पृथ्वीको शक्तिशाली खगोलीय संरक्षक बृहस्पति ग्रह

ब्रह्माण्डको अथाह र अनन्त फैलावटमा हाम्रो सौर्यमण्डल आफैंमा एक रहस्यमय संसार हो, जसमा विभिन्न ग्रहहरू, उपग्रहहरू, धूमकेतुहरू र उल्कापिंडहरू निरन्तर आफ्नो कक्षमा परिक्रमा गरिरहेका छन्। यी सबै पिण्डहरूमध्ये सूर्यदेखि पाँचौं स्थानमा रहेको र सबैभन्दा ठूलो आकार ओगटेको ग्रह बृहस्पति (Jupiter) ले खगोल वैज्ञानिकहरूलाई सधैं विस्मयकारी रूपमा आकर्षित गर्दै आएको छ। बाहिरबाट हेर्दा रंगीन र धुम्धुमी धर्साहरूले भरिएको यो ग्रह ग्यासहरूको विशाल थुप्रो मात्र होइन, बरु यो पृथ्वी र सम्पूर्ण मानव सभ्यताको अस्तित्वका लागि एक अदृश्य, अजेय र शक्तिशाली सुरक्षा ढाल पनि हो। यस ग्रहको गर्भमा लुकेका रहस्यहरू, यसको वायुमण्डलको उथलपुथल र यसले सौर्यमण्डलको सन्तुलनमा खेल्ने भूमिकाले यसलाई खगोल विज्ञानको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण विषय बनाउँछ।

बृहस्पतिको सबैभन्दा चर्चित र अचम्मको विशेषता यसको वायुमण्डलमा देखिने 'द ग्रेट रेड स्पट' (The Great Red Spot) हो। यो कुनै सामान्य दाग वा सामान्य मौसमी घटना होइन, तर यो एक विशाल र शक्तिशाली आँधी हो, जुन विगत चार सय वर्षभन्दा बढी समयदेखि निरन्तर रूपमा बृहस्पति ग्रहको सतहमा मडारिरहेको छ। पृथ्वीको कुल आकारभन्दा पनि ठूलो क्षेत्रफल ओगटेको यस रातो धब्बाभित्र चल्ने हावाको गति करिब १६,००० किलोमिटर प्रतिघण्टासम्म पुग्ने गर्दछ, जसले यसलाई सौर्यमण्डलकै सबैभन्दा हिंसात्मक र शक्तिशाली आँधीमध्ये एक बनाउँछ। पृथ्वीमा आउने चक्रवात वा आँधीहरू केही दिन वा हप्तामा समाप्त हुन्छन्, तर बृहस्पतिको यो आँधी शताब्दीयौंसम्म अविराम रूपमा चलिरहनुको मुख्य कारण यस ग्रहको ठोस जमिन नहुनु र यसको अद्वितीय वायुमण्डलीय गति हो।

वैज्ञानिक अध्ययन र खगोलीय तथ्यांकहरूले बृहस्पति पूर्ण रूपमा ग्यासबाट बनेको एक विशाल पिण्ड हो भन्ने प्रमाणित गरेका छन् । यसको सतहमा कुनै ठोस जमिन भेटिंदैन, बरु यसको माथिल्लो भाग मुख्यतया हाइड्रोजन र हेलियम ग्यासका बाक्लो तहहरूले ढाकिएको छ। बृहस्पतिको वायुमण्डल र यसको वर्षको चक्र पनि पृथ्वीको भन्दा पूर्णतया भिन्न छ। यहाँको वायुमण्डलमा शक्तिशाली आँधीबेहरीहरू वर्षका ३६५ दिन वा निश्चित ऋतुहरूमा मात्र सीमित हुँदैनन्, तर त्यहाँका आँधीहरू वर्षका हरेक पल र निरन्तर रूपमा चलिरहन्छन्। यस ग्रहको सतहभित्र ग्यासहरूको अत्यधिक घनत्व, गहिरो खोंचहरू र तरल हाइड्रोजनको समुद्रले गर्दा यहाँको वातावरणीय चाप र तापक्रम कल्पनाभन्दा बाहिरको चरम स्थितिमा पुग्छ। यस्तो जटिल र अद्वितीय संरचनाका कारण बृहस्पतिलाई 'ग्यासको दानव' (Gas Giant) पनि भनिन्छ।

आकार र संरचनामा मात्र नभई बृहस्पतिले हाम्रो माउ ग्रह पृथ्वीको सुरक्षामा खेल्ने भूमिका अझ बढी रोमाञ्चक र जीवनदायी छ। बृहस्पतिको पिण्ड र यसको विशाल आकारका कारण यसको गुरुत्वाशनल फोर्स (Gravitational Force) वा गुरुत्वाकर्षण बल अत्यधिक शक्तिशाली हुन्छ। यो शक्तिशाली गुरुत्वाकर्षण क्षेत्रले सौर्यमण्डलको बाहिरी भागबाट भित्री क्षेत्रतर्फ आउने खतरनाक एस्टररोइडहरू (Asteroids) र धूमकेतुहरू (Comets) लाई आफ्नोतर्फ चुम्बक झैं खिच्ने गर्दछ। यदि बृहस्पति हुँदैन थियो भने, अन्तरिक्षबाट अनियन्त्रित रूपमा आउने ठूला–ठूला उल्कापिंडहरूले बारम्बार पृथ्वीमा प्रहार गरी यहाँको जीवनलाई सधैंको लागि नष्ट गरिदिन सक्थे। त्यसैले, खगोलविद्हरूले बृहस्पतिलाई पृथ्वीको 'ठूलो दाइ' वा 'प्राकृतिक रक्षक' को रूपमा पनि परिभाषित गर्ने गरेका छन्।

यसको ज्वलन्त र ऐतिहासिक उदाहरण सन् १९९४ को मे महिनामा देखिएको थियो । त्यसबेला  'शुमेकर लेभी ९' (Shoemaker-Levy 9) नामक एक विशाल धूमकेतु तीव्र गतिमा पृथ्वी र भित्री सौर्यमण्डलतर्फ अगाडि बढिरहेको थियो। ६ किलोमिटरभन्दा बढी डाइमिटर भएको यो धूमकेतु करोडौं वर्षपहिले डायनासोरलाई लोप गराउने १० किलोमिटरको एस्टररोइड जत्तिकै खतरनाक र संहारक मानिएको थियो। यदि त्यो धूमकेतु पृथ्वीसँग ठोक्किएको भए मानव सभ्यताको नामेट हुने निश्चितप्रायः थियो। तर त्यो धूमकेतु बृहस्पतिको नजिकबाट गुज्रिँदा बृहस्पतिको अति शक्तिशाली गुरुत्वाकर्षण बलले त्यसलाई आफ्नो शक्तिशाली घेराभित्र त तानेर ससाना टुक्राहरूमा विभाजित गर्दै आफ्नै गर्भभित्र समाहित गरिदियो। यसरी पृथ्वी  ठूलो खगोलीय विपदबाट बच्यो ।

बृहस्पति र अन्य बाह्य ग्रहहरूको अध्ययनले हामीलाई यो बुझाउँछ कि हाम्रो यो ब्रह्माण्ड कति धेरै सन्तुलित र एकसाथ कति खतरनाक पनि छ। अनन्त अन्तरिक्षको यो विशाल मञ्चमा हामीले भोगिरहेको जीवन र सुरक्षा केवल संयोग मात्र होइन, तर ब्रह्माण्डीय पिण्डहरूबीचको भौतिक नियम र गुरुत्वाकर्षणको पारस्परिक अन्तरक्रियाको परिणाम हो। बृहस्पति जस्ता शक्तिशाली ग्रहहरूको उपस्थितिबिना पृथ्वीमा जटिल जैविक जीवनको विकास र स्थायित्व असम्भव जस्तै थियो। यसले हामीलाई विज्ञानको गहिराइमा पुगेर ब्रह्माण्डका यी अनसुलझे रहस्यहरू बुझ्न र पृथ्वी बाहिरको विशाल संसारको यथार्थलाई आत्मसात गर्न प्रेरित गर्छ।

Image: By NASA/STSCI (S.T.A.R.S)