भीर जोखिम छ, किनभने फेरि पनि भन्छौँ, उनीहरू दुवै जना हताश र निराश छन्।

तर हताशाको तर्कलाई एकातिर पन्छाउने हो भने पनि, संयुक्त राज्य अमेरिकासँग आगामी दिनमा अघि बढ्नका लागि गत जुन १७ मा राष्ट्रपति ट्रम्पले हस्ताक्षर गरेको सम्झौताभन्दा धेरै फरक नहुने गरी अर्को समझदारी पत्रमा हस्ताक्षर गर्नुबाहेक खासै कुनै विकल्प बाँकी छैन भन्ने कुरा स्पष्ट छ। वास्तवमा, जुन १७ मा राष्ट्रपति ट्रम्पलाई समझदारी पत्रमा हस्ताक्षर गर्न बाध्य पार्ने परिस्थितिहरू र उनले आज सामना गरिरहेका परिस्थितिहरूलाई तुलना गर्ने हो भने, उनी आजको भन्दा त्यतिबेला राम्रो स्थितिमा थिए। किनभने तपाईं इरानीहरूले अहिले गरिरहेका कुराहरू हेर्नुहुन्छ भने, उनीहरू त्यतिबेलाको तुलनामा आज अझ कडा रूपमा प्रस्तुत भइरहेका छन्। उनीहरू त्यतिबेला भन्दा आज कम लचकदार देखिन्छन्। इरानीहरूलाई जुन १७ को आसपासमा भन्दा आज आफूहरू प्रभावकारी रूपमा नियन्त्रकको भूमिकामा (ड्राइभरको सिटमा) छौँ भन्ने कुराको अझ बढी स्पष्ट ज्ञान छ। त्यसैले, अब सम्झौता कायम गर्न अत्यन्तै कठिन हुनेछ। तर यसको अर्थ फेरि पनि के हो भने, राष्ट्रपति ट्रम्प जुन १७ मा उहाँ आफैंले हस्ताक्षर गरेको सम्झौतामा अडिग रहनुपर्थ्यो। उहाँ अडिनुभएन, र फलस्वरूप आज हामी यो मोडमा आइपुगेका छौँ।

मेरो मुख्य बिन्दु के हो भने, यस घडीमा सबैभन्दा उत्तम विकल्प भनेको पिक्याक्स माउन्टेनविरुद्ध आणविक हतियार प्रयोग नगर्नु, सैन्य विकल्पको पछाडि नलाग्नु र आर्थिक विकल्पमा धेरै विश्वास नराख्नु नै हो, किनकि यसले अन्य विकल्पहरूभन्दा राम्रो काम गर्नेवाला छैन। र वास्तवमा, यस समयमा सबैभन्दा बुद्धिमानी रणनीति भनेको कूटनीतिक विकल्प नै हो।

John Mearsheimer को युट्युब च्यानलबाट अनुदित