प्रेमचन्दका फाटेको जुत्ता

प्रेमचन्दको एउटा तस्बिर मेरो अगाडि छ। उनी पत्नीका साथ तस्बिर खिचाइरहेका छन्। टाउकोमा कुनै मोटो कपडाको टोपी छ, शरीरमा कुर्ता र धोती। कन्सिरी छेउका छाला टाँसिएका छन्, गालाका हाडहरू बाहिर निस्किएका छन्, तर बाक्ला जुँगाले अनुहारलाई भरिलो देखाइरहेका छन्।

खुट्टामा क्यानभासका जुत्ता छन्, जसका फित्ता अस्तव्यस्त ढङ्गले बाँधिएका छन्। लापरबाहीपूर्वक प्रयोग गर्दा फित्ताका टुप्पामा लगाइएका फलामका पातला टुक्रा निस्कन्छन् र प्वालभित्र फित्ता छिराउन गाह्रो हुन्छ। त्यसपछि फित्ता जसरी मिल्छ, त्यसरी नै कसिन्छन्।

दाहिने खुट्टाको जुत्ता ठीकठाक छ, तर देब्रे जुत्तामा ठूलो प्वाल परेको छ, जसबाट एउटा औँला बाहिर निस्किएको छ।

मेरा साहित्यिक पुरखा, के तिमीलाई थाहा छ, तिम्रो जुत्ता फाटेको छ र त्यसबाट औँला बाहिर निस्किरहेको छ? के तिमीलाई यसको अलिकति पनि अनुभूति छैन? अलिकति लाज, संकोच वा अप्ठ्यारो पनि छैन?

मेरो दृष्टि यही जुत्तामा गएर अडिन्छ। म सोच्छु, यदि तस्बिर खिचाउँदाको पोसाक नै यस्तो छ भने, अरू बेला लगाउने पोसाक कस्तो होला? होइन, यस मानिससँग छुट्टाछुट्टै पोसाकहरू छैनन् होला। यसमा पोसाक फेरिरहने बानी नै छैन। ऊ जस्तो छ, त्यस्तै भएर तस्बिरमा पनि खिचिन्छ।

म उनको अनुहारतिर हेर्छु। मेरा साहित्यिक पुरखा, के तिमीलाई थाहा छ, तिम्रो जुत्ता फाटेको छ र त्यसबाट औँला बाहिर निस्किरहेको छ? के तिमीलाई यसको अलिकति पनि अनुभूति छैन? अलिकति लाज, संकोच वा अप्ठ्यारो पनि छैन? के तिमीलाई यति पनि थाहा छैन कि धोतीलाई अलिकति तल तानेर त्यो औँला छोप्न सकिन्छ?

तर पनि तिम्रो अनुहारमा कस्तो ठूलो बेवास्ता छ, कस्तो गहिरो आत्मविश्वास छ! फोटोग्राफरले ‘रेडी, प्लिज’ भनेको बेला परम्पराअनुसार तिमीले मुस्कान ल्याउने प्रयास गरेका होउला। पीडाको गहिरो कुवाको पिँधमा कतै हराइरहेको मुस्कानलाई बिस्तारै तानेर माथि ल्याउँदै गरेका होउला। तर मुस्कान माथि आइपुग्न नपाउँदै फोटोग्राफरले ‘क्लिक’ गरेर ‘थ्याङ्क यू’ भनिदिएको होला।

कति विचित्र छ यो अधुरो मुस्कान! यो मुस्कान होइन, यसभित्र उपहास छ, व्यङ्ग्य छ।

कस्तो मानिस रहेछ यो, जो आफैँ फाटेको जुत्ता लगाएर तस्बिर खिचाइरहेको छ, तर अरूमाथि हाँसिरहेको पनि छ!

यो कति ठूलो ‘त्रासदी’ हो – एउटा मानिससँग तस्बिर खिचाउनका लागि समेत राम्रो जुत्ता नहोस्। म तिम्रो यो तस्बिर हेर्दाहेर्दै, तिम्रो पीडालाई आफूभित्रै महसुस गर्दै, मानौँ रोइदिऊँजस्तो हुन्छु।

तस्बिर नै खिचाउनु थियो भने राम्रै जुत्ता लगाएर आउन सक्थ्यौ, अथवा तस्बिर नै नखिचाए पनि हुन्थ्यो। तस्बिर नखिचाउँदा के नै बिग्रन्थ्यो र? सायद पत्नीको आग्रह थियो होला, अनि तिमीले ‘ल, हुन्छ नि’ भन्दै आएर बसिदियौ होला। तर यो कति ठूलो ‘त्रासदी’ हो – एउटा मानिससँग तस्बिर खिचाउनका लागि समेत राम्रो जुत्ता नहोस्। म तिम्रो यो तस्बिर हेर्दाहेर्दै, तिम्रो पीडालाई आफूभित्रै महसुस गर्दै, मानौँ रोइदिऊँजस्तो हुन्छु। तर तिम्रा आँखामा देखिएको यो तीखो, पीडाले भरिएको व्यङ्ग्यले मलाई एकाएक रोकिदिन्छ।

तिमी तस्बिरको महत्त्व बुझ्दैनौ। बुझेका भए, कसैसँग तस्बिर खिचाउनका लागि जुत्ता मागेर ल्याउँथ्यौ। मानिसहरू त अरूको मागेको कोट लगाएर केटीपक्षलाई आफ्नो वैभव देखाउन जान्छन्। मागेकै मोटरमा जन्ती निकाल्छन्। तस्बिर खिचाउन त मानिसहरूले श्रीमतीसमेत मागेर ल्याएका उदाहरण छन्, तर तिमीबाट एउटा जोर जुत्ता पनि माग्न सकिएन!

मानिसहरू त अरूको मागेको कोट लगाएर केटीपक्षलाई आफ्नो वैभव देखाउन जान्छन्। मागेकै मोटरमा जन्ती निकाल्छन्। तस्बिर खिचाउन त मानिसहरूले श्रीमतीसमेत मागेर ल्याएका उदाहरण छन्...

तिमी तस्बिरको महत्त्व जान्दैनौ। मानिसहरू त अत्तर दलाएर तस्बिर खिचाउँछन्, ताकि तस्बिरबाट समेत सुगन्ध आओस्! जतिसुकै फोहोरी मानिसको तस्बिर किन नहोस्, त्यसबाट पनि सुगन्ध आएको भान पार्न उनीहरू पछि पर्दैनन्।

टोपी आठ आनामै पाइन्थ्यो होला, अनि त्यतिबेला पनि जुत्ता पाँच रुपैयाँभन्दा कममा पाइन्थ्यो होला र? जुत्ता सधैँ टोपीभन्दा महँगो रहँदै आएको छ। अहिले त जुत्ताको मूल्य झन् बढेको छ। एउटा जोर जुत्ताका लागि पच्चीसौँ टोपीसमेत न्योछावर गरिन्छन्। तिमी पनि जुत्ता र टोपीको यही असमान मूल्यको मारमा परेका थियौ।

यो विडम्बनाले मलाई यसअघि कहिल्यै यति तीव्र रूपमा घोचेको थिएन, जति आज घोचिरहेको छ, जब म तिम्रो फाटेको जुत्ता हेरिरहेको छु।

तिमी महान् कथाकार थियौ, उपन्यासका सम्राट थियौ, युगप्रवर्तक थियौ, तिमीलाई के-के नामले पुकारिँदैनथ्यो र! तर तिम्रो तस्बिरमा समेत जुत्ता फाटेकै छ!

मेरो औँला छोपिएको छ, तर पैताला तलबाट घिस्रिरहेको छ। तिमी त पर्दाको महत्त्व नै बुझ्दैनौ, हामी भने यही पर्दाका लागि आफूलाई बलिदान दिइरहेका छौँ!

मेरा जुत्ता पनि कुनै राम्रो छैन। बाहिरबाट हेर्दा भने ठीकै देखिन्छ। औँला बाहिर निस्कँदैन, तर बूढीऔँलामुनि जुत्ताको तलुवा फाटिसकेको छ। बूढीऔँला जमिनसँग घिस्रिन्छ र कहिलेकाहीँ धारिला ढुङ्गा वा कडा माटोमा रगडिँदा घाउ भएर रगतसमेत आउँछ। एक दिन पूरै तलुवा खस्नेछ, पूरै पैताला छिलिनेछ, तर औँला बाहिर देखिने छैन। तिम्रो औँला देखिन्छ, तर तिम्रो खुट्टा सुरक्षित छ। मेरो औँला छोपिएको छ, तर पैताला तलबाट घिस्रिरहेको छ। तिमी त पर्दाको महत्त्व नै बुझ्दैनौ, हामी भने यही पर्दाका लागि आफूलाई बलिदान दिइरहेका छौँ!

तिमीले फाटेको जुत्ता पनि कस्तो ठाँटसँग लगाएका छौ! म त्यसरी लगाउन सक्दिनँ। जिन्दगीभरि यसरी तस्बिर खिचाउने कुरा त परै जाओस्। बरु कसैले मेरो जीवनी तस्बिरबिनै प्रकाशित गरिदियोस्, मलाई स्वीकार छ।

तिम्रो यो व्यङ्ग्यपूर्ण मुस्कानले मेरो हिम्मत नै कमजोर बनाइदिन्छ। यसको अर्थ के हो? आखिर यो कस्तो मुस्कान हो?

के होरीको ‘गोदान’ भइसकेको हो?

के ‘पूसको रात’मा नीलगाईले हल्कुको खेत खाइदिएकी हो?

के सुजान भगतको छोरो मरिसकेको हो, किनकि डाक्टर क्लब छोडेर आउन तयार भएन?

होइन, मलाई त यस्तो लाग्छ, माधोले आफ्नी स्वास्नीको कफनका लागि जम्मा गरिएको चन्दाको पैसा रक्सी पिएर सकेको छ। तिम्रो मुस्कान पनि त्यस्तै लाग्छ।

म फेरि तिम्रो जुत्तातिर हेर्छु। कसरी फाट्यो यो जुत्ता, मेरा जनताका लेखक?

के तिमीले धेरै चक्कर काटिरह्यौ?

के साहूको ताकेताबाट बच्न एक–दुई माइल घुमाउरो बाटो हिँडेर घर फर्किरहन्थ्यौ?

घुमेर हिँड्दैमा जुत्ता फाट्दैन, घिसिन्छ। कुम्भनदासको जुत्ता पनि फतेहपुर सिकरी आउजाउ गर्दा घिसिएको थियो। उनलाई त्यसको ठूलो पछुतो भयो। उनले भनेका थिए, ‘आउँदा-जाँदा पन्हैया घिसिइगयो, बिर्सियो हरि नाम।’ अर्थात्, आउँदा-जाँदा जुत्ता घिसियो, भगवानको नाम नै बिर्सिएँ।

अनि यसरी बोलाएर सम्मानपूर्वक भेट्नेहरूका लागि उनले भनेका थिए, ‘जिनके देखे दुःख उपजत है, तिनको करबो परै सलाम!’ अर्थात्, जसलाई देख्दा नै दुःख उत्पन्न हुन्छ, तिनलाई पनि सलाम गर्नुपर्ने बाध्यता रहेछ!

हिँड्दा जुत्ता घिसिन्छ, फाट्दैन। तिम्रो जुत्ता कसरी फाट्यो?

शताब्दीयौँदेखि तह–तह भएर जम्दै आएको कुनै कठोर वस्तु थियो होला, जसलाई तिमीले निरन्तर ठक्कर हान्दा हान्दै आफ्नो जुत्ता फटायौ।

मलाई लाग्छ, तिमीले कुनै कठोर वस्तुलाई बारम्बार ठक्कर हानिरह्यौ। शताब्दीयौँदेखि तह–तह भएर जम्दै आएको कुनै कठोर वस्तु थियो होला, जसलाई तिमीले निरन्तर ठक्कर हान्दा हान्दै आफ्नो जुत्ता फटायौ। बाटोमा उभिएको कुनै ढिस्को थियो होला, जसमा तिमीले आफ्नो जुत्ता प्रयोग गर्‍यौ।

तिमी त्यसलाई जोगाउँदै, त्यसको छेउबाट पनि त निस्कन सक्थ्यौ। ढिस्काहरूसँग सम्झौता पनि त गर्न सकिन्छ। सबै नदीले पहाड फोरेरै बाटो बनाउँदैनन्। कतिपय नदी बाटो बदलेर, घुमेर पनि आफ्नो यात्रा पूरा गर्छन्।

तर तिमीले सम्झौता गर्न सकेनौ। के तिम्रो कमजोरी पनि त्यही थियो, जसले होरीलाई डुबायो? त्यही ‘नेम–धरम’ अर्थात् मर्यादा र धर्मको कमजोरी? ‘नेम–धरम’ उसको पनि एउटा साङ्लो थियो। तर तिमी जसरी मुस्कुराइरहेका छौ, त्यसबाट त यस्तो लाग्छ, सायद ‘नेम–धरम’ तिम्रो बन्धन थिएन, तिम्रो मुक्ति थियो!

तिमीले सम्झौता गर्न सकेनौ। के तिम्रो कमजोरी पनि त्यही थियो, जसले होरीलाई डुबायो? त्यही ‘नेम–धरम’ अर्थात् मर्यादा र धर्मको कमजोरी?

तिम्रो खुट्टाको यो औँला मलाई कुनै संकेत गरिरहेको जस्तो लाग्छ। जसलाई तिमी घृणित ठान्छौ, उसैतिर हातको औँलाले होइन, खुट्टाको औँलाले संकेत गरिरहेका छौ?

के तिमी त्यहीतिर संकेत गरिरहेका छौ, जसलाई ठक्कर हान्दै हान्दै तिमीले आफ्नो जुत्ता फटायौ?

तिमी भनिरहेका छौ, ‘मैले त ठक्कर हान्दै हान्दै जुत्ता फटाएँ। औँला बाहिर निस्कियो, तर खुट्टा बचेको छ र म हिँडिरहेँ। तिमीहरू भने औँला छोप्ने चिन्तामा तलुवाको विनाश गरिरहेका छौ। अब तिमीहरू कसरी हिँड्नेछौ?’

म बुझ्छु। तिम्रो औँलाको संकेत पनि बुझ्छु र यो व्यङ्ग्यपूर्ण मुस्कान पनि बुझ्छु।

तिमी ममाथि, अथवा हामी सबैमाथि हाँसिरहेका छौ। हामीमाथि, जो आफ्नो औँला लुकाएर र तलुवा घिसाउँदै हिँडिरहेका छौँ। हामीमाथि, जो ढिस्कालाई पन्छाएर त्यसको छेउबाट बाटो निकालिरहेका छौँ। तिमी भनिरहेका छौ, ‘मैले त ठक्कर हान्दै हान्दै जुत्ता फटाएँ। औँला बाहिर निस्कियो, तर खुट्टा बचेको छ र म हिँडिरहेँ। तिमीहरू भने औँला छोप्ने चिन्तामा तलुवाको विनाश गरिरहेका छौ। अब तिमीहरू कसरी हिँड्नेछौ?’

म बुझ्छु। म तिम्रो फाटेको जुत्ताको कुरा बुझ्छु। तिम्रो औँलाको संकेत बुझ्छु। तिम्रो व्यङ्ग्यपूर्ण मुस्कान पनि बुझ्छु!

स्रोत: हिन्दवी बाट अनुदित

​​​​​​​अनुवाद: हर्कबहादुर प्रधान

(यो अनुवाद लेख साभार छाप्नेले अनिवार्य रुपमा मूल लेखको स्रोत, अनुवादकको नाम र दायित्वबोधको हाइपरलिङ्कसहित स्रोत खुलाउनुहोला ।  –दायित्वबोध)

दायित्वबोधको विशेष अनुरोध

वाम वैचारिकीको रक्षा र प्रबर्द्धनका लागि दायित्वबोध अनलाइन निरन्तर रहनु जरुरी छ भन्ने तपाईंलाई लाग्छ ? के दायित्वबोधमा प्रकाशित भइरहेका सामग्रीहरु उपयोगी र पठनीय छन् भन्ने तपाईं ठान्नुहुन्छ ? दायित्वबोधको निरन्तरताको लागि तपाईंको सहयोगले ठूलो अर्थ राख्छ !

तपाईंले कसरी सहयोग गर्न सक्नुहुन्छ ? यस लिङ्कमा थिच्नुहोस्