ब्रह्माण्डमा हाम्रो पृथ्वी र विशाल आकाशगंगाहरुको अद्भुत यात्रा

भर्गो सुपरक्लस्टर

ब्रह्माण्डमा हाम्रो पृथ्वी र विशाल आकाशगंगाहरुको अद्भुत यात्रा

यो अथाह, अनन्त र रहस्यमय ब्रह्माण्डको विशाल सागरमा आखिर हामी कहाँ छौँ र हाम्रो अस्तित्वको खास वास्तविक ठेगाना कस्तो छ भन्ने जिज्ञासा हरेक मानिसको मनमा उठ्ने गर्दछ। प्रसिद्ध खगोल वैज्ञानिक कार्ल सेगनले आफ्नो लोकप्रिय टेलिभिजन शृंखला 'कोसमोस' मा भनेझैँ, ब्रह्माण्डको विशालता यति अकल्पनीय छ कि यसको सही आकार र सीमा कल्पना गर्न पनि हाम्रो मस्तिष्कलाई वर्षौंको गहन अध्ययन र सोधखोज आवश्यक पर्दछ।

जब हामी रात्रिकालको  खुला आकाशतर्फ हेर्छौं, तब हामीले देख्ने हरेक चम्किलो तारा वा धमिलो प्रकाश वास्तवमा एउटा विशाल तारापुञ्ज वा सौर्यमण्डल होइन, बरु अरबौं ताराहरुको महासमुद्र हो। हाम्रो पृथ्वी यही अनन्त आकाशगंगा अर्थात् 'मिल्की वे' (Milky Way) को एउटा कुनामा अवस्थित एउटा सानो र नीलो ग्रह मात्र हो। आकाशगंगाको केन्द्रबाट करिब २६ हजार प्रकाश वर्षको दूरीमा रहेको हाम्रो सौर्यमण्डल यसको एउटा पाखुरामा शान्त रूपमा परिक्रमा गरिरहेको छ। हाम्रो सौर्यमण्डलबाट आकाशगंगाको केन्द्रतर्फ वा अर्को छेउतर्फ प्रकाशको गतिमा यात्रा गर्दा मात्रै पनि त्यसलाई छिचोल्न लाखौँ वर्षको समय खर्चिनु पर्ने हुन्छ । याद राख्नुहोस् प्रकाशले एक सेकेण्डमा २लाख ९९ हजार ७९२ किलोमिटर  दूरी पार गर्छ । अहिलेसम्म थाहा भएको तथ्यअनुसार प्रकाशको गतिलाई नै ब्रह्माण्डमा सबैभन्दा तीव्र गति मानिन्छ।

 खगोल विज्ञानका आधुनिक अनुसन्धान र वैज्ञानिक तथ्यहरूले यो प्रमाणित गरेका छन् कि हाम्रो आकाशगंगाको छिमेकमा अरु पनि धेरै ठूला तथा साना आकाशगंगाहरू रहेका छन्। उदाहरणका लागि, हामीबाट नजिकको दूरीमा रहेको एन्ड्रोमेडा (Andromeda) आकाशगंगा हाम्रो सबैभन्दा नजिकको ठूलो छिमेकी ग्यालेक्सी हो, जसको आफ्नै भव्य सर्पिल आकार रहेको छ। हाम्रो आकाशगंगा र एन्ड्रोमेडाबीचको दूरी २५ लाख प्रकाश वर्ष रहेको छ ।  यसरी हाम्रो मिल्की वे, एन्ड्रोमेडा र अन्य दर्जनौँ स साना आकाशगंगाहरू मिलेर एउटा गुरुत्वाकर्षणले बाँधिएको परिवार वा समुदाय निर्माण गर्छन्, जसलाई वैज्ञानिक भाषामा 'लोकल ग्रुप' (Local Group) भनिन्छ। यो लोकल ग्रुपभित्र रहेका आकाशगंगाहरू आपसमा गुरुत्वाकर्षण बलद्वारा सन्तुलित भएर एकअर्कासँग नजिकिंदै वा निश्चित कक्षमा रहेर ब्रह्माण्डको यो विशाल मञ्चमा आफ्नो नृत्य प्रस्तुत गरिरहेका छन्। यो कुनै साधारण समूह मात्र होइन, यो ब्रह्माण्डको एक असाधारण र संगठित खगोलीय एकाइ हो जसले हाम्रा वैज्ञानिकहरूलाई ग्यालेक्सीहरूको विकासक्रम र गतिशीलता बुझ्न अमूल्य मद्दत पुर्‍याएको छ।

जब हामी यो लोकल ग्रुपको सीमालाई पनि पार गरेर अझ बाहिरतर्फ खगोल विज्ञानका दूरबीनमार्फत हेर्छौं, तब ब्रह्माण्डको अझ विराट र विस्मयकारी रूप देखिन थाल्छ। लोकल ग्रुप जस्ता हजारौँ आकाशगंगाका समूहहरू वा थुप्रै लोकल ग्रुपहरू मिलेर एउटा अझ विशाल संरचना बन्छ, जसलाई 'भर्गो सुपरक्लस्टर' (Virgo Supercluster) भनिन्छ। यो भर्गो सुपरक्लस्टर ब्रह्माण्डको त्यो विशाल महासंघ हो जसभित्र हजारौँ आकाशगंगाका समूहहरू समाहित भएका छन् र ती सबैले मिलेर ब्रह्माण्डको एउटा महाजालको रूप धारण गरेका छन्। यहाँबाट ब्रह्माण्डतर्फ हेर्दा हामीले आकाशमा देख्ने एउटा सानोभन्दा सानो धमीलो थोप्लो वा बिन्दु पनि वास्तवमा एउटा सिंगो आकाशगंगा हो भन्ने कुरा थाहा पाउँदा पक्कै पनि जो कोहीको मनमा अचम्म र विस्मयको भाव उत्पन्न हुन्छ। प्रत्येक आकाशगंगाभित्र अर्बौं सूर्यहरू, तिनका आफ्ना सौर्यमण्डलहरू, र हामीले कल्पना पनि गर्न नसक्ने अनगिन्ती अद्भूत संसारहरू लुकेका हुन सक्छन्। यसरी हेर्दा, सम्पूर्ण भर्गो सुपरक्लस्टर पनि यो विशाल र अनन्त सृष्टिको एउटा अति नै सानो र नगण्य हिस्सा मात्र साबित हुन्छ।

आधुनिक खगोल भौतिकी र हबल तथा जेम्स वेब जस्ता शक्तिशाली अन्तरिक्ष दूरबीनहरूले हामीलाई ब्रह्माण्ड कुनै स्थिर ठाउँ होइन, यो निरन्तर विस्तार भइरहेको छ र यसका गहिराइका रहस्यहरू खुल्ने क्रम जारी छ भन्ने सिकाएको छ । पृथ्वीमा बसेर रातको आकाश अवलोकन गर्नु भनेको केवल ताराहरू गन्नु मात्र होइन, यो त करोडौं प्रकाश वर्ष टाढाको इतिहास र ब्रह्माण्डको जन्मजात कथालाई ऐनामा हेर्नु सरह हो। हामीले देख्ने ताराको प्रकाश पनि हजारौँ वर्ष पहिले त्यहाँबाट छुटेर अहिले मात्र हाम्रो आँखैमा आइपुगेको हुन्छ, जसको अर्थ हामी वर्तमानमा उभिएर विगतको दर्शन गरिरहेका हुन्छौं। यो अनन्त यात्राले मानव जातिको सानो अस्तित्वलाई महसुस गराउँदै ब्रह्माण्डको विशालताप्रतिको सम्मान अझ बढाउँछ। वैज्ञानिक अनुसन्धानहरूले यो पनि देखाएका छन् कि यस्ता सुपरक्लस्टरहरू पनि ब्रह्माण्डको महाजाल (Cosmic Web) का धागोहरू मात्र हुन्, जसका बीचमा विशाल खाली ठाउँहरू वा 'भ्याकुम' हरू रहेका छन्।

अन्ततः, जब हामी पृथ्वीबाट सुरु भएर आफ्नो सौर्यमण्डल, त्यसपछि मिल्की वे आकाशगंगा, तदनन्तर लोकल ग्रुप र अन्त्यमा भर्गो सुपरक्लस्टरसम्मको यो खगोलीय सोपान पार गर्छौं, तब हामीलाई यो ब्रह्माण्ड कति व्यापक, जटिल र रहस्यमय छ भन्ने महसुस हुन्छ । विज्ञानले हामीलाई यी सबै तथ्यहरू प्रमाण र आधिकारिक अध्ययनका आधारमा बुझाएको छ, जसले मानिसको ज्ञानको दायरालाई निरन्तर फराकिलो बनाउँदै लगेको छ। हामी यस विराट ब्रह्माण्डको एउटा कुनामा बसेर पनि यसका ठूलाठूला रहस्यहरू उप्काउन सफल भएका छौँ, जुन मानव सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो बौद्धिक विजय हो। यो यात्रा भौतिक दुरीको मात्र होइन, यो चेतना र ज्ञानको पनि अनन्त यात्रा हो । यो यात्राले हामीलाई सृष्टिको यो भव्य मञ्चमा हाम्रो उपस्थिति कति दुर्लभ र मूल्यवान छ भन्ने सिकाइरहेको छ ।

तस्विर: wikimedia.org