के वामपन्थ साँच्चै असान्दर्भिक भइसकेको हो?

केरला मोडेल र सामाजिक सद्भावको वास्तविकता

जोन ब्रिटास

बैशाख २७, २०८३ आइतबार ११:०३

हालै म हड्तालमा उत्रिएका कामदारहरूलाई भेट्न नोयडा गएको थिएँ। म उनीहरूका कुरा सुन्न, उनीहरूका चिन्ताहरू बुझ्न र उनीहरूको सङ्घर्षप्रति ऐक्यबद्धता जनाउन चाहन्थेँ। त्यो भ्रमणपछि मेरो मनमा कामदारहरूको पीडा मात्र होइन, बरु हाम्रा मूलधारका राजनीतिज्ञहरूको मौनताले गहिरो छाप छोड्यो। मैले त्यहाँ भाजपाका नेताहरूलाई देखिनँ, न त कांग्रेसका नेताहरू नै त्यहाँ भेटिए। "उद्योग-मैत्री" देखिन लालायित राजनीतिक दलहरूका लागि कामदारहरू प्रायः केवल तथ्याङ्कीय अमूर्तता मात्र हुन् । अर्थतन्त्रलाई गति दिने ती अदृश्य हातहरू, जो राजनीतिक ध्यानका लागि भने अयोग्य मानिन्छन्।

यही नै समकालीन भारतको त्रासदी हो: उत्सव मनाइँदै गरेको प्रचुरताको बीचमा देख्नै नसकिने गरिबी।

एकातिर देशले सेयर बजारको उचाइ, युनिकोर्न कम्पनीहरू र विश्वव्यापी पुँजीको आगमनको उत्सव मनाइरहेको छ भने, अर्कोतिर वास्तवमै अर्थतन्त्र चलायमान राख्ने लाखौँ मानिसहरू अझै पनि जोखिमपूर्ण ज्याला, अनौपचारिक सम्झौता र यस्तै अन्य कठिनाइमा बाँचिरहेका छन्। कारखानाका मजदुर, डेलिभरी एजेन्ट, सरसफाइ कर्मचारी र गिग कामदारहरू लगायत भारतको विशाल मौन श्रमशक्ति विकासका विजयगाथाहरूमा विरलै देखा पर्दछन्।

यहीँ नै वैचारिक निष्ठाको महत्त्व हुन्छ।

आज धेरै दलहरूले कर्पोरेटहरूको आवाज र स्वार्थलाई बढवा दिँदै गर्दा मजदुरहरूप्रति भने केवल ओठे भक्ति मात्र प्रकट गर्छन्। वामपन्थले मात्र शोषण, असमानता र श्रमको गरिमाका बारेमा असजिलो लाग्ने प्रश्नहरू सोधिरहन्छ।

एक वामपन्थीका रूपमा मेरो राजनीतिक चेतनाले मलाई मजदुरहरूको पक्षमा उभिन बाध्य बनाउँछ। यो चुनावका लागि अपनाइने कुनै फेसन होइन, बरु श्रमका समस्याबिनाको राजनीति कर्पोरेट व्यवस्थापनभन्दा बढी केही हुन सक्दैन भन्ने मेरो विश्वास हो। आज धेरै दलहरूले कर्पोरेटहरूको आवाज र स्वार्थलाई बढवा दिँदै गर्दा मजदुरहरूप्रति भने केवल ओठे भक्ति मात्र प्रकट गर्छन्। वामपन्थले मात्र शोषण, असमानता र श्रमको गरिमाका बारेमा असजिलो लाग्ने प्रश्नहरू सोधिरहन्छ।

यही राजनीतिक संस्कारले मलाई हालै कोटद्वार पुर्‍यायो, जहाँ मैले एक युवा फिटनेस उद्यमीलाई भेटेँ जसले बहुसंख्यकवादी साम्प्रदायिकता र धर्मका आधारमा हुने भेदभावविरुद्ध आवाज उठाउने आँट गरेका थिए। घृणाविरुद्ध बोल्न अहिले साहसको आवश्यकता पर्छ। त्यहाँ पनि मैले मूलधारका राजनीतिज्ञहरूलाई पाइनँ।

मेरो भ्रमण समाचार बनेपछि मात्र धेरै राजनीतिज्ञहरू ब्युँझिए। उनीहरूले ढिलो गरी दिएको ध्यानलाई म स्वागत त गर्छु, तर यसले भारतीय राजनीतिको एउटा पुरानो सत्यलाई फेरि पुष्टि गरेको छ। अन्य दलहरूले कुनै मुद्दालाई राजनीतिक रूपमा पहिचान गर्नुभन्दा धेरै अघि वामपन्थले नैतिक रूपमा त्यसको नेतृत्व गरिसकेको हुन्छ।

वामपन्थका लागि राजनीति केवल गोष्ठी कक्ष, साहित्यिक महोत्सव वा धर्मनिरपेक्षताका बारेमा हुने 'ककटेल' गफगाफमा मात्र सीमित छैन। हामी डर र परित्यागको क्षणमा जनताको साथमा निरन्तर उभिएका छौँ। पाँच वर्षअघिको किसान आन्दोलनका क्रममा वामपन्थी कार्यकर्ता र नेताहरू सुरुदेखि नै उपस्थित हुनेहरूमध्ये थिए। धेरै मूलधारका नेताहरू निकै ढिलो गरी त्यहाँ पुगे। राहुल गान्धी आफैँले सिङ्घू सीमाको मुख्य आन्दोलन स्थलमा कहिल्यै पाइला टेकेनन्। सन् २०२० को दिल्ली दङ्गापछि, जब धेरै मानिसहरू अर्को नयाँ समाचारको खोजीमा मोडिसकेका थिए, वामपन्थी कार्यकर्ताहरू बाँचेकाहरूसँगै बसे, प्रमाणहरू सङ्कलन गरे र राज्यको मिलेमतोलाई पर्दाफास गरे।

यो नै वास्तविक वामपन्थ हो– देखावटी अतिवाद होइन, बरु निरन्तरको ऐक्यबद्धता।

केरलाको राजनीतिक संस्कृति संयोगवश विकसित भएको होइन। सुधारकहरू र कम्युनिस्टहरूले सामन्ती श्रेणीहरू भत्काएर, सार्वजनिक शिक्षाको विस्तार गरेर र लोकतान्त्रिक सामाजिक चेतना निर्माण गरेर समाजको कायापलट गरेका हुन्।

त्यसैले, अहिले केही कांग्रेस नेताहरूले वामपन्थ राजनीतिक रूपमा असान्दर्भिक भइसकेको छ वा मूलधारका राजनीतिज्ञहरूले उनीहरूको स्थान लिइसकेका छन् भनेझैँ गरी बोल्दा अचम्म लाग्छ। शशि थरुर, जसको मुख्य शक्ति शब्द र अभिव्यक्तिमा छ, उनले के कुरा सम्झिनु राम्रो हुन्छ भने– सन् २००९ देखि उनले प्रतिनिधित्व गर्दै आएको निर्वाचन क्षेत्र तिरुवनन्तपुरम एक 'विश्वव्यापी नागरिक' प्रति उदार हुनुको कारण केरलमा दशकौँदेखि चलेको सामाजिक सुधार र वामपन्थी राजनीति नै हो। उनीभन्दा अगाडि पनि केरलाका जनताले भि.के. कृष्ण मेनन जस्ता अर्का विश्वप्रसिद्ध बौद्धिक व्यक्तित्वलाई निर्वाचित गरेका थिए।

केरलाको राजनीतिक संस्कृति संयोगवश विकसित भएको होइन। सुधारकहरू र कम्युनिस्टहरूले सामन्ती श्रेणीहरू भत्काएर, सार्वजनिक शिक्षाको विस्तार गरेर र लोकतान्त्रिक सामाजिक चेतना निर्माण गरेर समाजको कायापलट गरेका हुन्। जसले गर्दा केरलामा एक बाहिरी बौद्धिक व्यक्तित्वलाई राजनीतिक रूपमा फस्टाउन सम्भव भयो, त्यो प्रगतिशील संस्कृति स्वयं वामपन्थी प्रभावको उपज थियो।

जब संसदमा वामपन्थसँग करिब ६० सांसद थिए, हामीले कुनै मन्त्रालय वा सुविधाको मोलमोलाइ नगरी कांग्रेस नेतृत्वको युपिए (UPA) सरकारलाई समर्थन दियौँ। मलयालममा एउटा भनाइ छ: "हामीले एक कप कालो चिया सम्म पनि मागेनौँ।" हामीले त्यो गठबन्धनलाई समर्थन गर्यौँ किनभने साम्प्रदायिक शक्तिहरूलाई सत्ताबाट टाढा राख्नु ऐतिहासिक रूपमा आवश्यक छ भन्ने हाम्रो विश्वास थियो। यो नै वैचारिक निरन्तरता हो, जुन कुरा केवल राजनीतिक सन्देश प्रवाह गरेर नक्कल गर्न गाह्रो हुन्छ।

र, अर्को एउटा सत्य पनि सम्झौँ जुन प्रायः सजिलै बिर्सने गरिन्छ: पछि युपिएले गर्वका साथ प्रदर्शन गरेका धेरै जनकल्याणकारी उपायहरूमा वामपन्थी दबाब र हस्तक्षेपको छाप रहेको थियो।

सीमित औद्योगिक सम्पत्तिका बाबजुद पनि सार्वजनिक स्वास्थ्य, शिक्षा र सामाजिक कल्याणमा लगानी गरेर उल्लेखनीय मानव विकास हासिल गरेका कारण विश्वभरका अर्थशास्त्रीहरूले केरलाको अध्ययन गरेका छन्।

तथाकथित 'केरला मोडेल', वा अमर्त्य सेनले प्रख्यात रूपमा व्याख्या गरेको “केरला अनुभव” (Kerala experience), ठ्याक्कै यस्तै राजनीतिक प्राथमिकताहरूबाट उदय भएको हो। सीमित औद्योगिक सम्पत्तिका बाबजुद पनि सार्वजनिक स्वास्थ्य, शिक्षा र सामाजिक कल्याणमा लगानी गरेर उल्लेखनीय मानव विकास हासिल गरेका कारण विश्वभरका अर्थशास्त्रीहरूले केरलाको अध्ययन गरेका छन्। हामीले चरम गरिबी उन्मूलन गर्यौँ, जबकि धेरै धनी राज्यहरू अझै पनि गहिरो सामाजिक असमानतासँग जुधिरहेका छन्।

के ठोस वामपन्थी परम्परा नभएको अन्य कुनै पनि राज्यले यसको छेउछाउ पुग्ने गरी कुनै उपलब्धि दाबी गर्न सक्छ?

यहाँसम्म कि केरलाको कांग्रेसले पनि राज्यको राजनीतिक संस्कृतिमा सान्दर्भिक रहनका लागि वामपन्थी राजनीतिका पक्षहरूलाई आत्मसाथ गर्नुपर्यो। यो आफैँमा वामपन्थी प्रभावको वैचारिक गहिराइको प्रमाण हो।

आज पनि केरला सामाजिक सद्भावमा गर्व गर्छ। वामपन्थको पतनपछि राजनीतिक क्षयीकरण सुरु हुनुअघि दशकौँसम्म वामपन्थी शासन रहेको पश्चिम बंगालको अवस्था पनि यस्तै थियो। केरलामा कुनै पनि दलले खानपानको अभ्यासका बारेमा खुला रूपमा निर्देशन दिने हिम्मत गर्दैन, किनभने वामपन्थी प्रभावले खाना र पहिचानको साम्प्रदायिक निगरानी विरुद्ध प्रतिरोधी समाज निर्माण गर्न मद्दत पुर्यायो।

आज पनि केरला सामाजिक सद्भावमा गर्व गर्छ। वामपन्थको पतनपछि राजनीतिक क्षयीकरण सुरु हुनुअघि दशकौँसम्म वामपन्थी शासन रहेको पश्चिम बंगालको अवस्था पनि यस्तै थियो।

भारतका अन्य ठाउँहरूमा भने हामीले बढ्दो रूपमा राज्यहरूले सांस्कृतिक अनुरूपता लाद्ने प्रयास गरेको देखिरहेका छौँ, जहाँ खानपानको बानीका नाममा मानिसहरूको हत्या भइरहेको छ।

हामीले घृणालाई प्रतिरोध गर्ने समाज निर्माण गर्यौँ र हामी यसको प्रतिरोध जारी राख्छौँ। यी चुनावहरूमा पनि, केरला लगायत कैयौँ राज्यहरूमा, कांग्रेसले प्रायः राजनीतिक विखण्डनमार्फत भाजपाको 'अप्रत्यक्ष सहजकर्ता'का रूपमा काम गर्यो, जसले अन्ततः भगवा क्याम्पलाई नै फाइदा पुर्यायो। विडम्बना त के छ भने, आजको कांग्रेस बढ्दो रूपमा भविष्यका भाजपा नेताहरूको लागि 'तालिम केन्द्र' जस्तो देखिँदैछ, जसरी कुनै समय आरएसएस (RSS) हुने गर्दथ्यो।

यति हुँदाहुँदै पनि, वामपन्थको हरेक चुनावी हारलाई तुरुन्तै "विचारधाराको मृत्यु" को रूपमा व्याख्या गरिन्छ। किन? जब डिएमके (DMK) वा टिएमसी (TMC) जस्ता दलहरूले हार बेहोर्छन्, विश्लेषकहरूले यसलाई 'चक्रीय राजनीति' भन्छन्। तर जब वामपन्थीहरूले सिट हार्छन्, उनीहरू सिङ्गो विश्वदृष्टिकोणकै सूर्यास्त भएको घोषणा गर्छन्। यो बौद्धिक रूपमा बेइमानी हो।

वामपन्थी राजनीति जन्माउने परिस्थितिहरू अझै पनि अत्यन्तै कष्टकर रूपमा जीवितै छन्। असमानता तीव्र गतिमा बढिरहेको छ। 'गिग' कामदारहरूले सुरक्षाविनाको शोषण भोगिरहेका छन्। अनौपचारिक श्रम क्षेत्र विस्तार भइरहेको छ। राष्ट्रिय समृद्धिका दाबीहरूका बीचमा पनि लाखौँ मानिसहरू आर्थिक असुरक्षाको चक्रमा फसेका छन्।

वामपन्थको हरेक चुनावी हारलाई तुरुन्तै ‘विचारधाराको मृत्यु’ को रूपमा व्याख्या गरिन्छ। किन? जब डिएमके (DMK) वा टिएमसी (TMC) जस्ता दलहरूले हार बेहोर्छन्, विश्लेषकहरूले यसलाई 'चक्रीय राजनीति' भन्छन्। तर जब वामपन्थीहरूले सिट हार्छन्, उनीहरू सिङ्गो विश्वदृष्टिकोणकै सूर्यास्त भएको घोषणा गर्छन्। यो बौद्धिक रूपमा बेइमानी हो।

मैले नोयडा र कोटद्वारमा भेटेको भारत नै वास्तविक भारत हो।

वामपन्थ साम्प्रदायिक फासीवाद र आर्थिक शोषण– दुवै विरुद्धको प्रतिरोधी व्याकरण प्रति प्रतिबद्ध छ। यो सत्य हो कि आजको राजनीतिमा प्रभुत्व जमाउने तीन 'एम'– मिडिया (Media), पैसा (Money) र म्यानेजर (Managers)– हामीसँग छैनन्। हामी टेलिभिजन स्टुडियो वा कर्पोरेट न्युजरुमका प्रिय पात्र होइनौँ। तर हाम्रो राजनीति अझै पनि ती मानिसहरूको न्याय र गरिमामा अडिएको छ, जो सम्भ्रान्त वर्गको 'कम्फर्ट जोन' भन्दा बाहिर छन्।

यो चुनावी धक्का पीडादायी छ। तर, यो कडा मेहेनत गर्ने र आफ्ना जराहरूमा अझ गहिराइपूर्वक फर्कने निम्तो पनि हो।

'अन्बे शिवम' (Anbe Sivam) चलचित्रमा कमल हसन भन्छन्– ताजमहल भत्काउँदैमा प्रेम हराउँदैन। वामपन्थको हकमा पनि यही कुरा लागू हुन्छ। चुनावी हारले असमानता, घृणा र शोषणविरुद्ध लड्नुपर्ने आवश्यकतालाई मेटाउन सक्दैन। हामी गरिब र सीमान्तकृतहरूको पक्षमा बोल्ने भएकोले, प्राइम-टाइमका प्रस्तोता वा सम्भ्रान्त 'इन्फ्लुएन्सर'हरूलाई हामी स्वाभाविक रूपमा मन नपर्न सक्छौँ। तर हामी ती मानिसहरूका लागि बोलिरहनेछौँ, जसलाई भारतले प्रायः देख्न अस्वीकार गर्छ। अहिले वामपन्थको अनुपस्थितिमा उसको स्थान सजिलै लिन सकिन्छ भन्ने दाबी गर्नु ठूलो कुरा हो, जुन व्यवहारमा उतार्नु भन्दा बोल्न धेरै सजिलो छ।