डिजिटल फासीवाद: पुँजीवादको उच्चतम चरण

जब भ्लादिमिर लेनिनले साम्राज्यवादबारे लेख्दै यसलाई पुँजीवादको उच्चतम चरण मानेका थिए, त्यतिबेला उनले पुँजी स्वतन्त्र प्रतिस्पर्धाको दायराबाट एकाधिकारको दुनियाँमा प्रवेश गरेको क्षणको लेखाजोखा गरिरहेका थिए। त्यो यस्तो चरण थियो जहाँ बैंकहरू उद्योगसँग एकीकृत भए, राज्य वित्तीय पुँजीको सेवा गर्ने प्रत्यक्ष साधनमा परिणत भयो, र विशाल एकाधिकारवादी गुटहरूबीच शक्ति प्रयोग गरी विश्वलाई पुनः विभाजन गरियो। आज, एक शताब्दीभन्दा बढी समयपछि, हामी सारमा उस्तै तर माध्यममा फरक रहेको अर्को रूपान्तरणको अगाडि उभिएका छौँ: डिजिटल फासीवादले त्यो चरणलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ जहाँ एकाधिकारवादी पुँजीवाद शास्त्रीय साम्राज्यवादका सीमाहरूलाई नाघेर अघि बढ्छ। एकाधिकारवादी प्रविधि पुँजी  र उग्र राष्ट्रवादी राजनीतिक शक्तिबीचको जैविक विलयनले मानिसको चेतना, व्यवहार र डाटाको क्षेत्रमाथि अतिक्रमण गरिरहेको छ। यो विलयनको सबैभन्दा स्पष्ट अभिव्यक्ति आज ट्रम्पवादी परियोजना, यसका गठबन्धनहरू र यसका आक्रामक युद्धहरूमा देख्न सकिन्छ।

उपभोक्ता बजारमार्फत विस्तारका सम्भावनाहरू सकिएपछि, एकाधिकारवादी डिजिटल पुँजीले आज आफ्ना साधनहरूलाई हतियार बनाउने र तिनलाई औपनिवेशिक प्रभुत्वको तर्कलाई पुनः उत्पादन गर्ने उग्र राष्ट्रवादी राजनीतिक परियोजनामा प्रयोग गर्ने दिशामा मोडेको छ।

इजरायली सेना र संयुक्त राज्य अमेरिकाका जबरजस्ती देश निकाला गर्ने प्रणालीहरूसँग घनिष्ठ सम्बन्धका लागि चिनिएका धेरै प्रसिद्ध डिजिटल तथा प्रविधि कम्पनीहरू– जसमा 'प्यालेन्टिर पनि पर्छ, यस चरणलाई उजागर गर्ने मानक मोडेल हुन्। यद्यपि, यो मुद्दा कुनै एउटा कम्पनीमा मात्र सीमित नभई अझ व्यापक छ। मुख्य विषय के हो भने, केवल उपभोक्ता बजारमार्फत विस्तारका सम्भावनाहरू सकिएपछि, एकाधिकारवादी डिजिटल पुँजीले आज आफ्ना साधनहरूलाई हतियार बनाउने र तिनलाई औपनिवेशिक प्रभुत्वको तर्कलाई पुनः उत्पादन गर्ने उग्र राष्ट्रवादी राजनीतिक परियोजनामा प्रयोग गर्ने दिशामा मोडेको छ। यसपटक यसलाई अल्गोरिदमको भाषाको समर्थन प्राप्त छ।

धनको एकाधिकारदेखि अल्गोरिदमको प्रभुत्वसम्म

लेनिनको समयमा एकाधिकार औद्योगिक उत्पादनका साधनहरू र वित्तीय बजारहरूमाथिको नियन्त्रणमा आधारित थियो। आज, त्यसमा डिजिटल पूर्वाधार, अल्गोरिदम, डाटाबेस, लक्षित प्रणालीहरू र सञ्चार मञ्चहरू माथिको नियन्त्रण पनि थपिएको छ। यो नयाँ एकाधिकार आफ्नो वित्तीय पूर्ववर्तीभन्दा कम केन्द्रीय छैन; वास्तवमा दैनिक जीवनका सूक्ष्म भन्दा सूक्ष्म विवरणहरूमा प्रवेश गर्न सक्ने यसको क्षमताले गर्दा यसले पूर्ववर्तीलाई पनि माथ खुवाउँछ। आज प्रत्येक पुरुष तथा महिला प्रयोगकर्ता आफूले स्वामित्व नराख्ने र कुनै वास्तविक प्रभाव पार्ने क्षमता नभएका प्रणालीहरूभित्र डिजिटल दास-दासीमा परिणत भइरहेका छन्।

लेनिनले विश्लेषण गरेको शास्त्रीय वित्तीय एकाधिकार जस्तो नभई, डिजिटल एकाधिकार मौन  आर्थिक शोषणमा मात्रै सीमित रहँदैन। यो द्रुत गतिमा यस्तो चरणमा प्रवेश गर्दछ जहाँ प्रमुख एकाधिकारवादी कम्पनीहरूले लामो समयदेखि आफू लुकेको प्राविधिक तटस्थताको मुकुण्डो फुकालेर आफ्नो वैचारिक र राजनीतिक परियोजनालाई बढ्दो स्पष्टताका साथ घोषणा गर्छन्। यी कम्पनीका नेतृत्वहरूद्वारा जारी गरिएका दार्शनिक र राजनीतिक अभिव्यक्तिहरूले लक्षित गर्ने र निगरानी गर्ने साधनहरूमा गरिने लगानीलाई राष्ट्र र सभ्यताप्रतिको नैतिक कर्तव्यका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्, र यस परियोजनामा सहभागी हुन अस्वीकार गर्नुलाई असफलता वा लापरवाहीका रूपमा चित्रण गर्छन्।

लेनिनले विश्लेषण गरेको शास्त्रीय वित्तीय एकाधिकार जस्तो नभई, डिजिटल एकाधिकार मौन  आर्थिक शोषणमा मात्रै सीमित रहँदैन। यो द्रुत गतिमा यस्तो चरणमा प्रवेश गर्दछ जहाँ प्रमुख एकाधिकारवादी कम्पनीहरूले लामो समयदेखि आफू लुकेको प्राविधिक तटस्थताको मुकुण्डो फुकालेर आफ्नो वैचारिक र राजनीतिक परियोजनालाई बढ्दो स्पष्टताका साथ घोषणा गर्छन्।

डिजिटल फासीवाद: आक्रामक राष्ट्र-राज्यसँग सिलिकन भ्यालीको गठबन्धन

यो गठबन्धनको सबैभन्दा स्पष्ट रूप दोस्रो ट्रम्प प्रशासनमा देख्न सकिन्छ। सिलिकन भ्यालीका प्रभावशाली व्यक्तित्वहरू सम्मिलित प्रविधिक द्रुततावाद (technological accelerationism) आन्दोलनले यस प्रशासनलाई आफ्ना आक्रामक राष्ट्रवादी भाषणहरूलाई वास्तविक नियन्त्रणमा बदल्न डिजिटल साधनहरू उपलब्ध गराउँछ, आन्तरिक रूपमा आप्रवासीहरूको जबरजस्ती देशनिकालामार्फत, र बाह्य रूपमा सैन्य अभियानहरूलाई सहयोग पुर्‍याउने लक्षित प्रणालीहरूमार्फत। भेनेजुएला यस आयामको एउटा उजागर गर्ने मोडेलका रूपमा उभिएको छ; किनभने वासिङ्टनले सन् २०२५ को मध्यदेखि गतिविधिहरूको निगरानी गर्न र लक्ष्यहरू पहिचान गर्न उन्नत डिजिटल निगरानी र गुप्तचर प्रणालीहरूमा भर पर्दै आएको थियो। यसैको परिणामस्वरूप वायु र नौसैनिक आक्रमणहरू भए र जनवरी २०२६ को सुरुमा एउटा व्यापक सैन्य अभियान चलाइयो, जसको अन्त्य अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको घोर उल्लङ्घन गर्दै भेनेजुएलाका राष्ट्रपतिको अपहरणको अपराधमा भयो। यो आक्रामकता ६ दशकभन्दा बढी समयदेखि क्युबामाथि लगाइएको निर्मम नाकाबन्दीभन्दा फरक वा अलग्गै छैन।

ट्रम्पले ठूला सुरक्षा र सैन्य सम्झौताहरूमार्फत यो गठबन्धनलाई अझ गहिरो बनाउने काम गरिरहेका छन्, जसले यी कम्पनीहरूलाई नीति निर्माणमा बढ्दो प्रभाव प्रदान गर्दछ।

जहाँसम्म वासिङ्टन र तेल अभिभ बीचको साझेदारीको कुरा छ, यो एउटा गहिरो प्राविधिक साझेदारी हो जसले इजरायललाई आर्टिफिसियल इन्टेलिजन्स द्वारा संचालित डाटा र लक्षित प्रणालीहरू प्रदान गर्दछ। यसले अमेरिका र प्रमुख डिजिटल कम्पनीहरूलाई प्यालेस्टिनी नागरिकहरू विरुद्धका प्रमाणित युद्ध अपराधहरूमा वास्तविक साझेदार बनाउँछ। जबकि ट्रम्पले ठूला सुरक्षा र सैन्य सम्झौताहरूमार्फत यो गठबन्धनलाई अझ गहिरो बनाउने काम गरिरहेका छन्, जसले यी कम्पनीहरूलाई नीति निर्माणमा बढ्दो प्रभाव प्रदान गर्दछ।

सबैभन्दा गम्भीर खतरा निगरानी समाजमा निहित छ, जहाँ नियन्त्रण बाह्य भन्दा बढी आन्तरिक बन्न पुग्छ। जब कुनै व्यक्तिले आफू निरन्तर निगरानीमा रहेको थाहा पाउँछ, उसले आफूलाई सीमित गर्छ र विरोधी विचारहरूबाट टाढा रहन्छ। यो स्वेच्छिक आत्म-निगरानीले धरपकड वा गिरफ्तारी बिना नै वामपन्थी र श्रमिक आन्दोलनहरूलाई भित्रैबाट अङ्कुश लगाउँछ।

परम्परागत फासीवाद, जसलाई एउटा दृश्यमान प्रहरी राज्य  र चर्को प्रचारबाजीको आवश्यकता पर्थ्यो, त्यसको विपरीत आज हत्या गर्नका लागि कुनै जिम्मेवार मानवीय निर्णय वा युद्धको घोषणा आवश्यक पर्दैन।  यसको सट्टा, यसलाई केवल एउटा अल्गोरिदम, डाटा र कुनै पनि जवाफदेहिता नभएको उपकरणको हरियो बत्ती चाहिन्छ। अपराध बमबाट होइन, वर्गीकरणबाट सुरु हुन्छ। जब सम्पूर्ण समुदायहरूलाई मूक डिजिटल मापदण्डहरूद्वारा खतराका रूपमा वर्णन गरिन्छ, तब नागरिकहरूको हत्या जवाफदेहिता चाहिने नरसंहारकारी अपराधका रूपमा नभई केवल "सुरक्षा व्यवस्थापन" मा परिणत हुन्छ, यस्तो तर्कमा जसले बिग डाटा (big data) को भाषामा शास्त्रीय उपनिवेशवादलाई पुनः उत्पादन गर्छ।

यद्यपि, सबैभन्दा गम्भीर खतरा निगरानी समाजमा निहित छ, जहाँ नियन्त्रण बाह्य भन्दा बढी आन्तरिक बन्न पुग्छ। जब कुनै व्यक्तिले आफू निरन्तर निगरानीमा रहेको थाहा पाउँछ, उसले आफूलाई सीमित गर्छ र विरोधी विचारहरूबाट टाढा रहन्छ। यो स्वेच्छिक आत्म-निगरानीले धरपकड वा गिरफ्तारी बिना नै वामपन्थी र श्रमिक आन्दोलनहरूलाई भित्रैबाट अङ्कुश लगाउँछ। यो वैचारिक प्रभुत्वको सबैभन्दा प्रभावकारी र प्रतिरोध गर्न सबैभन्दा कठिन रूप बन्न पुग्छ, किनकि यसले दैनिक जीवनको तानाबानामा प्रवेश गर्छ र यसलाई भित्रैबाट पुनर्गठन गर्छ।

विकल्प: सामूहिक स्वामित्व र डिजिटल समाजवाद

साम्राज्यवादलाई डिजिटल फासीवादसँग जोड्नु कुनै सैद्धान्तिक उपमा मात्र होइन; बरु, यो प्रभुत्वका साधनहरू विकसित भएका छन् तर तिनको वर्ग सार भने स्थिर नै रहेको छ भन्ने कुरा बुझ्नका लागि विश्लेषणात्मक आवश्यकता हो। आजको सङ्घर्ष प्रविधिको प्रयोग कसरी गरिन्छ भन्ने कुरामा मात्र सीमित छैन; बरु, यसको स्वामित्व कसको हातमा छ, यसका लक्ष्यहरू कसले निर्धारण गर्छ र कुन सामाजिक वर्गको हितमा यसलाई प्रयोग गरिन्छ भन्ने विषयमा केन्द्रित छ।

जबसम्म प्रविधि उग्र दक्षिणपन्थी, युद्ध र दमनका परियोजनाहरूसँग गठबन्धन गरेका डिजिटल एकाधिकारहरूको नियन्त्रणमा रहन्छ, तबसम्म यो मुक्ति साधनमा परिणत हुने छैन। त्यसैले, प्रविधिको भविष्यबारे कुनै पनि गम्भीर छलफल डिजिटल पूर्वाधारको सामूहिक र सामुदायिक स्वामित्वमा आधारित 'डिजिटल समाजवादी विकल्प' निर्माण गर्ने आवश्यकताबाट अघि बढ्नुपर्छ। साथै, अल्गोरिदम र आर्टिफिसियल इन्टेलिजन्सलाई श्रमजीवी जनता र डिजिटल प्रभुत्वबाट पीडित समुदायहरूको हित प्रतिनिधित्व गर्ने स्थानीय तथा वैश्विक कानुनहरूमार्फत वास्तविक जनपरीक्षण र लोकतान्त्रिक निगरानीको अधीनमा राख्नुपर्छ।

जसरी लेनिनले आफ्नो युगमा साम्राज्यवादलाई पुँजीवादको उच्चतम चरणका रूपमा निदान गरेका थिए, त्यसरी नै आज हामी भन्न सक्छौँ कि डिजिटल फासीवादले सोही साम्राज्यवादको विकासको उच्चतम चरणलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ।

सामाजिक न्यायका लागि आजको सङ्घर्ष अनिवार्य रूपमा प्रविधिलाई यो दक्षिणपन्थी, नस्लवादी र आक्रामक वर्गीय गठबन्धनबाट मुक्त गराउने सङ्घर्ष भएर नै गुज्रिन्छ। जसरी लेनिनले आफ्नो युगमा साम्राज्यवादलाई पुँजीवादको उच्चतम चरणका रूपमा निदान गरेका थिए, त्यसरी नै आज हामी भन्न सक्छौँ कि डिजिटल फासीवादले सोही साम्राज्यवादको विकासको उच्चतम चरणलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। जहाँ प्राविधिक डिजिटल एकाधिकार पुँजी र उग्र राष्ट्रवादी परियोजना एउटै जैविक गठबन्धनमा विलय हुन्छन्, जसको उद्देश्य शक्ति, सम्पत्ति, चेतना र मानव भाग्यलाई धनी र राजनीतिज्ञहरूको सानो अल्पसंख्यकको हातमा केन्द्रित गर्नु हो।

यस वास्तविकताको सामना गर्न आलोचना र विश्लेषण मात्र पर्याप्त छैन । यसको सट्टा, हामी प्राविधिक क्षेत्र र धरातल दुवैमा सङ्घर्ष गर्न सक्षम 'डिजिटल वामपन्थी अन्तर्राष्ट्रिय' मार्फत संयुक्त अन्तर्राष्ट्रियतावादी कार्य निर्माण गर्नेसतर्फ अघि बढ्नुपर्छ। यो हाम्रो आगामी लेखको विषय हुनेछ।

Source: globetrotter.media

अनुवाद: केदार सिटौला

(यो अनुवाद लेख साभार छाप्नेले अनिवार्य रुपमा मूल लेखको स्रोत, अनुवादकको नाम र दायित्वबोधको हाइपरलिङ्कसहित स्रोत खुलाउनुहोला ।  –दायित्वबोध)

दायित्वबोधको विशेष अनुरोध

वाम वैचारिकीको रक्षा र प्रबर्द्धनका लागि दायित्वबोध अनलाइन निरन्तर रहनु जरुरी छ भन्ने तपाईंलाई लाग्छ ? के दायित्वबोधमा प्रकाशित भइरहेका सामग्रीहरु उपयोगी र पठनीय छन् भन्ने तपाईं ठान्नुहुन्छ ? दायित्वबोधको निरन्तरताको लागि तपाईंको सहयोगले ठूलो अर्थ राख्छ !

तपाईंले कसरी सहयोग गर्न सक्नुहुन्छ ?

–सामर्थ्यअनुसारको आर्थिक सहयोग गरेर । –विचारप्रधान लेखरचनाहरु उपलब्ध गराएर । –दायित्वबोधमा छापिएका लेखरचनाहरु शेयर गरेर । दायित्वबोधको फेसबुक पेज, युट्युब, ट्विटर, टिकटक लगायतका सामाजिक सञ्जाल पेजहरु लाइक–शेयर–सब्स्क्राइब गरेर ।

दायित्वबोधलाई आर्थिक सहयोग गर्नका लागि

https://dayitwabodh.com/page/support-us/