क्युबामाथि अमेरिकी नाकाबन्दीको मूल्य

क्युबाका पूर्व राष्ट्रपति राउल क्यास्ट्रोविरुद्ध ट्रम्प प्रशासनको अभियोग पत्र, 'युएसएस निमित्ज' विमानवाहक जहाज र युद्धपोतहरूको तैनाथी, तथा क्युबालाई इन्धन आपूर्ति नगर्न अन्य देशहरूलाई दबाब दिने हालैका उपायहरू यी सबैको उद्देश्य टापु राष्ट्रमा सत्ता परिवर्तन गराउनु हो। यी नीतिहरू क्युबाली सरकारविरुद्ध संयुक्त राज्य अमेरिकाको लामो समयदेखिको अभियानका अंश हुन्, जुन सन् १९६२ मा क्युबामाथि अमेरिकी आर्थिक प्रतिबन्धसँगै कानुनी रूपमा लागू गरिएको थियो। यसले क्युबामा ‘नयाँ विशेष अवधि’ को परिस्थिति सिर्जना गरेको छ, जसलाई सन् १९९० को दशकमा सोभियत संघको सहयोग गुमेपछिको मूल ‘विशेष अवधि’ सँग तुलना गर्न सकिन्छ।

अमेरिका समर्थित बाटिस्टा तानाशाहीविरुद्धको क्युबाली क्रान्तिले आफ्ना ६७ वर्षमध्ये ६४ वर्ष अमेरिकी अधिकारीहरूले ‘प्रतिबन्ध’ (इम्बार्गो)  भन्ने गरेको नीतितर्फ झेल्दै अस्तित्व जोगाएको छ। क्युबालीहरू भने यसलाई ‘एल ब्लोकियो’ (नाकाबन्दी) भन्छन्, र यसको प्रभाव सैन्य नाकाबन्दी जत्तिकै भौतिक रूपमा पृथक पार्ने खालको रहेको तर्क गर्छन्।

इतिहासकै सबैभन्दा लामो नाकाबन्दी मानिएको यो आर्थिक अलगावको नीति लागू गर्न संयुक्त राज्य अमेरिकाले खर्च गरेको रकम अमेरिकाभरिका आपत्कालीन सामाजिक आवश्यकताहरू पूरा गर्न प्रयोग गर्न सकिन्थ्यो।

सर्वसाधारणको कष्टलाई एकातिर पन्छाउने हो भने पनि, इतिहासकै सबैभन्दा लामो नाकाबन्दी मानिएको यो आर्थिक अलगावको नीति लागू गर्न संयुक्त राज्य अमेरिकाले खर्च गरेको रकम अमेरिकाभरिका आपत्कालीन सामाजिक आवश्यकताहरू पूरा गर्न प्रयोग गर्न सकिन्थ्यो। यसले यो प्रश्न उब्जाउँछ: के नाकाबन्दी यसको लागत अनुसार सार्थक थियो? र यदि थियो भने, कसका लागि?

'डक्टर्स विदाउट बोर्डर्स' को ‘मानवीय कानुनको व्यावहारिक मार्गदर्शिका’ अनुसार, नाकाबन्दी भनेको शत्रुलाई अलग थलग पार्ने, आर्थिक गतिविधिमा बाधा पुर्‍याउने र अत्यावश्यक सामग्रीको ओसारपसार रोक्ने उद्देश्यले गरिने एक युद्धजन्य कार्य हो। आर्थिक प्रतिबन्ध (इम्बार्गो) अन्तर्गत, कुनै देशले आफ्ना कम्पनीहरू वा तिनका सहायक कम्पनीहरूलाई अर्को देशसँग व्यापार गर्न प्रतिबन्ध लगाउँछ, तर तेस्रो पक्षको व्यापारमा हस्तक्षेप गर्दैन। तर व्यापक आर्थिक नाकाबन्दीको माध्यमबाट संयुक्त राज्य अमेरिकाले समय-समयमा क्युबालाई अन्य राष्ट्रहरूसँगको व्यापारबाट वञ्चित गर्दै आएको छ। राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्प अझ बढी आक्रामक बन्दै जाँदा, क्युबामा तेल पठाउने जुनसुकै देशमाथि महसुल (ट्यारिफ) लगाउने उनको प्रशासनको नीतिको संयुक्त राष्ट्रसंघले अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको गम्भीर उल्लंघन भन्दै आलोचना गरेको छ।

'न्यूयोर्क टाइम्स' का अनुसार, यसै वर्षको सुरुमा एक सैन्य नाकाबन्दी स्पष्ट रूपमा देखिएको थियो, जब ‘अमेरिकी कोस्ट गार्डले क्युबाभन्दा ७० माइलको दूरीभित्रै कोलम्बियाली इन्धनले भरिएको एक ट्याङ्करलाई नियन्त्रणमा लिएको थियो।’

नाकाबन्दी एउटा युद्धजन्य कार्य हो भन्ने कुरा अमेरिकी सरकारलाई राम्ररी थाहा छ। कनेक्टिकट राज्यका कंग्रेस सदस्य जो कोर्टनीले हालै जारी गरेको एक प्रेस विज्ञप्तिमा भनेका छन्, ‘वास्तवमा, नाकाबन्दीका सन्दर्भमा अन्तर्राष्ट्रिय कानुन सन् १९०९ को लन्डन नौसेना सम्मेलनमा तय गरिएको थियो, जसमा अमेरिकाले भाग लिएको थियो र अमेरिकी सिनेटले त्यसलाई अनुमोदन गर्न मतदान पनि गरेको थियो। सो सम्मेलनले नाकाबन्दीलाई युद्धको कार्यका रूपमा परिभाषित गरेको थियो।’

त्यसैले, अहिलेसम्मका अमेरिकी प्रशासनहरूले यस्ता प्रतिबन्धहरूलाई ‘इम्बार्गो’ (आर्थिक प्रतिबन्ध) भन्नमा यति धेरै अडान लिँदै आएका हुन्। क्युबाविरुद्धको यो आर्थिक अभियान कसरी सुरु भयो र क्युबा तथा त्योभन्दा बाहिर यसको कस्तो प्रभाव पर्यो भन्ने कुरा बुझ्नले हामीलाई संयुक्त राज्य अमेरिका र क्युबाबिचको वर्तमान स्थितिलाई अझ राम्ररी बुझ्न मद्दत गर्नेछ।

‘इम्बार्गो’ को सुरुवात

'युएस फरेन क्लेम्स सेटलमेन्ट कमिसन' का अनुसार, सन् १९६० को दशकको सुरुमा प्रतिबन्ध (इम्बार्गो) लगाउनुको मूल औचित्य क्युबाद्वारा ‘करिब १.८ अर्ब डलर बराबरको अमेरिकी स्वामित्वको सम्पत्ति’ जफत गर्नु थियो। अर्कोतर्फ, क्युबालीहरू के तर्क गर्छन् भने, बीसौँ शताब्दीको सुरुतिर संयुक्त राज्य अमेरिकाले क्युबाको ७०% जमिन र त्यसको मुख्य उद्योग, चिनीको तीन-चौथाई भागमा कब्जा जमाएको थियो, जसलाई क्यारोली बेङ्गेल्सडोर्फले आफ्नो पुस्तक द प्रब्लम अफ डेमोक्रेसी इन क्युबा मा ‘संयुक्त राज्य अमेरिकाद्वारा क्युबाको अर्थतन्त्रको लगभग 'जफत'‘ भनी वर्णन गरेकी छन्।

१९५० को दशकसम्म आइपुग्दा, अमेरिकी सम्पत्ति-शोषण र स्पेनिस औपनिवेशिक शासनको लिगेसीका कारण, प्रति ६ जना  क्युबालीमध्ये ५ जना झुपडीमा बस्थे वा घरविहीन थिए, हवानाका ८०% बासिन्दाहरू भोक र बेरोजगारीबाट पीडित थिए, र क्युबाका दुई-तिहाइ बालबालिकाहरू विद्यालय जाँदैनथे। ती वर्षहरूका क्युबाली जनगणनाको तथ्यांकले के देखाउँछ भने, ग्रामीण क्युबालीहरूमध्ये केवल ३% सँग मात्र बस्नयोग्य आवास थियो, १०% ले मात्र खानेपानी वा बिजुलीको सुविधा पाएका थिए, र क्युबाको आधाभन्दा बढी जनसङ्ख्या सिमेन्टको पर्खाल वा पक्की भुइँ नभएका घरहरूमा बस्थे। क्युबालीहरू भन्छन् कि यस्तो स्थितिले सन् १७७६ मा यान्कीहरूले बेलायतीहरूलाई धपाए जस्तै गरी उनीहरूलाई सन् १९५९ मा ‘यान्कीहरू’ (अमेरिकीहरू) लाई धपाउनु र आफ्नै भूभाग तथा व्यवसायहरू फिर्ता लिनुबाहेक अन्य कुनै विकल्प छाडेको थिएन। यसको परिणाम स्वरूप मुख्यतया धनी बाटिस्टा समर्थकहरूमध्ये करिब २५०,००० मानिसहरूको पलायन भयो। त्यही पलायन भएको समूह अहिले क्यास्ट्रो-विरोधी क्युबाली-अमेरिकी लबीको रूपमा रहेको छ।

१९५० को दशकसम्म आइपुग्दा, अमेरिकी सम्पत्ति-शोषण र स्पेनिस औपनिवेशिक शासनको लिगेसीका कारण, प्रति ६ जना  क्युबालीमध्ये ५ जना झुपडीमा बस्थे वा घरविहीन थिए, हवानाका ८०% बासिन्दाहरू भोक र बेरोजगारीबाट पीडित थिए, र क्युबाका दुई-तिहाइ बालबालिकाहरू विद्यालय जाँदैनथे।

क्युबाली सरकारले मुख्यतया १९६०–१९६१ मा गरेको सम्पत्ति राष्ट्रियकरणका विरुद्ध 'युएस फरेन क्लेम्स सेटलमेन्ट कमिसन' द्वारा प्रमाणित ५,९११ वटा मुद्दाहरूबाट सिर्जित अमेरिकाको करिब ४.५ अर्ब डलरको दाबीका लागि यदि हामीले क्युबालाई जवाफदेही बनाउने हो भने, २५० वर्षपछि संयुक्त राज्य अमेरिकाले बेलायती राजभक्तहरू र बेलायती राजतन्त्रलाई कति तिर्नुपर्थ्यो होला भन्ने कुराको कल्पना सम्म गर्न गाह्रो हुन्छ।

क्युबाली-अमेरिकी लबीको दबाबका कारण अमेरिकी प्रशासनहरू चाहे रिपब्लिकन हुन् वा डेमोक्र्याट यस समानतालाई नजरअन्दाज गर्दै आएका छन्। बदला लिनका लागि सन् १९६२ मा राष्ट्रपति जोन एफ. केनेडीले सन् १९१७ को 'ट्रेडिङ विथ द एनिमी एक्ट' (शत्रुसँग व्यापार सम्बन्धी ऐन) लागू गरे, जुन व्यापार प्रतिबन्धको कानुनी आधार थियो। यसले संयुक्त राज्य अमेरिकालाई क्युबाली सम्पत्ति फ्रिज गर्न र वित्तीय कारोबारमा प्रतिबन्ध लगाउन अनुमति दियो। त्यसपछि सन् १९६६ मा 'हेल्म्स-बर्टन एक्ट' ले क्युबामा व्यापार गर्ने विदेशी कम्पनीहरूलाई सजाय दिएर आर्थिक नाकाबन्दीलाई अझ कडा बनायो। सन् १९९२ मा, सोभियत संघको विघटनले पारेको असरलाई अझ बढाउँदै, राष्ट्रपति जर्ज एच. डब्ल्यु. बुसले 'टोरिसेली एक्ट' मा हस्ताक्षर गरे, जसले विदेशी अमेरिकी सहायक कम्पनीहरूलाई क्युबासँग व्यापार गर्न प्रतिबन्ध लगायो।

क्युबामाथि ट्रम्पका आक्रमणहरू हालैका दिनहरूमा उनको व्यापक ‘अधिकतम दबाब’ को नीतिसँग मेल खान थालेका छन्, जसले ल्याटिन अमेरिका र मध्य पूर्वका विरोधी सरकारहरूलाई ढलाउने प्रयासमा कडा आर्थिक प्रतिबन्ध र अन्तर्राष्ट्रिय अलगावलाई संयोजन गर्दछ, जसमा विशेष गरी इरान, क्युबा र भेनेजुयलालाई लक्षित गरिएको छ।

सन् २०१७ देखि २०२१ सम्म, हेल्म्स-बर्टन एक्टका निष्क्रिय रहेका दफाहरूलाई ब्युँझाउँदै ट्रम्पले क्युबालाई पुनः आतङ्कवादको प्रायोजक राज्यको रूपमा सूचीकृत गरे, यात्रा र रेमिट्यान्समा प्रतिबन्ध लगाए, र सन् १९५९ को क्युबाली क्रान्तिद्वारा राष्ट्रियकरण गरिएका सम्पत्तिहरूमा ‘कारोबार’ वा व्यापार गर्ने कम्पनीहरूविरुद्ध मुद्दा हाल्न प्रोत्साहन गरे। यसले सन् २०२६ को सर्वोच्च अदालतको त्यस फैसलाको मार्ग प्रशस्त गर्यो, जसले अमेरिकामा आधारित 'हवाना डक्स कर्पोरेसन' लाई सन् १९६० अघि क्युबाली सरकारले राष्ट्रियकरण गरेका हवाना बन्दरगाहहरूमा जहाज रोकेको भन्दै चारवटा क्रुज लाइनहरूविरुद्ध मुद्दा हाल्ने अनुमति दियो।

क्युबामाथि ट्रम्पका आक्रमणहरू हालैका दिनहरूमा उनको व्यापक ‘अधिकतम दबाब’ को नीतिसँग मेल खान थालेका छन्, जसले ल्याटिन अमेरिका र मध्य पूर्वका विरोधी सरकारहरूलाई ढलाउने प्रयासमा कडा आर्थिक प्रतिबन्ध र अन्तर्राष्ट्रिय अलगावलाई संयोजन गर्दछ, जसमा विशेष गरी इरान, क्युबा र भेनेजुयलालाई लक्षित गरिएको छ।

ट्रम्पको जनवरी २९, २०२६ को कार्यकारी आदेशले क्युबामा इन्धन पठाउने देशहरूमाथि ट्यारिफ लगाएर उनको अधिकतम दबाब अभियानलाई अझ विस्तार गर्यो।  र उनको मे १, २०२६ को कार्यकारी आदेशले कालोसूचीमा परेका वा राष्ट्रियकरण गरिएका सम्पत्तिहरूमा ‘कारोबार’ गरेको भेटिएका विदेशी व्यक्तिहरूको सम्पत्ति जफत गर्ने अधिकार संयुक्त राज्य अमेरिकालाई दियो।

सन् १९९२ देखि लगातार ३४ वर्षसम्म, संयुक्त राष्ट्रसंघको साधारण सभाले अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको उल्लंघनलाई उद्धृत गर्दै क्युबामाथि अमेरिकी आर्थिक नाकाबन्दी अन्त्य गर्न माग गर्ने प्रस्तावहरू अत्यधिक बहुमतले पारित गर्दै आएको छ। वार्षिक मतदानमा अमेरिकाको अडानको विरोधमा लगातार १८० भन्दा बढी देशहरू उभिने गरेका छन्, जसमा सामान्यतया अमेरिका र इजरायलले मात्र विपक्षमा मतदान गर्छन्।

अधिकतम दबाब नीतिको प्रतिफल: संयुक्त राज्य अमेरिकाले भोग्नु परेको मूल्य

अधिकांश देशहरूले क्युबाविरुद्धका अमेरिकी कदमहरूको विरोध गर्ने संयुक्त राष्ट्रसंघका प्रस्तावहरूलाई लगातार समर्थन गर्दै आएका छन्। युएनका विज्ञहरूले यस नाकाबन्दीलाई अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको उल्लंघन गर्ने ‘एकपक्षीय आर्थिक दबाबको चरम रूप’ भनेका छन्। उनीहरूका अनुसार यसले ‘क्युबाली जनताको विकासको अधिकारलाई अवरुद्ध गर्छ भने उनीहरूको भोजन, शिक्षा, स्वास्थ्य, र खानेपानी तथा सरसफाइको अधिकारलाई कमजोर बनाउँछ।’ सन् १९९२ देखि लगातार ३४ वर्षसम्म, संयुक्त राष्ट्रसंघको साधारण सभाले अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको उल्लंघनलाई उद्धृत गर्दै क्युबामाथि अमेरिकी आर्थिक नाकाबन्दी अन्त्य गर्न माग गर्ने प्रस्तावहरू अत्यधिक बहुमतले पारित गर्दै आएको छ। वार्षिक मतदानमा अमेरिकाको अडानको विरोधमा लगातार १८० भन्दा बढी देशहरू उभिने गरेका छन्, जसमा सामान्यतया अमेरिका र इजरायलले मात्र विपक्षमा मतदान गर्छन्।

अमेरिकी जनता दशकौँदेखि यो नाकाबन्दीप्रति सशंकित रहँदै आएका छन्। सन् २०१६ को प्यू रिसर्च सेन्टर(Pew Research Center ) को एक सर्वेक्षणले ७३% अमेरिकीहरू नाकाबन्दी अन्त्य गर्ने पक्षमा रहेको देखाएको थियो। हालै, युगोभ (YouGov) द्वारा फेब्रुअरी २५, २०२६ मा गरिएको एक सर्वेक्षणले देखाउँछ कि संयुक्त राज्य अमेरिकाका एक-तिहाइ मानिसहरूले पनि नाकाबन्दीको समर्थन गर्दैनन्, केवल १३% ले मात्र क्युबामाथि आक्रमण गर्ने कुराको समर्थन गर्छन्। मात्र  ५% अमेरिकीहरूले  क्युबालाई गम्भीर खतराको रूपमा हेर्छन्। यसलाई तुलनात्मक रूपमा हेर्दा, ४% अमेरिकीहरूले क्यानाडालाई पनि खतराको रूपमा हेर्छन्। सन् २०२४ को 'डाटा फर प्रोग्रेस' को सर्वेक्षणले देखाउँछ– करिब एक-चौथाई अमेरिकीहरूले मात्र त्यो टापु राष्ट्रको यात्रा प्रतिबन्ध हटाउने कुराको विरोध गर्छन्।

जनतालाई यो नाकाबन्दीले क्युबालाई भन्दा अमेरिकालाई बढी घाटा पुर्‍याइरहेको छ भन्ने कुरा थाहा हुन्थ्यो भने यी प्रतिशतहरू अझ बढी हुन सक्थे। 'क्युबा पोलिसी फाउन्डेसन' को अनुमान अनुसार संयुक्त राज्य अमेरिकाले वार्षिक रूपमा ४.८४ अर्ब डलरसम्मको बिक्री र निर्यात गुमाइरहेको छ। उक्त अध्ययनका लेखकले लेखेका छन्, ‘प्रतिबन्ध हटाइयो भने, औसत अमेरिकी किसानले दुई देखि तीन वर्षभित्रै आफ्नो जीवनमा परिवर्तन महसुस गर्नेछन्।’ ६४ वर्षको अवधिमा वार्षिक ४.८४ अर्ब डलरका दरले संयुक्त राज्य अमेरिकाले कुल ३१० अर्ब डलर गुमाएको छ। जुन रकम अमेरिकाका प्रत्येक घरविहीन व्यक्तिलाई घर उपलब्ध गराउन लगभग पर्याप्त हुन्छ। युएस डिपार्टमेन्ट अफ हाउसिङ एन्ड अर्बन डेभलपमेन्ट (HUD) का अनुसार, सन् २०२४ मा घरविहीन अनुभव गरिरहेका मानिसहरूको सङ्ख्या बढेर ७७१,४८० पुगेको थियो। यो प्रति घरविहीन व्यक्ति करिब ४०२,००० डलर हुन आउँछ, जुन ४२५,००० डलरको मध्यक (मिडियन) घर सूचीकृत मूल्यभन्दा थोरै मात्र कम हो। यसले घरविहीनताका संरचनात्मक कारणहरूलाई पूर्ण रूपमा समाधान नगरे तापनि, यो एउटा रूपान्तरणकारी समाधान हुनेछ। आवाससँगको यो तुलना उक्त आँकडाको आकार बुझ्ने एउटा तरिका मात्र हो। कुल ३१० अर्ब डलरले देशका १६ करोड ४० लाख करदाताहरूमध्ये प्रत्येकको खल्तीमा १,८९० डलर पुर्‍याउन पनि सकिन्थ्यो।

क्युबामाथि नाकाबन्दीको ६४ वर्षको अवधिमा वार्षिक ४.८४ अर्ब डलरका दरले संयुक्त राज्य अमेरिकाले कुल ३१० अर्ब डलर गुमाएको छ। जुन रकम अमेरिकाका प्रत्येक घरविहीन व्यक्तिलाई घर उपलब्ध गराउन लगभग पर्याप्त हुन्छ।

अर्कोतर्फ, हेलेन याफेले यसै वर्षको सुरुमा 'ज्याकोबिन' को एक लेखमा उल्लेख गरे अनुसार, ‘सन् २०२५ मा संयुक्त राष्ट्रसंघलाई बुझाएको क्युबाको वार्षिक प्रतिवेदनले अमेरिकी नाकाबन्दीको कुल क्षति १७० अर्ब डलरभन्दा बढी रहेको देखाएको छ। मार्च २०२४ देखि फेब्रुअरी २०२५ सम्मको अवधिमा मात्रै क्षति ७.६ अर्ब डलर पुगेर लागत वर्षैपिच्छे बढ्दै गएको छ।’ यसले क्युबाका लागि अहिलेसम्मको क्षति करिब १७८ अर्ब डलर पुर्‍याउँछ, जुन संयुक्त राज्य अमेरिकाले हालसम्म गुमाएको ३१० अर्ब डलरको आधाभन्दा अलि बढी हो।

यस नाकाबन्दीले अमेरिकी जनतालाई क्युबाका चिकित्सा सम्बन्धी महत्वपूर्ण आविष्कारहरूबाट पनि वञ्चित बनाएको छ। सन् २००८ मा क्युबाले फोक्सोको क्यान्सरको पहिलो खोप 'सिमाभ्याक्स' (Cimavax) सार्वजनिक गर्यो । यसले फोक्सोका क्यान्सर रोगीहरूको आयु बढाउनुका साथै सास फेर्न सहज बनाउन र खानाप्रतिको रुचि जगाउन मद्दत गर्छ । सन् २०२२ मा क्युबाले अल्जाइमर्सका बिरामीहरूमा ह्रास आएको स्मरणशक्ति तथा मानसिक क्षमतालाई पुनः सुधार्ने 'न्युरो-इपिओ' (NeuroEPO) सार्वजनिक गर्यो । विश्वको पहिलो 'मेनिन्जाइटिस बी' को खोप, क्युबाको प्रभावकारी कोभिड खोप, मधुमेहका कारण खुट्टामा हुने गम्भीर घाउको उपचारमा प्रयोग हुने र तल्लो अंग काट्नुपर्ने जोखिमलाई उल्लेखनीय रूपमा घटाउँने  'हेबरप्रोट-पी' (Heberprot-P), सुन्ने क्षमता सम्बन्धी समस्याका प्रविधिहरू, आँखाको दृष्टि पर्दालाई असर गर्ने दुर्लभ रोगहरूको समूहको उपचार 'रेटिनाइटिस पिग्मेन्टोसा' र साइड इफेक्टको रुपमा यौन क्षमता बढाउने उप-प्रभाव भएको एक लोकप्रिय कोलेस्ट्रोल घटाउने औषधि 'पिपीजी' (PPG) जस्ता सुविधाहरूको पहुँचबाट अमेरिकी उपभोक्ताहरूलाई वञ्चित राखिएको छ।

अधिकतम दबाबको नीति लागू नहुन्जेलसम्म, यस समाजवादी टापु राष्ट्रले आफ्ना सम्पूर्ण बासिन्दाहरूलाई विश्वको सबैभन्दा धनी देशले पनि उपलब्ध गराउन नसकेका निःशुल्क उत्कृष्ट स्वास्थ्य सेवा, निःशुल्क विश्वविद्यालय तथा स्नातकोत्तर तहको शिक्षा, अनुदान प्राप्त खाद्यान्न तथा उपयोगिता सेवाहरू (पानी, बिजुली आदि), र समग्रमा अत्यन्तै न्यून हिंसात्मक अपराध तथा बन्दुक स्वामित्वको दर लगायतका सुविधाहरू प्रदान गर्न सफल भएको थियो ।

क्युबामा सर्वव्यापी स्वास्थ्य सेवा भए तापनि, इन्धनको भण्डार सकिएकाले अस्पतालहरूमा इनक्यूबेटर र शल्यक्रियाका लागि बिजुलीको अभाव छ भने औषधि पसलहरूमा औषधिको कमी छ।

युएस सेन्सस ब्युरो लगायतका स्रोतहरूका अनुसार, संयुक्त राज्य अमेरिकामा सन् २०२४ सम्ममा लगभग १४% अर्थात् ४ करोड ७९ लाख मानिसहरू खाद्य असुरक्षामा थिए र २ करोड ६७ लाख मानिसहरूसँग स्वास्थ्य बिमाको पहुँच थिएन। यसको विपरीत, युएसडीए (USDA) को इकोनोमिक रिसर्च सर्भिसका अनुसार सन् २०१८ अघि क्युबाको खाद्य असुरक्षा दर २.५% को हाराहारीमा मात्र थियो। महामारी र ट्रम्पको अधिकतम दबाब अभियानपछि, सन् २०२३ सम्ममा क्युबाको लगभग १२.८% जनसङ्ख्या खाद्य असुरक्षामा परेको युएसडीए इकोनोमिक रिसर्च सर्भिसले अनुमान गरेको थियो। आज, क्युबाविरुद्ध ट्रम्पको तीव्र अभियानका कारण, 'क्युबन अब्जर्भेटरी फर ह्युमन राइट्स' जस्ता स्वतन्त्र समूहहरूले ७८% सम्म क्युबालीहरूले एक छाक भोकै बस्ने गरेको प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेका छन्।

विश्व बैंकको तथ्याङ्कमा आधारित 'सेन्टर फर इकोनोमिक एन्ड पोलिसी रिसर्च' को हालैको एक प्रतिवेदनले पनि सन् २०१७ देखि क्युबाविरुद्ध अमेरिकी प्रतिबन्धहरू कडा पारिनु नै क्युबामा शिशु मृत्युदरमा ठुलो वृद्धि हुनुको मुख्य कारण रहेको देखाएको छ। दशकौँदेखि क्युबाको शिशु मृत्युदर (प्रति १,००० जीवित जन्ममा ४) संयुक्त राज्य अमेरिकाको भन्दा (प्रति १,००० जीवित जन्ममा ६) कम थियो। तथापि, सन् २०१८ देखि यो दर बढेर सन् २०२५ मा ९.९ पुगेको र सात वर्षको अवधिमा कुल १,८०० शिशुको मृत्यु भएको प्रतिवेदनले जनाएको छ।

क्युबामा सर्वव्यापी स्वास्थ्य सेवा भए तापनि, इन्धनको भण्डार सकिएकाले अस्पतालहरूमा इनक्यूबेटर र शल्यक्रियाका लागि बिजुलीको अभाव छ भने औषधि पसलहरूमा औषधिको कमी छ। तैपनि, क्युबा अन्य क्षेत्रहरूमा संयुक्त राज्य अमेरिकाको तुलनामा अझै अगाडि देखिन्छ:

आवास: क्युबामा घरविहीन मानिसहरू लगभग छँदै छैनन्। सन् १९६० को सहरी सुधार कानुनले भाडामा बस्नेहरूलाई घरधनी बनाइदियो, जसले गर्दा ८५% क्युबालीहरू आफ्नै घरमा बस्छन् र उनीहरूले कुनै सम्पत्ति कर वा किस्ताको ब्याज तिर्नुपर्दैन। सन् १९८५ पछि, घर खरिदका लागि गरिने किस्ता भुक्तानी कुल पारिवारिक आम्दानीको १०% भन्दा बढी हुन नपाउने नियम बनाइयो। अमेरिकी धितोकर्जा (मोर्गेज) प्रायः तलबको ३८% भन्दा बढी हुन्छ।

साक्षरता: संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय विकास कार्यक्रम (UNDP) का अनुसार क्युबामा वयस्क साक्षरता दर (९९.८%) संयुक्त राज्य अमेरिकाको दर (९७%) भन्दा बढी छ।

रोजगारी: सिआइएको तथ्याङ्क अनुसार क्युबाको बेरोजगारी दर १.८% मात्र छ, जबकि संयुक्त राज्य अमेरिकामा यो ४.३% रहेको छ।

क्युबालीहरूलाई पुगेको क्षति

संयुक्त राज्य अमेरिकाले व्यहोरेको ३१० अर्ब डलरको मूल्य अङ्कका हिसाबले ठूलो भए तापनि, क्युबाले आफ्नो आकार र स्रोतसाधनको तुलनामा कयौँ गुणा बढी क्षति भोगेको छ।

ट्रम्पको पहिलो राष्ट्रपतीय कार्यकालभन्दा अघिसम्म, क्युबाली बौद्धिकता र सिर्जनशीलताले 'एल ब्लोकियो' (नाकाबन्दी) लाई माथ दिन सफल भएको थियो।

यस लेखका लागि अन्तर्वार्ता दिने धेरै अज्ञात क्युबाली र अमेरिकी स्रोतहरूले विभिन्न कठिनाइहरूको उल्लेख गरे– कीरा-फट्याङ्ग्राहरू आकर्षित गर्ने फोहोरका थुप्राहरू (एकजनाले त खानाको खोजीमा फोहोर पल्टाइरहेको मानिस देखेको बताए), पानीका पम्पहरू ठप्प पार्ने २० देखि २२ घण्टासम्मका लोडसेडिङ, र नुहाउन तथा खाना खान छाडेका मानिसहरू। क्युबामा २० वर्ष बसेकी र प्रसिद्ध क्युबाली ब्यान्ड 'लोस भान भान' का एक सङ्गीतकारसँग विवाह गरेकी एलेन रोजेनजवेगले टिप्पणी गरिन्, ‘त्यसैले राति ३ बजे बिजुली आयो भने, तपाईंले त्यही बेला उठेर बाल्टी र ट्याङ्कीमा पानी भर्नुपर्छ र दिनभरिका लागि खाना पकाउनुपर्छ।’ ट्रम्पको अधिकतम दबाब अभियानको एउटा परिणाम क्युबाबाट त्यसको कुल जनसङ्ख्याको १०% मानिसहरूको ठुलो सङ्ख्यामा पलायन हुनु पनि हो, जसमा अधिकांश युवा पेसावर आर्थिक शरणार्थीहरू छन् र यो देश छोडेर जाने क्रम अझै बढ्दो छ।

ट्रम्पको पहिलो राष्ट्रपतीय कार्यकालभन्दा अघिसम्म, क्युबाली बौद्धिकता र सिर्जनशीलताले 'एल ब्लोकियो' (नाकाबन्दी) लाई माथ दिन सफल भएको थियो। देशले १९९० को दशकमा सोभियत संघको विघटनपछिको 'विशेष अवधि' मा निम्तिएको अघिल्लो तेल सङ्कट, महामारीको समयमा आफ्नो पर्यटन उद्योगमा भएको क्षति, र पुराना हुँदै गएका अमेरिकी निर्मित यातायात प्रणाली तथा विद्युत ग्रिडहरूका लागि पुराना पार्टपुर्जाको विकल्प आफैँ निर्माण गर्नुपर्ने बाध्यतालाई सफलतापूर्वक झेलेको थियो। तैपनि, यी प्रत्येक सङ्कटले क्युबाको कमजोर कडीलाई अझ उदाङ्गो बनाइदिए, जसमाथि प्रहार गर्न विदेशमन्त्री मार्को रुबियो अत्यन्तै उत्सुक थिए।

‘क्युबामाथि अन्ततः कब्जा जमाउने यो सनकी इच्छालाई सम्भव तुल्याउन सबै परिस्थितिहरू अनुकूल बनेका छन्,’ युद्ध-विरोधी संस्था 'कोड पिङ्क' कि संस्थापक तथा लेखिका मेडिया बेन्जामिनले एक टेलिफोन अन्तर्वार्तामा टिप्पणी गरिन्। सन् १९९६ मा क्युबामाथि उडिरहेको विमान खसालिँदा मारिएका चार जना 'ब्रदर्स टु द रेस्क्यु' का कार्यकर्ताहरूको मृत्युलाई लिएर क्यास्ट्रोमाथि लगाइएको अभियोगको प्रतिक्रिया स्वरूप 'कमन ड्रिम्स' मा प्रकाशित हालैको एक लेखमा, बेन्जामिनले क्युबा-विरोधी चरमपन्थी समूहहरूले कसरी ७४ भन्दा बढी क्युबाली नागरिकको हत्या गरेका छन् र विमान खसालिनुअघि 'ब्रदर्स टु द रेस्क्यु' ले ‘क्युबाली हवाई क्षेत्रको २५ वटा गम्भीर र सुनियोजित उल्लङ्घन’ को चेतावनी कसरी पाएको थियो भन्ने विवरण दिएकी छन्। ('ब्रदर्स टु द रेस्क्यु' मियामीमा आधारित क्युबाली निर्वासितहरूको एक संगठन थियो, जुन क्युबाली आप्रवासीहरूको खोज तथा उद्धार समूहका रूपमा सुरु भए तापनि क्यास्ट्रो-विरोधी गतिविधिहरू र क्युबाली हवाई क्षेत्रनजिकै गरिएका उडानहरूका कारण राजनीतिक रूपमा विवादित बनेको थियो।)

‘त्यही कम्युनिज्म-विरोधी सोच दशकौँदेखि कायम छ र मार्को रुबियो जस्ता मियामीका क्युबालीहरूले अन्ततः आफ्नो सपना पूरा गर्न सकिन्छ भन्ने ठानेका छन्। आधुनिक युगको मुनरो  डक्ट्रिन अर्थात् 'डोनेरो डकट्रिन'को यो निर्लज्ज समर्थन सिधै रुबियोबाट आइरहेको छ,’ उनी स्पष्ट पार्छिन्। यो शब्द डोनाल्ड ट्रम्पको नाम र सन् १८२३ मा राष्ट्रपति जेम्स मुनरोद्वारा प्रतिपादित नीतिमा आधारित एक व्यङ्ग्य हो, जुन नीति ल्याटिन अमेरिकामा सैन्य हस्तक्षेपको औचित्य पुष्टि गर्न विकसित भएको थियो।

रुबियो ट्रम्प प्रशासनको ‘अधिकतम दबाब’ अभियानका प्रमुख संवाहक हुन्। उनलाई क्युबाली-अमेरिकी लबी, फानजुल परिवार (बहु-अरब डलरको चिनी र रियल स्टेट साम्राज्य खडा गर्नका लागि चिनिएको एक प्रमुख क्युबाली-अमेरिकी परिवार), र लास भेगास स्यान्ड्सका दिवंगत मालिक शेल्डन एडेलसन (एक रूढिवादी दाता, जसको मुख्य उद्देश्य इजरायलका लागि अमेरिकी समर्थन कायम राख्नु थियो,) लगायतका प्रभावशाली क्यास्ट्रो-विरोधी क्युबाली-अमेरिकी राजनीतिक सञ्जालहरूको समर्थन रहेको छ।

क्युबाका राष्ट्रपति मिगेल डियाज-कानेल र विदेशमन्त्री ब्रुनो रोड्रिगेज पारिलासँगको भेटपछि, प्रतिनिधि सभाका सदस्यहरू प्रमिला जयपाल र जोनाथन ज्याक्सनले एक संयुक्त वक्तव्य जारी गरे। ‘यो एक क्रूर सामूहिक सजाय हो। वास्तवमा यो देशको पूर्वाधारमाथि गरिएको आर्थिक बमबारी हो जसले स्थायी क्षति पुर्‍याएको छ। यो तुरुन्तै रोकिनुपर्छ,’ उनीहरूले लेखेका छन्।

यहाँ संयुक्त राज्य अमेरिकाका आफ्नै आर्थिक समस्याहरूलाई हेर्दा, यो खर्चिलो र अनैतिक प्रतिशोधको अन्त्य हुनुपर्छ भन्ने आवाजहरू तीव्र रूपमा उठिरहेका छन्। यसै वसन्त ऋतुमा क्युबाका राष्ट्रपति मिगेल डियाज-कानेल र विदेशमन्त्री ब्रुनो रोड्रिगेज पारिलासँगको भेटपछि, प्रतिनिधि सभाका सदस्यहरू प्रमिला जयपाल र जोनाथन ज्याक्सनले एक संयुक्त वक्तव्य जारी गरे। ‘यो एक क्रूर सामूहिक सजाय हो। वास्तवमा यो देशको पूर्वाधारमाथि गरिएको आर्थिक बमबारी हो जसले स्थायी क्षति पुर्‍याएको छ। यो तुरुन्तै रोकिनुपर्छ,’ उनीहरूले लेखेका छन्।

यसै वर्षको सुरुमा, प्रतिनिधि सभाका सदस्य जेम्स म्याकगभर्नले 'युनाइटेड स्टेट्स-क्युबा ट्रेड एक्ट अफ २०२६' (H.R. 7521) दर्ता गरे, जसले नाकाबन्दीलाई पूर्ण रूपमा हटाउनेछ। दुर्भाग्यवश, यस विधेयकलाई अहिलेसम्म मतदानका लागि कार्यतालिकामा समावेश गरिएको छैन।

‘त्यो एउटा असफल नाकाबन्दी हो किनभने यसले ६४ वर्षसम्म काम गर्न सकेको छैन,’ क्युबाली समाचार विभागकी सेवानिवृत्त प्रमुख जोइला बेनितेज भन्छिन्। ‘तेल प्रतिबन्धहरूले मानवीय सङ्कट सिर्जना गरेका छन् र कसैले पनि यस्तो अवस्थाबाट गुज्रिनु नपरोस्।’ ट्रम्पको प्रतिबन्धका कारण उज्यालो नभएको सिँढीमा दुर्घटना भएपछि र उपचारका लागि आवश्यक जोडनी प्रतिस्थापन औषधि/उपकरण अकस्मात् अप्राप्य भएपछि बेनितेज सन् २०२१ मा संयुक्त राज्य अमेरिका बसाइँ सरेकी थिइन्। उनी आफ्ना प्रियजनहरू र मार्बलको भुइँ भएको आफ्नो सुन्दर अपार्टमेन्टलाई सम्झिन्छिन्, जुन बनाउन उनले आफैँ मद्दत गरेकी थिइन्। धेरै क्युबाली आप्रवासीहरू जस्तै उनी पनि क्युबामा परिवर्तन आवश्यक छ, सम्भवतः थप राजनीतिक दलहरू समेत  भन्ने ठान्छिन्, तर अमेरिकी हस्तक्षेपलाई भने अस्वीकार गर्छिन्।

मुख्यतया रुबियो र ट्रम्पका समर्थक आधार रहेका दक्षिण फ्लोरिडाका ७५ प्रतिशत क्युबाली-अमेरिकीहरूले पनि नाकाबन्दीले काम नगरेको बताएका छन्, जुन कुरा 'क्युबन रिसर्च इन्स्टिच्युट' को हालैको एक सर्वेक्षणले देखाएको छ।

फ्लोरिडाका उबर चालक रायन स्टोनले मलाई भने, ‘हाम्रो पैसा बर्बाद गर्नुको साटो अमेरिका आफ्नै सीमाभित्र सीमित रहोस् भन्ने पक्षमा म १००% छु। मलाई लाग्छ कि हामीले यसमा हरेक वर्ष मतदान गर्नुपर्छ र यो लोकतान्त्रिक हुनुपर्छ।’

शरणार्थीका रूपमा फ्लोरिडामा रहेका पूर्व कोलम्बियाली नागरिक ज्यानले गत मार्चमा ट्रम्पले जारी गरेको कार्यकारी आदेशका कारण आफ्नो व्यावसायिक ट्रक चालक अनुमतिपत्र गुमाए। ‘एस उना तोन्तेरिया (यो एउटा ठट्टा हो) ‘ नाकाबन्दीलाई खारेज गर्दै उनले भने। अर्कोतर्फ, जब मैले होटेलकी परिचारिका यानेटलाई उनी अमेरिकी आक्रमणको समर्थन गर्छिन् कि गर्दिनन् भनेर सोधेँ, उनले स्पेनिस भाषामा भनिन्, ‘आक्रमण? म त यसलाई हस्तक्षेप भन्छु।’

नाकाबन्दी हटाउनाले क्युबालीहरूको जीवनस्तरमा सुधार ल्याउनेछ र क्युबाली सरकारका वास्तविक गल्तीहरूलाई उजागर गर्नेछ, तैपनि क्युबाको अर्थतन्त्रमा सुरुमा चिनी र पछि पर्यटनको उत्पादकका रूपमा रहेको यसको औपनिवेशिक विरासतको बोझ कायमै रहनेछ। ऐतिहासिक रूपमा, असमान व्यापार सर्तहरूले पूर्व-औपनिवेशिक देशहरूलाई कच्चा पदार्थ र सेवाका प्रदायकका रूपमा सीमित राख्दै औद्योगिक देशहरूको उच्च जीवनस्तरलाई अनुदान दिने काम गर्छन्। क्युबासँग तुलना गर्दा यो असमान परिस्थितिलाई सम्झनु सान्दर्भिक हुन्छ।

क्युबाका राष्ट्रपतिले इरानमा झैँ गरिने हत्याहरू र भेनेजुयलामा झैँ गरिने अपहरणका शैलीहरू क्युबामा काम नलाग्ने र कुनै प्रकारको कब्जा पनि सफल नहुने सङ्केत गरे। ‘वास्तविकता के हो भने हामीसँग एक सामूहिक नेतृत्व छ... त्यस्ता जिम्मेवारीहरू सम्हाल्न र सामूहिक रूपमा निर्णय लिन सक्षम सयौँ मानिसहरू यहाँ छन्,’ डियाज-कानेलले एनबीसीमा स्पष्ट पार्दै भने, ‘...यो 'सम्पूर्ण जनताको युद्ध' का रूपमा चिनिने एउटा सिद्धान्त हो... हरेक क्युबाली महिला र हरेक क्युबाली पुरुषसँग देशको रक्षाका लागि एउटा मिसन, एउटा उद्देश्य, रक्षा गर्नुपर्ने एउटा लक्ष्य, र सम्हाल्नुपर्ने एउटा स्थान तथा भूमिका छ।’

क्युबाको भविष्य

कठिनाइहरूका बाबजुद, क्युबाली जनसङ्ख्याको आधाभन्दा बढी (९७ लाखमध्ये ५२ लाख) मानिसहरू क्युबाली क्रान्तिको विरासत र मे १ को अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवस मनाउन सडकमा उत्रिए। त्यसै महिनाको उत्तरार्धमा, १६ वर्षभन्दा माथिका ६२,३०,९७३ जना मानिसहरूले—अर्थात् देशको ८०% जनसङ्ख्याले—ऊर्जा नाकाबन्दीको भर्त्सना गर्दै र क्युबाको सार्वभौमसत्ताको रक्षा गर्ने प्रतिबद्धता जनाउँदै एउटा याचिकामा हस्ताक्षर गरे।

बीबीसीका अनुसार ‘चिनियाँ विदेश मन्त्रालयले संयुक्त राज्य अमेरिकालाई आफ्नो मित्रराष्ट्रविरुद्ध 'दबाब' र 'धम्की' को प्रयोग बन्द गर्न आग्रह गरेको छ, भने क्रेमलिनले हवानाविरुद्ध प्रयोग भइरहेको दबाब 'हिंसाको सीमासम्म पुगेको' बताएको छ।

हालै, मेक्सिको, चीन र रुसले क्युबासँगको व्यापार जारी राख्ने प्रतिबद्धता जनाएका छन्। बीबीसीका अनुसार ‘चिनियाँ विदेश मन्त्रालयले संयुक्त राज्य अमेरिकालाई आफ्नो मित्रराष्ट्रविरुद्ध 'दबाब' र 'धम्की' को प्रयोग बन्द गर्न आग्रह गरेको छ, भने क्रेमलिनले हवानाविरुद्ध प्रयोग भइरहेको दबाब 'हिंसाको सीमासम्म पुगेको' बताएको छ। चीनले क्युबासँग मिलेर त्यहाँको सौर्य ऊर्जा पूर्वाधार निर्माणमा काम गरिरहेको छ। यसलाई हेर्दा यो युद्ध ट्रम्प र रुबियोले तुरुन्तै जित्ने खालको देखिँदैन।

सन् १९५९ अघि क्युबा क्यासिनो, वेश्यावृत्ति र सङ्गठित अपराधको पकडमा थियो। उनका पुराना लगानीहरू, राजनीतिक चालबाजीहरू र नजिकका मित्रताहरूलाई नियाल्दा, ट्रम्पको क्यासिनो, बलरुम (नाचघर) र टापुहरूप्रति विशेष मोह छ भनी अनुमान लगाउन सकिन्छ। के नाकाबन्दीको यो अत्यधिक मूल्य क्युबालाई बाटिस्टाको पालाकै असमान स्थितिमा फर्काउनका लागि सार्थक होला, तर यस पटक ट्रम्पको ब्रान्ड अन्तर्गत?

सन् १९५९ अघि क्युबा क्यासिनो, वेश्यावृत्ति र सङ्गठित अपराधको पकडमा थियो। उनका पुराना लगानीहरू, राजनीतिक चालबाजीहरू र नजिकका मित्रताहरूलाई नियाल्दा, ट्रम्पको क्यासिनो, बलरुम (नाचघर) र टापुहरूप्रति विशेष मोह छ भनी अनुमान लगाउन सकिन्छ।

ट्रम्पको ‘अधिकतम दबाब’ अभियानअघि, गरिब र पूर्व–उपनिवेशित एउटा देशले आफ्ना नागरिकका आधारभूत आवश्यकताहरू पूरा गर्न सकेको, साथै महत्त्वपूर्ण सूचकहरूमा संयुक्त राज्य अमेरिकाभन्दा राम्रो प्रदर्शन गरेको तथ्यले संयुक्त राज्य अमेरिकाले पनि अपेक्षाकृत निकै कम खर्चमा त्यही उपलब्धि हासिल गर्न सक्ने सम्भावना उजागर गरेको थियो। सायद यही नै नाकाबन्दीको वास्तविक प्रेरणा हो, र यसको सबैभन्दा गम्भीर मूल्य पनि यही हो, यसले मानिसहरूलाई आफ्नै आँखाले वास्तविकता हेरेर तुलना गर्ने अवसरबाट वञ्चित गर्छ। अर्को शब्दमा, अमेरिकी जनताले आफैं तथ्यहरूको प्रत्यक्ष तुलना गर्न नसकून् भन्ने उद्देश्यका लागि मात्रै अमेरिकी सरकार किन ३१० अर्ब अमेरिकी डलर खर्च गर्न, र त्यसमाथि सम्भावित आक्रमणको असीमित लागतसमेत बेहोर्न तयार छ?

Source: https://www.dollarsandsense.org/. Image source: https://arainfo.org

अनुवाद: केदार सिटौला

(यो अनुवाद लेख साभार छाप्नेले अनिवार्य रुपमा मूल लेखको स्रोत, अनुवादकको नाम र दायित्वबोधको हाइपरलिङ्कसहित स्रोत खुलाउनुहोला । –दायित्वबोध)

दायित्वबोधको विशेष अनुरोध

वाम वैचारिकीको रक्षा र प्रबर्द्धनका लागि दायित्वबोध अनलाइन निरन्तर रहनु जरुरी छ भन्ने तपाईंलाई लाग्छ ? के दायित्वबोधमा प्रकाशित भइरहेका सामग्रीहरु उपयोगी र पठनीय छन् भन्ने तपाईं ठान्नुहुन्छ ? दायित्वबोधको निरन्तरताको लागि तपाईंको सहयोगले ठूलो अर्थ राख्छ !

तपाईंले कसरी सहयोग गर्न सक्नुहुन्छ ? यस लिङ्कमा थिच्नुहोस्