गरिमा हत्याकाण्ड : विघटित समाजको भयावह संकेत

बारामा हत्या गरिएकी तीन वर्षीया बालिका गरिमा चौधरीको बलात्कार र हत्याको घटनाले सम्पूर्ण देश तरंगित छ। यो घटना जति हृदयविदारक छ, यसले दिएका संकेतहरू झन् डरलाग्दा खालका छन्। यसमा संलग्न पात्रहरू, उनीहरूको मनस्थिति र यो घटनाप्रति आम जनताको प्रतिक्रियाले दिएका संकेतहरू निक्कै खतरनाक छन्।

तीन वर्षीया बालिका गरिमा चौधरीमाथि भएको बलात्कार र जघन्य हत्यामा संलग्न व्यक्तिहरू उनकै चिनजानका र आसपासका थिए। ती कुनै अपरिचितहरू थिएनन्। जब दुई-तीन दिनसम्म उनी हराइन्, उनको खोजीमा हिँडेको प्रहरी टोलीसँगै अपराधीहरू समेत हिँडिरहेका थिए। प्रहरी टोलीको खोजी कुकुरले त्यो कुराको संकेत दिएपछि अपराधी पक्राउ पर्यो। त्यसपछि यो सामूहिक अपराध भएको कुरा खुल्यो र अरु अपराधीहरू पनि पक्राउ पर्न थाले। अधिकांश अपराधीहरू नाबालक रहेको खुल्यो।

अनुसन्धान जारी रहेकै क्रममा अपराधीहरूमध्ये एकले बयानका क्रममा पूर्ण आत्मविश्वासका साथ आफूले कसरी त्यो कुकर्म गरेको थिएँ भनेर वर्णन गरेको भिडियो लीक भयो। यसले यो अपराधको गम्भीरतालाई र अपराधीको मानसिकतालाई उजागर गर्छ। यो जघन्य अपराधका मुख्य अपराधीहरू पक्राउ परिसकेका छन्। उनीहरूले आफ्नो अपराधको सजाय अवश्य पनि पाउनेछन्। तर यो अपराधको गम्भीरता र अपराधीहरूको मनस्थितिले जे जस्ता प्रश्नहरू उठाएका छन्, त्यसको उत्तर सहज छैन।

नाबालकहरू यस्तो जघन्य अपराधमा कसरी संलग्न भए होला? यसको एउटा कारण हुनसक्छ: इन्टरनेटको सर्वसुलभता र पोर्न सामग्रीहरूमा निर्बाध पहुँच। अहिले स्मार्टफोनका कारण किशोरहरूमा यस्ता पोर्न सामग्रीहरूको सहज पहुँच भएको छ। यो निक्कै खतरनाक कुरा हो।

सबभन्दा टड्कारो प्रश्न उठ्छ– यो अपराधमा संलग्न अपराधीहरूमध्ये अधिकांश नाबालकहरू छन्। नाबालकहरू यस्तो जघन्य अपराधमा कसरी संलग्न भए होला? यसको एउटा कारण हुनसक्छ: इन्टरनेटको सर्वसुलभता र पोर्न सामग्रीहरूमा निर्बाध पहुँच। अहिले स्मार्टफोनका कारण किशोरहरूमा यस्ता पोर्न सामग्रीहरूको सहज पहुँच भएको छ। यो निक्कै खतरनाक कुरा हो। यो लागुपदार्थजस्तै लतको रूपमा लाग्न थाल्छ। पोर्न सामग्रीले निर्माण गरिदिने काल्पनिकी र वास्तविक संसारबीचको फरक छुट्याउन उनीहरू असमर्थ हुन्छन् र आपराधिक कार्यमा संलग्न हुन थाल्छन्। त्यस्तै, किशोरहरूमा भिडियो गेमहरूको प्रभावले पनि उनीहरूलाई अमानवीय बनाउँदै जान्छ। पब्जी र फ्रि फायर जस्ता भिडियो गेमहरू अत्यन्त हिंसात्मक प्रवृत्तिका हुन्छन्। यस्ता भिडियो गेमहरूमा हुने हिंसात्मक भिडन्तहरूमा खेल्दा किशोरहरूले हिंसालाई सहज ठान्न थाल्छन्।

केही मानिसहरू यो काण्डका अपराधीहरूलाई इन्काउन्टर गरेर मारिनुपर्ने आवाज पनि उठाउन थालेका छन्। भयानक अपराध र त्यसले जन्माएका अझ भयानक प्रतिक्रियाहरूले नेपालको सामाजिक अवस्था किन यस्तो भयो भनेर सोच्न बाध्य बनाउन थालेको छ।

यो काण्डले समाजमा यस्तो भयानक प्रतिक्रिया जमाएको छ कि आम मानिसहरू अपराधीहरूलाई मृत्युदण्ड दिनुपर्ने माग गर्न थालेका छन्। यो आवाज सडकमा मात्र होइन, प्रबुद्ध नागरिक र सांसदहरूले समेत उठाउन थालेका छन्; जबकि नेपाल मृत्युदण्डलाई हटाउने संयुक्त राष्ट्रसंघको प्रोटोकलको हस्ताक्षरकर्ता देश हो। त्यस्तै, केही मानिसहरू यो काण्डका अपराधीहरूलाई इन्काउन्टर गरेर मारिनुपर्ने आवाज पनि उठाउन थालेका छन्। भयानक अपराध र त्यसले जन्माएका अझ भयानक प्रतिक्रियाहरूले नेपालको सामाजिक अवस्था किन यस्तो भयो भनेर सोच्न बाध्य बनाउन थालेको छ।

यस्तो अवस्था समाजमा किन उत्पन्न हुन्छ भन्ने बारेमा अब हामीले सोच्नुपर्ने बेला आएको छ। प्रख्यात समाजशास्त्री इमाइल दुर्खाइमले यस बारेमा आफ्नो बहुचर्चित पुस्तक सुसाइड (Suicide) मा गहन रूपमा व्याख्या गरेका छन्। दुर्खाइमको यो अवधारणालाई चर्चित अमेरिकी पत्रकार तथा लेखक क्रिस हेजेजले आफ्नो पुस्तक अमेरिका: फेयरवेल टुर (America: The Farewell Tour) मा प्रयोग गरेका थिए। उनले लेखेका छन्–

फ्रान्सेली समाजशास्त्री इमाइल दुर्खाइमले आफ्नो प्रसिद्ध कृति सुसाइड मा सामाजिक सम्बन्ध कमजोर वा विघटन हुँदा त्यसले व्यक्ति र समाजलाई कसरी आत्मविनाशतर्फ धकेल्छ भन्ने विश्लेषण गरेका छन्। उनका अनुसार, सामाजिक सम्बन्ध बलियो हुँदा व्यक्तिमा आफ्नो स्वतन्त्र पहल र समुदायप्रतिको प्रतिबद्धताबीच स्वस्थ सन्तुलन कायम हुन्छ। दुर्खाइमले यस्तो अवस्थालाई “जीवनलाई टिकाइराख्ने सन्तुलन” भनेका छन्। जहाँ यस्तो सामाजिक एकता बलियो हुन्छ, त्यहाँ आत्महत्याको दर पनि कम हुन्छ। यसको विपरीत, सामाजिक सम्बन्ध र तिनले कायम गर्ने सन्तुलन भत्किएका व्यक्ति र समाज आत्मविनाशको जोखिममा बढी पर्छन्।

जब यी सम्बन्धहरू टुट्न थाल्छन्, व्यक्ति गहिरो मानसिक संकट र निराशामा फस्न सक्छ। अन्ततः यही अवस्थाले उसलाई आत्मविनाशतर्फ धकेल्न सक्छ। दुर्खाइमले सामाजिक सम्बन्ध र मूल्य–मान्यताको यस्तो विघटनबाट उत्पन्न अवस्थालाई ‘एनोमी’ (anomie), अर्थात् ‘नियमहीनता’ भनेका छन्।

समाज केवल व्यक्तिहरूको समूह मात्र होइन,  यसलाई एकअर्कासँग जोड्ने सामाजिक सम्बन्धहरूको बलियो सञ्जालले एकताबद्ध बनाएको हुन्छ। यही सम्बन्धले व्यक्तिलाई आफू एउटा ठूलो सामूहिक जीवनको हिस्सा भएको र आफूभन्दा माथिको कुनै साझा उद्देश्यमा सहभागी भएको अनुभूति दिन्छ। निर्वाचन, लोकतान्त्रिक सहभागिता, देशभक्तिको भावना तथा साझा राष्ट्रिय विश्वासजस्ता अभ्यास र मान्यतामार्फत यो सामूहिक चेतना अभिव्यक्त हुन्छ। यस्ता सामाजिक सम्बन्धले मानिसको जीवनलाई अर्थ र उद्देश्य दिनुका साथै उसको सामाजिक हैसियत र गरिमाको अनुभूति पनि बलियो बनाउँछन्। यसले मृत्युको अपरिहार्यताबाट उत्पन्न भय तथा एक्लोपन र सामाजिक अलगावबाट पैदा हुने अर्थहीनताविरुद्ध मनोवैज्ञानिक आधार प्रदान गर्छ।

तर जब यी सम्बन्धहरू टुट्न थाल्छन्, व्यक्ति गहिरो मानसिक संकट र निराशामा फस्न सक्छ। अन्ततः यही अवस्थाले उसलाई आत्मविनाशतर्फ धकेल्न सक्छ। दुर्खाइमले सामाजिक सम्बन्ध र मूल्य–मान्यताको यस्तो विघटनबाट उत्पन्न अवस्थालाई ‘एनोमी’ (anomie), अर्थात् ‘नियमहीनता’ भनेका छन्।

नियमहीनताको अर्थ समाजलाई व्यवस्थित राख्ने सामाजिक मान्यता, मूल्य र नियमहरूले आफ्नो प्रभाव गुमाउनु हो। जब यी साझा मान्यता र सम्बन्धहरूले मानिसलाई एकअर्कासँग जोडिराख्न सक्दैनन्, समाजको सामूहिक एकता कमजोर हुन्छ र व्यापक सामाजिक अस्वस्थता फैलिन्छ। दुर्खाइमको दृष्टिमा, अहिले देखिने यस्तो सामाजिक विघटन र बेचैनी उनको अवधारणासँग परिचित हुने जोकोहीले सजिलै पहिचान गर्न सक्छ।

दुर्खाइमका अनुसार, समाज बलियो रूपमा एकीकृत हुँदा त्यसले व्यक्तिलाई आफ्नो सामुदायिक जीवनसँग गहिरो रूपमा बाँधेर राख्छ। व्यक्ति आफू समाजप्रति जिम्मेवार रहेको महसुस गर्छ र त्यसैले आफ्नो जीवनलाई आफूखुसी अन्त्य गर्ने निर्णयबाट पनि पछि हट्छ। साझा उद्देश्यसँग जोडिएको सम्बन्धले मानिसलाई जीवनसँग पनि जोडिराख्छ। जीवनका कठिनाइ र पीडाबीच पनि आफूभन्दा ठूलो कुनै उद्देश्यतर्फ उन्मुख हुनु मानिसका लागि आशा र सहाराको स्रोत बन्छ।

त्यसैगरी, सुसंगत र जीवन्त समुदायमा मानिसहरूबीच विचार र भावनाको निरन्तर आदानप्रदान भइरहन्छ। यो आदानप्रदानले पारस्परिक नैतिक र मनोवैज्ञानिक सहाराको काम गर्छ। आफ्नो व्यक्तिगत शक्ति र ऊर्जा कमजोर भएका बेला पनि व्यक्ति समुदायको सामूहिक ऊर्जाबाट बल प्राप्त गर्न सक्छ। यसरी मानिस आफ्नो व्यक्तिगत सामर्थ्यमा मात्र निर्भर रहँदैन; ऊ सामूहिक जीवनको शक्तिसँग जोडिएर कठिन परिस्थिति सामना गर्ने क्षमता प्राप्त गर्छ।

नेपाली समाज अहिले दुर्खाइमले व्याख्या गरे जस्तो सामाजिक बन्धनको विघटनका कारण आत्मविनाशको बाटोतर्फ लागे जस्तो देखिन्छ। नेपाली युवा र किशोरहरूसामु कुनै एउटा महान् राष्ट्रिय र वैचारिक लक्ष्य छैन, जसमा उनीहरू समाहित हुन सकून्। उनीहरूमा शिक्षाले जीवनमा सफलता दिने विश्वास पनि छैन। मेहेनत र परिश्रमले जीवनमा सफलता दिलाउँछ भन्ने कुरामा भरोसा पनि छैन। उनीहरूसामु त्यस्तो कुनै आदर्श व्यक्ति पनि छैन, जसलाई अनुकरण गर्न सकून्। न त उनीहरूलाई नैतिक बन्धनमा बाँध्ने धर्मको डर छ, न त कानुनले कारबाही गर्छ भन्ने चेतना छ। अहिले देखिएको दण्डहीनता अनि अपराधकर्म वा अपराधीलाई कठोर रुपमा निरुत्साहन गर्नेभन्दा पनि त्यसलाई सामाजिक सञ्जालमा ‘भ्युज र क्लिक’को लागि जानीनजानी ‘ग्लोरीफाइ’ गरिदिने प्रवृत्ति समेतका अवस्थाले उनीहरूलाई हिंसा र बलात्कारजस्तो अपराधको बाटोतर्फ धकेल्दै छ।

यो जघन्य अपराधका अपराधीहरूलाई कडाभन्दा कडा सजाय दिनैपर्छ। यसमा कुनै विवाद नै छैन तर यस्ता घटनाहरू किन घट्छन् र फेरि नदोहोरिऊन् भनेर सोच्नु पनि आवश्यक छ। युवाहरू आत्मविनाशको बाटोतर्फ नलागून् र उनीहरू नैतिक बाटोतर्फ फर्कून् भन्नेतर्फ पनि राज्य सचेत हुनुपर्छ।

अन्तमा, तीन वर्षीया बालिका गरिमा चौधरीमाथि भएको यो अमानवीय घटनाले नेपाली समाजमा गहिरो सामाजिक विघटन, नियमहीनता र नैतिक विसर्जनको गम्भीर संकट देखाएको छ। सामूहिक सम्बन्धको क्षय, नैतिक बन्धनको कमजोर हुनु र युवा पुस्तामा देखिएको दिशाहीनताले समाजलाई कुन हदसम्म अँध्यारोतर्फ धकेलिरहेको छ भन्ने यो ज्वलन्त उदाहरण हो। त्यसैले, यो जघन्य अपराधका अपराधीहरूलाई कडाभन्दा कडा सजाय दिनैपर्छ। यसमा कुनै विवाद नै छैन तर यस्ता घटनाहरू किन घट्छन् र फेरि नदोहोरिऊन् भनेर सोच्नु पनि आवश्यक छ। युवाहरू आत्मविनाशको बाटोतर्फ नलागून् र उनीहरू नैतिक बाटोतर्फ फर्कून् भन्नेतर्फ पनि राज्य सचेत हुनुपर्छ। युवाहरूलाई पोर्न र हिंसात्मक भिडियो गेमहरूको साटो साहित्य, संगीत, कला र खेलकुदजस्ता सृजनात्मक बाटोतर्फ मोड्ने काममा पनि राज्यको ध्यान जानुपर्यो। केवल कानुनी कारबाहीले मात्र यस्ता घटना रोक्न सकिँदैन, यसका लागि समाजको सांस्कृतिक, नैतिक र मानसिक कायापलट गर्न राज्य, परिवार र समाजले सामूहिक रूपमा तत्काल गम्भीर कदम चाल्नुपर्ने आजको मुख्य आवश्यकता हो।

(यो लेख साभार छाप्नेले अनिवार्य रुपमा लेखकको नाम  एवं मूल लेखको स्रोत दायित्वबोधको हाइपरलिङ्कसहित स्रोत खुलाउनुहोला । उचित तरिकाले स्रोत नखुलाइकन प्रकाशित गरिएमा बौद्धिक चोरी मानिनेछ ।–दायित्वबोध)

दायित्वबोधको विशेष अनुरोध

वाम वैचारिकीको रक्षा र प्रबर्द्धनका लागि दायित्वबोध अनलाइन निरन्तर रहनु जरुरी छ भन्ने तपाईंलाई लाग्छ ? के दायित्वबोधमा प्रकाशित भइरहेका सामग्रीहरु उपयोगी र पठनीय छन् भन्ने तपाईं ठान्नुहुन्छ ? दायित्वबोधको निरन्तरताको लागि तपाईंको सहयोगले ठूलो अर्थ राख्छ !

तपाईंले कसरी सहयोग गर्न सक्नुहुन्छ ? यस लिङ्कमा थिच्नुहोस्