पढाइको राजनीति

पढ्ने कार्य भनेको आफ्ना आँखाले पाठलाई पछ्याउनु वा (तपाईं अडियोबुक मन पराउनुहुन्छ भने) आफ्ना कानले सुन्नु मात्र भन्दा धेरै माथिको कुरा हो। सही तरिकाले गर्ने हो भने, पढ्नु भनेको लेखक(हरू) सँगको बौद्धिक अन्तरक्रिया मार्फत् अझ राम्रो बुझाइमा पुग्ने एउटा कला हो। प्रारम्भिक स्तरभन्दा माथि उठेर पढ्नुको अर्थ के हो भनी बुझ्न महत्त्वपूर्ण छ, किनकि शैक्षिक संस्था बाहिर रहेर आफ्नै बलमा नयाँ कुराहरू सिक्ने योजना बनाउने जोकोहीले पनि पढेर नै अन्तर्दृष्टि प्राप्त गर्नुपर्ने हुन्छ। एआई वा अन्य संक्षिप्त पाटाहरूमा मात्र भर पर्नु पर्याप्त हुँदैन । कोही सतही जानकारी बाहेक अरू केही, अर्थात् वास्तविक अन्तर्दृष्टि प्राप्त गर्न चाहन्छ भने, उसले सही तरिकाले पढ्ने परिश्रम गर्नैपर्छ।

पढ्ने विषयमा धेरै पुस्तकहरू लेखिएका छन्, जसमा धेरैजसो द्रुत गतिको पढाइसँग सम्बन्धित छन्, तर सम्भवतः मोर्टिमर जे. एड्लरको 'हाउ टु रिड अ बुक' (How to Read a Book) जत्तिको समयको कसीमा खरो उत्रिएको अर्को कुनै पुस्तक छैन। यो अवस्था किन आयो भनी बुझ्न गाह्रो छैन, किनकि एड्लरले एउटा बलियो तर्क प्रस्तुत गरेका छन्– राम्रोसँग पढ्नुको अर्थ लेखकको दृष्टिकोण बुझ्नु हो: उनीहरूले के लेखे र किन लेखे। यो वास्तवमै संसार परिवर्तन गर्ने खालको कुनै अवधारणा होइन र यो पक्कै पनि एड्लरको मस्तिष्कबाट उब्जिएको कुनै मौलिक विचार पनि थिएन । तर उनले के बुझेका थिए भने इतिहासभरिका महानतम विचारकहरूले यसरी नै पढ्दै आएका थिए, जुन तरिका कम्तीमा संयुक्त राज्य अमेरिकाका विद्यालयहरूले कहिल्यै सिकाएका थिएनन्।

अमेरिकी शिक्षाले सावधानीपूर्वक निर्माण गरिएको विश्वदृष्टिकोणमा फिट हुनका लागि वास्तविकतालाई धमिलो पार्ने एउटा वैचारिक उद्देश्य पूरा गर्दछ । त्यसमा देशको इतिहासको वरिपरि एउटा यस्तो भ्रमपूर्ण कथा बुनिन्छ, जसले संयुक्त राज्य अमेरिकालाई तल्लो स्तरका देशहरूको गोलार्धमा न्यायोचित रूपमा प्रभुत्व जमाउने एक असाधारण राष्ट्रका रूपमा प्रस्तुत गर्दछ।

एड्लरले के बुझ्न असफल भए भने अमेरिकी शिक्षाका सीमाहरू आकस्मिक होइनन्। यी सीमाहरू विद्यालयहरूले पूरा गर्ने अपेक्षा गरिएका सामाजिक कार्यहरूबाटै उत्पन्न हुन्छन्। यसले सावधानीपूर्वक निर्माण गरिएको विश्वदृष्टिकोणमा फिट हुनका लागि वास्तविकतालाई धमिलो पार्ने एउटा वैचारिक उद्देश्य पूरा गर्दछ । त्यसमा देशको इतिहासको वरिपरि एउटा यस्तो भ्रमपूर्ण कथा बुनिन्छ, जसले संयुक्त राज्य अमेरिकालाई तल्लो स्तरका देशहरूको गोलार्धमा न्यायोचित रूपमा प्रभुत्व जमाउने एक असाधारण राष्ट्रका रूपमा प्रस्तुत गर्दछ। निरक्षरता एउटा संकट हो, तर यो एउटा यस्तो प्रणालीगत संकट हो जुन प्रणाली र राज्य दुवैलाई आफ्नो अस्तित्व कायम राख्न आवश्यक पर्छ, जसले (केही गर्छ भने) सही तरिकाले पढ्नुको अर्थ के हो र कसैले प्राप्त गर्न सक्ने जति बढी सीपका साथ कसरी पढ्ने भन्ने कुरा बुझ्नुको महत्त्वलाई झन् बढाउँछ।

शिक्षा र विद्यालय सञ्चालन सधैं राजनीतिक हुन्छन्। जब कुनै शिक्षा बोर्ड वा राज्य वा संघीय व्यवस्थापिकाले सार्वजनिक विद्यालयको पाठ्यक्रम निर्धारण गर्छ, त्यो राजनीतिक हुन्छ, किनभने कानुन निर्माताहरू निर्वाचित हुन्छन् र शिक्षा बोर्डका सदस्यहरू कि त निर्वाचित हुन्छन् वा निर्वाचित अधिकारीहरूद्वारा नियुक्त हुन्छन्। आफ्नै पाठ्यक्रम तय गर्ने निजी विद्यालय र एकेडेमीहरू आफैंमा साना राज्यहरू हुन्, जसले आफ्ना विद्यार्थीहरूमा ती दर्शन, विश्वदृष्टिकोण र विचारधाराहरू भर्ने काम गर्छन्, जुन विद्यालय र विद्यालयको नेतृत्वका लागि आधारभूत हुन्छन्। कुन साहित्यलाई अनिवार्य गर्ने, कुनलाई हटाउने र शिक्षकहरूलाई के पढाउन निषेध गर्ने भन्ने छनोट संस्थाहरूले नै गर्छन्।

विद्यार्थीहरूलाई निश्चित अवधारणाहरू, मानिसहरू, देशहरू, विचारहरू आदिप्रति आक्रामक हुन सिकाइन्छ, तर आफ्नै विवेकले आलोचनात्मक अनुसन्धानकर्ता बन्न सिकाइँदैन।

यसको अर्थ विद्यालयहरूले आफ्ना विद्यार्थीहरूलाई पढ्न वा आलोचनात्मक रूपमा सोच्न सिकाउँदैनन् भन्ने तर्क गर्न खोजिएको होइन, तर तिनीहरूले विद्यार्थीहरूलाई एउटा निश्चित स्तरसम्म मात्र पढ्न सिकाउँछन् र तिनीहरूलाई विशिष्ट चीजहरूको बारेमा मात्र आलोचनात्मक रूपमा (जसको गलत अर्थ अक्सर "नकारात्मक रूपमा" भन्ने लाग्छ) सोच्न निर्देशित गर्छन्। विद्यार्थीहरूलाई निश्चित अवधारणाहरू, मानिसहरू, देशहरू, विचारहरू आदिप्रति आक्रामक हुन सिकाइन्छ, तर आफ्नै विवेकले आलोचनात्मक अनुसन्धानकर्ता बन्न सिकाइँदैन।

यो किन महत्त्वपूर्ण छ भनी बुझ्नका लागि, हामीले साक्षरता र आलोचनात्मक साक्षरता बीचको भिन्नता छुट्याउन आवश्यक छ। एक साक्षर व्यक्तिले शब्दहरूको अर्थ खोल्न, आधारभूत तर्कहरूलाई संक्षेपमा प्रस्तुत गर्न र आफ्ना दैनिक कार्यहरू पूरा गर्न पर्याप्त निपुणताका साथ सूचनाहरू दोहोर्‍याउन सक्छ। एक आलोचनात्मक रूपमा साक्षर व्यक्तिले भने अनुमानहरू पहिचान गर्न, प्रमाणहरूको मूल्याङ्कन गर्न, बहुविधागत व्याख्याहरूको तुलना गर्न र पाठले के कुरा व्यक्त नगरी छोडेको छ भनी चिन्न सक्छ। यो सूचना उपभोग गर्नु र त्यसको अनुसन्धान गर्नु बीचको भिन्नता हो।

धेरैजसो विद्यार्थीहरूलाई इतिहास कसरी सिकाइन्छ भन्ने कुरालाई विचार गर्नुहोस्। तिनीहरूबाट नाम, मिति, घटनाहरू र कहिलेकाहीं आपसमा बाझिने व्याख्याहरू सिक्ने अपेक्षा गरिन्छ। तर, ऐतिहासिक ज्ञानको उत्पादनकै बारेमा गहिरा प्रश्नहरू सोध्न तिनीहरूलाई विरलै प्रोत्साहित गरिन्छ। किन केही घटनाहरूले पूराका पूरा अध्यायहरू ओगट्छन् जबकि अन्य घटनाहरूले एउटा अनुच्छेद मात्र पाउँछन्? किन केही पात्रहरूलाई नायकका रूपमा सम्झिइन्छ र अरूलाई बिर्सिइन्छ? किन निश्चित स्पष्टीकरणहरूलाई स्वतःस्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ जबकि वैकल्पिक स्पष्टीकरणहरूलाई पूर्ण रूपमा बहिष्कृत गरिन्छ?

विद्यार्थीहरूबाट नाम, मिति, घटनाहरू र कहिलेकाहीं आपसमा बाझिने व्याख्याहरू सिक्ने अपेक्षा गरिन्छ। तर, ऐतिहासिक ज्ञानको उत्पादनकै बारेमा गहिरा प्रश्नहरू सोध्न तिनीहरूलाई विरलै प्रोत्साहित गरिन्छ। किन केही घटनाहरूले पूराका पूरा अध्यायहरू ओगट्छन् जबकि अन्य घटनाहरूले एउटा अनुच्छेद मात्र पाउँछन्?

यही ढाँचा इतिहासको शिक्षण बाहिर पनि देखा पर्दछ। अर्थशास्त्रमा, विद्यार्थीहरूलाई शक्तिका सिद्धान्तहरू सिकाउनु अघि अक्सर बजारका बारेमा सिकाइन्छ। राजनीति शास्त्रमा, तिनीहरूले ती संस्थाहरूको आलोचना सिक्नु अघि संस्थाहरूको बारेमा सिक्छन्। साहित्यमा, तिनीहरूले पाठभित्रै समाहित सामाजिक अनुमानहरूमाथि प्रश्न उठाउन सिक्नु भन्दा धेरै पहिले नै विषयवस्तु र प्रतीकहरू पहिचान गर्न सिक्छन्।

पढ्नका लागि सक्रिय संलग्नता आवश्यक पर्छ र पाठकले लेखकका सर्तहरू, तर्कहरू, अनुमानहरू र निष्कर्षहरूलाई निष्पक्ष र सही रूपमा मूल्याङ्कन गर्नु अघि तिनलाई पहिचान गर्नुपर्छ भन्ने कुरा एड्लरले अरू धेरैले भन्दा राम्रोसँग बुझेका थिए। तैपनि एड्लरले साहित्यलाई धेरै हदसम्म यसरी व्यवहार गर्छन् मानौं यो पाठक र लेखक बीचको विचारहरूको एक महान संवादभित्र अवस्थित छ, जहाँ प्राथमिक कार्य प्रत्येक सहभागीले के भन्न खोजिरहेको छ भनी बुझ्नु मात्र हो। यो गलत त होइन तर पढ्नुको उद्देश्य लेखकले के भनिरहेको छ भन्ने कुराका साथसाथै लेखकले त्यो किन लेख्यो भन्ने पनि बुझ्नु हो भने अपर्याप्त छ ।

विचारहरू कतै शून्यबाट आउँदैनन् र पुस्तकहरू केवल मस्तिष्कहरू बीचका संवाद मात्र होइनन्। पुस्तकहरू विशिष्ट सामाजिक परिस्थितिहरूमा, विशिष्ट मानिसहरूद्वारा लेखिएका विशिष्ट समाजका उत्पादन हुन्। कुनै पाठलाई पूर्ण रूपमा बुझ्नका लागि लेखकको तर्क बुझ्नु भन्दा बढी कुराको आवश्यकता पर्दछ। यसका लागि पहिलो कुरा त त्यो तर्क किन उत्पन्न भयो भन्ने कुरा बुझ्न आवश्यक हुन्छ।

प्रभुत्वका सबैभन्दा प्रभावकारी रूपहरू ती हुन् जुन पूर्ण रूपमा प्रभुत्वका रूपमा देखिन नै छोड्छन्। तिनीहरू प्राकृतिक, स्वतःस्पष्ट र प्रश्नरहित बन्छन्। तिनीहरू ती पृष्ठभूमिगत अनुमानहरू बन्छन् जसको माध्यमबाट मानिसहरूले आफूलाई र आफ्नो वरपरको संसारलाई बुझ्दछन्।

यो एन्टोनियो ग्राम्सीको महान् अन्तर्दृष्टिहरू मध्ये एक थियो: शासक वर्गले आफ्नो स्थान केवल बलको माध्यमबाट मात्र कायम राख्दैन। यसले ग्राम्सीले 'सांस्कृतिक हेजिमोनी' (सांस्कृतिक आधिपत्य) भनेको कुरा मार्फत शासन गर्दछ, जुन एउटा यस्तो प्रक्रिया हो, जसद्वारा कुनै एक विशिष्ट विश्वदृष्टिकोणलाई साझा समझ (सामान्य ज्ञान) को रूपमा स्वीकार गरिन्छ। प्रभुत्वका सबैभन्दा प्रभावकारी रूपहरू ती हुन् जुन पूर्ण रूपमा प्रभुत्वका रूपमा देखिन नै छोड्छन्। तिनीहरू प्राकृतिक, स्वतःस्पष्ट र प्रश्नरहित बन्छन्। तिनीहरू ती पृष्ठभूमिगत अनुमानहरू बन्छन् जसको माध्यमबाट मानिसहरूले आफूलाई र आफ्नो वरपरको संसारलाई बुझ्दछन्।

विद्यालयहरू ती सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण संस्थाहरूमध्ये पर्छन् जसको माध्यमबाट यो प्रक्रिया घटित हुन्छ। विद्यार्थीहरूले स्पष्ट राजनीतिक तर्कहरूको सामना गर्नुभन्दा धेरै पहिले नै उनीहरूलाई संसारलाई हेर्ने तरिकाहरू सिकाइन्छ। निश्चित ऐतिहासिक भाष्यहरूलाई जोड दिइन्छ जबकि अन्यलाई बेवास्ता गरिन्छ। निश्चित प्रश्नहरूलाई प्रोत्साहित गरिन्छ भने अन्य प्रश्नहरूलाई अनुपयुक्त, अवास्तविक वा उग्रवादी (कट्टरपन्थी) मानिन्छ। विद्यार्थीहरूले तथ्यका साथै ढाँचाहरू पनि सिक्छन्। उनीहरूलाई कुन स्पष्टीकरणहरू "वैध" हुन् र कुन स्पष्टीकरणहरूलाई गम्भीरतापूर्वक विचार नगरी खारेज गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा सिकाइन्छ।

अक्सर के हुन्छ भने यी अनुमानहरू यति गहिरोसँग समाहित भएका हुन्छन् कि न त लेखकले न त पाठकले नै तिनलाई याद गर्छन्। आलोचनात्मक पढाइको काम भनेको त्यही अदृश्यलाई दृश्यमान बनाउनु हो।

त्यसैले, हामीले पढ्नुलाई केवल लेखकका विचारहरूसँगको जम्काभेटको रूपमा मात्र बुझ्नु हुँदैन। पढ्नु भनेको विचार र तर्कहरूसँगको जम्काभेट त हो नै, तर यो ती सामाजिक शक्तिहरू र सामान्य परिस्थितिहरूसँगको जम्काभेट पनि हो, जसले ती विचार र तर्कहरू उत्पादन गर्न मद्दत गरे। प्रत्येक पाठले मानव स्वभाव, समाज, नैतिकता, राजनीति र इतिहासका बारेमा आफ्ना अनुमानहरू बोकेको हुन्छ। अक्सर के हुन्छ भने यी अनुमानहरू यति गहिरोसँग समाहित भएका हुन्छन् कि न त लेखकले न त पाठकले नै तिनलाई याद गर्छन्। आलोचनात्मक पढाइको काम भनेको त्यही अदृश्यलाई दृश्यमान बनाउनु हो।

विद्यालय, अस्पताल, कारागार, कार्यस्थल र सरकारी निकायहरूले समाजलाई व्यवस्थित गर्ने मात्र गर्दैनन्, तिनीहरूले विशिष्ट प्रकारका मानिसहरू उत्पादन गर्नमा एक प्रभावशाली भूमिका खेल्छन्।

यस्तै अन्तर्दृष्टि मिसेल फुकोको काममा पनि देखा पर्दछ। आर्थिक शक्ति वा राज्यको जबरजस्तीमा मात्र केन्द्रित हुनुको सट्टा, फुकोले संस्थाहरूले मानिसहरूले आफ्नो बारेमा कसरी सोच्छन् भन्ने कुरालाई कसरी आकार दिन्छन् र आफ्नै व्यवहारलाई कसरी नियन्त्रण गर्छन् भन्ने तरिकाहरूको परीक्षण गरे। उनको 'बायोपोलिटिक्स' (जैवराजनीति) को अवधारणाले ज्ञान, विशेषज्ञता र प्रशासनको प्रणाली मार्फत् जनसंख्याको व्यवस्थापनलाई वर्णन गर्दछ। विद्यालय, अस्पताल, कारागार, कार्यस्थल र सरकारी निकायहरूले समाजलाई व्यवस्थित गर्ने मात्र गर्दैनन्, तिनीहरूले विशिष्ट प्रकारका मानिसहरू उत्पादन गर्नमा एक प्रभावशाली भूमिका खेल्छन्।

पात्र वा नागरिकहरूको यो उत्पादन अनगिन्ती सामान्य अभ्यासहरू मार्फत हुन्छ। विद्यार्थीहरू तालिका पछ्याउन, समयसीमा भित्र काम पूरा गर्न, अधिकारीहरूको आज्ञा पालन गर्न, आफ्ना साथीहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्न र बाह्य रूपमा लादिएका मापदण्डहरू अनुसार आफ्नो मूल्याङ्कन गर्न सिक्छन्। यी मध्ये कुनै पनि अभ्यास आफैंमा दुराशयपूर्ण हुनैपर्छ भन्ने छैन। मुख्य कुरा के हो भने तिनीहरू कहिल्यै पनि तटस्थ हुँदैनन्। प्रत्येक संस्थाले बानी, अपेक्षाहरू र मानदण्डहरू सिर्जना गर्दछ। प्रत्येक शैक्षिक प्रणालीले एक विशिष्ट प्रकारको नागरिकको विकास गर्दछ।

अनुमानहरूमाथि प्रश्न उठाउन, ऐतिहासिक सन्दर्भहरू पहिल्याउन, वैचारिक प्रतिबद्धताहरू चिन्न र आपसमा बाझिने व्याख्याहरू बीच तुलना गर्न सिकेको व्यक्तिले भने साक्षरताको अर्को, धेरै उच्च र बढी पूर्ण रूप सिकेको हुन्छ।

पढाइको हकमा पनि यही कुरा सत्य हो। लेखकको मुख्य विचार पहिचान गर्न मात्र सिकाइएको व्यक्तिले साक्षरताको एउटा रूप सिकेको हुन्छ। अनुमानहरूमाथि प्रश्न उठाउन, ऐतिहासिक सन्दर्भहरू पहिल्याउन, वैचारिक प्रतिबद्धताहरू चिन्न र आपसमा बाझिने व्याख्याहरू बीच तुलना गर्न सिकेको व्यक्तिले भने साक्षरताको अर्को, धेरै उच्च र बढी पूर्ण रूप सिकेको हुन्छ। यो सीपको खाडल मात्र नभएर, यी दुई बीचको भिन्नता पाठक र लेखकले ज्ञानसँग आफैंलाई कसरी जोड्छन् भन्ने कुरामा निहित हुन्छ।

यसै कारणले गर्दा, शिक्षामाथिको संघर्ष अन्ततः चेतनाको लागि संघर्ष हो। प्रत्येक समाजलाई आफ्नो पुनरुत्पादन गर्नका लागि कुनै न कुनै विधिको र आफ्नो निरन्तरतालाई लम्ब्याउनका लागि कुनै न कुनै तरिकाको आवश्यकता पर्दछ। यसले मूल्य मान्यता, विश्वास र ज्ञानका रूपहरूलाई एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण गर्नैपर्छ। निर्णायक प्रश्न यो हो – शिक्षाले बौद्धिक निर्भरतालाई प्रोत्साहन गर्नेछ कि बौद्धिक स्वायत्ततालाई। के विद्यार्थीहरू सूचनाका निष्क्रिय उपभोक्ता बन्न सिक्नेछन् कि वास्तविकताका आलोचनात्मक अनुसन्धानकर्ता?

"यस लेखकको भनाइको अर्थ के हो?" भनी सोध्ने पाठकले मात्र एउटा महत्त्वपूर्ण पहिलो कदम चालेको हुन्छ। इतिहासको यस घडीमा "यो तर्क किन देखा पर्‍यो?" भनी सोध्ने पाठकले दोस्रो कदम चालेको हुन्छ। यी दुवै अझ अगाडि बढ्नुपर्छ। "यस पाठले कुन अनुमानहरूलाई पुनरुत्पादन गर्न मद्दत गर्दछ, यसले शक्तिको कुन सम्बन्धलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ, यसले मलाई कुन विश्वदृष्टिकोण स्वीकार गर्न प्रोत्साहित गर्दछ, र यो किन महत्त्वपूर्ण छ?" भनी सोध्ने पाठकले पूर्ण अर्थमा आलोचनात्मक रूपमा पढ्न सुरु गरेको हुन्छ।

एक आलोचनात्मक पाठक बन्नुको उद्देश्य शङ्कालु वा निराशावादी हुनु होइन, न त प्रत्येक पाठलाई प्रचारबाजीका रूपमा खारेज गर्नु वा हरेक विचारलाई निहित स्वार्थमा मात्र सीमित गर्नु नै हो। बरु, यो त बुझाइका लागि एकैसाथ दुवै दिशामा गति आवश्यक पर्दछ भन्ने कुरालाई चिन्नु हो । लेखकको तर्क बुझ्नका लागि हामी उनीहरूको संसारभित्र प्रवेश गर्नैपर्छ, तर त्यसका सीमाहरू बुझ्नका लागि हामी त्यो संसारभन्दा बाहिर पनि निस्कनैपर्छ। राम्रो पढाइका लागि सहानुभूति र शङ्का, बोध र आलोचना दुवै आवश्यक पर्छ।

पाठमाथि प्रश्न उठाउन सिक्ने व्यक्तिले अक्सर चाँडै नै समाचार रिपोर्टहरू, राजनीतिक भाषणहरू, आर्थिक सिद्धान्तहरू, विज्ञापनहरू, शैक्षिक पाठ्यक्रमहरू र स्वयं साझा समझ (सामान्य ज्ञान) माथि नै प्रश्न उठाउन थाल्छ।

यसले किन वास्तविक रूपमा उन्नत पढाइ विचलित पार्ने खालको हुन सक्छ भन्ने एउटा महत्त्वपूर्ण कुरालाई अगाडि ल्याउँछ । एक पटक यो क्षमता प्राप्त गरेपछि, यो विरलै मात्र पुस्तकहरूमा सीमित रहन्छ। आलोचनात्मक पढाइको माध्यमबाट विकसित भएका बानीहरू बाहिरी संसारमा फैलिँदै जान्छन्। पाठमाथि प्रश्न उठाउन सिक्ने व्यक्तिले अक्सर चाँडै नै समाचार रिपोर्टहरू, राजनीतिक भाषणहरू, आर्थिक सिद्धान्तहरू, विज्ञापनहरू, शैक्षिक पाठ्यक्रमहरू र स्वयं साझा समझ (सामान्य ज्ञान) माथि नै प्रश्न उठाउन थाल्छ। कुनै पनि दाबीलाई केवल एक आधिकारिक व्यक्तित्वले प्रस्तुत गरेकै भरमा स्वीकार गर्न तिनीहरू कम इच्छुक हुन्छन् र पहिले जहाँ अनुमानहरूलाई सजिलै स्विकार्ने गर्थे, त्यहाँ अब स्पष्टीकरणहरू माग्न थाल्छन्।

पढ्नु भनेको सूचनाको उपभोग मात्र रहँदैन र यो बौद्धिक आत्म-मुक्तिको एक अभ्यास बन्न पुग्दछ। पाठकले अब कुनै पुस्तकलाई प्रशिक्षित हुन पर्खिरहेको एक निष्क्रिय प्रापकका रूपमा सामना गर्दैन; उनीहरू लेखक, इतिहास र स्वयं समाजसँगै एउटा संवादमा प्रवेश गर्दछन्।

यसको उच्चतम स्तरमा पुगेपछि, पढ्नु भनेको सूचनाको उपभोग मात्र रहँदैन र यो बौद्धिक आत्म-मुक्तिको एक अभ्यास बन्न पुग्दछ। पाठकले अब कुनै पुस्तकलाई प्रशिक्षित हुन पर्खिरहेको एक निष्क्रिय प्रापकका रूपमा सामना गर्दैन; उनीहरू लेखक, इतिहास र स्वयं समाजसँगै एउटा संवादमा प्रवेश गर्दछन्। उनीहरू आफ्नो सामु प्रस्तुत गरिएको संसारलाई कसरी बुझ्ने र त्यो प्रस्तुतिलाई आकार दिने शक्तिहरूको अनुसन्धान कसरी गर्ने भन्ने कुरा सिक्दछन्।

आलोचनात्मक पढाइ बौद्धिक आत्म-मुक्तिको एउटा रूप हो भने, स्वाभाविक रूपमा प्रश्न उठ्छ: यसलाई वास्तवमा कसरी गर्ने त? एक पाठक सूचनाको केवल उपभोग मात्र भन्दा माथि उठेर त्यसको वास्तविक बुझाइतर्फ कसरी अगाडि बढ्छ?

एड्लरले दिएको जवाफ के थियो भने पढ्नु एउटा क्रियाकलाप हो, कुनै अनुभव होइन। धेरैजसो मानिसहरूले पुस्तकहरूलाई यसरी हेर्छन् मानौं ज्ञानलाई पानाबाट सिधै मस्तिष्कमा स्थानान्तरण गर्न सकिन्छ। तिनीहरूले पहिचान (चिन्नु) लाई नै बुझाइ सम्झिने गल्ती गर्छन्। तिनीहरूले कुनै परिचित अवधारणा भेट्दा, कुनै निष्कर्षमा सहमत हुँदा वा कुनै तथ्य सम्झिँदा आफूले केही सिकेको निष्कर्ष निकाल्छन्। एड्लरले के बुझेका थिए भने वास्तविक बुझाइका लागि केवल सूचना प्राप्त गर्नु भन्दा धेरै बढी कुराको आवश्यकता पर्दछ। पाठकको काम लेखकको केन्द्रीय प्रश्न पहिचान गर्नु, उनीहरूले समाधान गर्न खोजिरहेका समस्याहरू (वा उनीहरूले स्पष्ट पार्न खोजिरहेका अवधारणाहरू) निर्धारण गर्नु, उनीहरू आफ्नो निष्कर्षमा कसरी पुगे भनी बुझ्नु र ती निष्कर्षहरू प्रस्तुत गरिएका प्रमाण तथा तर्कहरूबाट सही रूपमा निसृत भएका छन् कि छैनन् भनी मूल्याङ्कन गर्नु हो।

म बुझ्छु कि यो कुरा निकै स्वतःस्पष्ट जस्तो लाग्न सक्छ, तर वास्तवमा निकै कम मानिसहरूले मात्र यसरी पढ्छन् भन्ने कुरा उल्लेखनीय छ। धेरैजसो मानिसहरू पुस्तकहरूलाई बुझ्नका लागि भन्दा पनि पुष्ट्याइँका लागि (आफूले पहिले नै विश्वास गरिरहेको कुरालाई थप बलियो बनाउन) पढ्ने दृष्टिकोण राख्छन्। तिनीहरू आफ्नो विश्वदृष्टिकोणसँगको सहमति वा आफूलाई मन नपर्ने कुराहरू विरुद्ध प्रयोग गर्ने अस्त्रको खोजी गर्छन्। यसरी हेर्दा, पुस्तक नयाँ दृष्टिकोणको सामना गर्ने अवसर बन्नुको साटो पहिलेदेखिका प्रतिबद्धताहरूलाई बढावा दिने एउटा साधन मात्र बन्न पुग्छ। यस्तो अवस्थामा, पढाइले आलोचनात्मक अनुसन्धानको बाटो छोडिदिन्छ।

पाठकको पहिलो जिम्मेवारी बौद्धिक इमानदारिता हो। लेखकसँग सहमत वा असहमत हुनु अघि, व्यक्ति पहिले उनीहरूको दृष्टिकोणलाई सही रूपमा व्याख्या गर्न सक्षम हुनुपर्दछ।

एड्लरका अनुसार, पाठकको पहिलो जिम्मेवारी बौद्धिक इमानदारिता हो। लेखकसँग सहमत वा असहमत हुनु अघि, व्यक्ति पहिले उनीहरूको दृष्टिकोणलाई सही रूपमा व्याख्या गर्न सक्षम हुनुपर्दछ। कुनै तर्कको आलोचना गर्नु अघि, त्यसलाई उसकै सर्तहरूमा बुझ्नुपर्दछ। यो एक आश्चर्यजनक रूपमा चुनौतीपूर्ण मापदण्ड हो। यसका लागि धैर्यता, नम्रता र अन्ततः गलत प्रमाणित हुन सक्ने दृष्टिकोणलाई पनि बुझ्नका लागि पर्याप्त समयसम्म आफ्नो निर्णय वा पूर्वाग्रहलाई थाती राख्ने तत्परता आवश्यक पर्दछ।

तैपनि केवल बुझाइ मात्र पर्याप्त हुँदैन। एक व्यक्तिले कुनै पाठलाई पूर्ण रूपमा बुझ्न सक्छ तर अझै पनि यसको वृहत्तर महत्त्वलाई पक्रन असफल हुन सक्छ। कसैले कुनै राजनीतिक प्रबन्धको प्रत्येक तर्कलाई बुझ्न सक्छ, तर त्यसलाई उत्पादन गर्ने ऐतिहासिक परिस्थितिहरूप्रति भने अन्धो रहन सक्छ। कसैले कुनै आर्थिक सिद्धान्तलाई सही रूपमा संक्षेपमा प्रस्तुत गर्न सक्छ, तर मानव स्वभावका बारेमा यो जुन अनुमानहरूमा आधारित छ, तिनलाई चिन्न असफल हुन सक्छ। कसैले कुनै दार्शनिक प्रणालीलाई बुझ्न सक्छ, तर एक विशिष्ट दर्शक वा पाठक वर्गका लागि यसलाई विश्वासिलो बनाउने सामाजिक स्वार्थहरूलाई भने नजरअन्दाज गर्न सक्छ।

यसैले गर्दा आलोचनात्मक पढाइले एकैसाथ बहुविध स्तरहरूमा काम गर्नुपर्दछ। पहिलो स्तरले सोध्छ: "लेखकले के भनिरहेका छन्?" दोस्रोले सोध्छ: "के लेखक सही छन्?" तेस्रोले सोध्छ: "यो तर्क आखिर किन गरिँदैछ?" चौथोले सोध्छ: "यो तर्कले कुन व्यापक विश्वदृष्टिकोणलाई पहिल्यै अनुमान गर्दछ र त्यसको पुनरुत्पादन गर्न मद्दत गर्दछ?"

यी प्रश्नहरू संचयी हुन्, तिनीहरू एउटामाथि अर्को गर्दै निर्मित हुन्छन्। पहिलो प्रश्नलाई छोडेर अगाडि बढ्ने पाठकले (कुनै पनि अर्थपूर्ण रूपमा) अन्य प्रश्नहरूको जवाफ दिन सक्दैन। कसैले आफूले नबुझेको दृष्टिकोणको अन्तर्दृष्टिपूर्ण आलोचना गर्न सक्दैन। साथै, पहिलो प्रश्नमै रोकिने पाठकले बोध (बुझाइ) लाई नै अन्तर्दृष्टि सम्झिने गल्ती गर्छ। कुनै तर्कलाई बुझ्नु आलोचनात्मक विचारको सुरुवात त हो, तर यो यसको निष्कर्ष होइन।

प्रत्येक अवस्थामा, पढ्नु भनेको व्याख्या गर्नु भन्दा धेरै माथिको कुरा हो। महानतम मस्तिष्कहरूका लागि, पढ्नु भनेको सतहमा रहेको पाठलाई जोड दिने वा पुष्टि गर्ने संसारलाई उजागर गर्ने एउटा विधि बन्यो।

इतिहासभरिका महानतम पाठकहरूले यो कुरा बुझेका थिए। आर्थिक कृतिहरू पढ्ने क्रममा, मार्क्सले ती सामाजिक परिस्थितिहरूको अनुसन्धान गरे जसले स्वयं राजनीतिक अर्थशास्त्रलाई जन्म दिएका थिए। राजनीतिक संस्थाहरूको विश्लेषण गर्ने क्रममा, ग्राम्सीले ती सांस्कृतिक शक्तिहरूको परीक्षण गरे जसले ती संस्थाहरूलाई वैध देखाएका थिए। कानुन र सरकारहरूको सूक्ष्म जाँच गर्ने क्रममा, फुकोले ज्ञानका ती प्रणालीहरूको खोजी गरे जसको माध्यमबाट व्यक्तिहरूले आफूलाई र अरूलाई बुझ्ने गर्दछन्। प्रत्येक अवस्थामा, पढ्नु भनेको व्याख्या गर्नु भन्दा धेरै माथिको कुरा हो। महानतम मस्तिष्कहरूका लागि, पढ्नु भनेको सतहमा रहेको पाठलाई जोड दिने वा पुष्टि गर्ने संसारलाई उजागर गर्ने एउटा विधि बन्यो।

पुनः, यस दृष्टिकोणबाट हेर्दा, राम्रोसँग पढ्न सिक्नुको महत्त्व पुस्तकहरू भन्दा धेरै अगाडिसम्म फैलिएको छ। पढ्नु भनेको मानव जातिले आफ्नो समाजको सञ्चित ज्ञान, अनुभव र विचारधाराहरूको सामना गर्ने प्राथमिक तरिकाहरू मध्ये एक हो। खराब तरिकाले पढ्नु भनेको ती विचारहरूलाई बिना कुनै आलोचना उत्तराधिकारका रूपमा ग्रहण गर्नु हो। राम्रोसँग पढ्नु भनेको तिनको मूल्याङ्कन गर्नका लागि आफूलाई सक्षम स्थानमा राख्नु हो। यो एउटा विश्वदृष्टिकोणलाई आँखा चिम्लेर स्वीकार गर्नु र सचेत भई कुनै एकलाई रोज्नु बीचको सार्थक भिन्नता हो।

अन्ततः, एड्लर सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरामा सही थिए: पढ्नु एउटा क्रियाकलाप हो। यो एउटा परिश्रम हो। आँखा अगाडिबाट शब्दहरू गुज्रँदैमा बुझाइ स्वतःस्फूर्त रूपमा हुँदैन। प्रबुद्ध हुनु एक अविश्वसनीय सम्मान हो किनभने अन्तर्दृष्टि प्रयास, ध्यान र संलग्नता मार्फत नै आर्जन गर्नुपर्दछ। जहाँ एड्लर रोकिए, वास्तवमा त्यहींबाट पढाइको व्यापक महत्त्व सुरु हुन्छ।

पढ्नु भनेको पाठक र इतिहास बीचको, पाठक र समाज बीचको, अनि पाठक र ती अनगिन्ती शक्तिहरू बीचको संवाद हो जसले पाठ र स्वयं पाठक दुवैलाई आकार दिएका छन्। प्रत्येक पाठ एक विशिष्ट संसारको उत्पादन हो, र पढ्ने प्रत्येक कार्य त्यो संसारलाई अझ राम्रोसँग बुझ्ने एउटा अवसर हो।

राम्रोसँग पढ्न सिक्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यसलाई शैक्षिक उपलब्धि, व्यावसायिक उन्नति वा तथ्यहरूको सङ्ग्रहको विषय मात्र मान्नु एउटा गल्ती हुनेछ। निस्सन्देह, ती कुराहरूको आफ्नै स्थान छ, तर तिनीहरू सहायक मात्र हुन्। पढाइको वास्तविक मूल्य यो हो कि यसले वास्तविकतालाई बुझ्ने हाम्रो क्षमतालाई फराकिलो बनाउँछ। यसले हामीलाई हाम्रो आफ्नै तात्कालिक अनुभवभन्दा बाहिरका विचारहरूको सामना गर्न, हामीले पहिले विनाकुनै विचार-विमर्श स्वीकार गरेका अनुमानहरूमाथि प्रश्न उठाउन र पहिले अदृश्य लागेका सम्भावनाहरूलाई पहिचान गर्न अनुमति दिन्छ।

आधुनिक समयमा, जहाँ सूचनाहरू पहिलेभन्दा धेरै सुलभ छन् तर हाम्रो ध्यान केन्द्रित गर्ने अवधि (अटेन्सन स्प्यान) पहिलेभन्दा धेरै कमजोर भएको छ, आलोचनात्मक रूपमा पढ्न सक्ने क्षमता अझ बढी महत्त्वपूर्ण बन्न पुग्दछ।

सूचनाले भरिपूर्ण तर आलोचनात्मक पाठकहरूको कमी भएको समाज एक सूचित समाज होइन। सूचना मात्रको धेरै उपयोग हुँदैन; तथ्यहरूले आफ्नो व्याख्या आफैं गर्न सक्दैनन्; तथ्याङ्कहरू बिनाकुनै सन्दर्भ कतै शून्यबाट प्रकट हुँदैनन्। सरल शब्दमा भन्नुपर्दा, हामीले सामना गर्ने कुराहरूको मूल्याङ्कन गर्ने, तिनलाई सन्दर्भ अनुसार बुझ्ने र तिनको आलोचना गर्ने क्षमता बिना हामी जुनसुकै कुराबाट प्रभावित वा नियन्त्रित हुन सक्ने जोखिममा रहन्छौं, चाहे हामीसँग जतिसुकै सूचना उपलब्ध किन नहोस्। आधुनिक समयमा, जहाँ सूचनाहरू पहिलेभन्दा धेरै सुलभ छन् तर हाम्रो ध्यान केन्द्रित गर्ने अवधि (अटेन्सन स्प्यान) पहिलेभन्दा धेरै कमजोर भएको छ, आलोचनात्मक रूपमा पढ्न सक्ने क्षमता अझ बढी महत्त्वपूर्ण बन्न पुग्दछ।

यसैले, एक राम्रो पाठक बन्नका लागि गरिने संघर्ष अझ बढी सचेत मानव बन्नका लागि गरिने एउटा वृहत्तर संघर्षकै हिस्सा हो। आलोचनात्मक रूपमा पढ्नुको अर्थ निष्क्रिय स्वीकार्यतालाई अस्वीकार गर्नु हो। यो मूल्यांकन गर्नु अघि बुझाइमा, निश्चितता अघि अनुसन्धानमा र विश्वास अघि प्रमाणमा जोड दिनु हो; यो के भनिँदैछ मात्र नभएर त्यो किन भनिँदैछ, त्यसरी भनिँदा कसलाई फाइदा पुग्छ र कुन विकल्पहरू अन्वेषण हुन बाँकी छन् भनी सोध्ने बानीको विकास गर्नु हो।

सम्भवतः यसै कारणले गर्दा इतिहासभरिका महानतम पाठकहरू विरलै मात्र पाठकका रूपमा मात्र सीमित रहेर सन्तुष्ट भए। पढाइले संसारलाई बुझ्ने उनीहरूको तरिकालाई बदलिदियो, र त्यसले उनीहरूले संसारभित्र गर्ने कार्यको तरिकालाई पनि परिवर्तन गरिदियो। पुस्तकहरूले उनीहरूलाई सूचना मात्र भन्दा धेरै माथिको कुरा प्रदान गरे, तिनीहरूले उनीहरूलाई हेर्ने (र अन्ततः अस्तित्वमा रहने) नयाँ तरिकाहरू प्रदान गरे।

अन्ततः, मूल जोखिममा रहेको विषय यही नै हो। पढ्नुको उद्देश्य धेरै कुरा जान्नु होइन, बरु धेरै कुरा देख्नु हो; साझा समझ (सामान्य ज्ञान) भित्र लुकेका अनुमानहरूलाई, संस्थाहरू पछाडि रहेका ऐतिहासिक शक्तिहरूलाई र वर्तमानमा अस्तित्वमा रहेको संसारभित्र लुकेका मानवीय सम्भावनाहरूलाई चिन्नु हो। राम्रोसँग पढ्न सिक्नु भनेको, वास्तवमै भन्नुपर्दा, आफ्नो विवेकले आफैं सोच्न सिक्नु हो, र त्यो भन्दा मूल्यवान् सीपहरू सायदै अरू होलान्।

simplifyingsocialism बाट  अनुदित