के एंगेल्सको 'बाँदरबाट मानवमा रूपान्तरण हुने प्रक्रियामा श्रमको भूमिका' आज पनि सान्दर्भिक छ?

हाम्रो प्रजातिको उत्पत्तिको बारेमा फ्रेडरिक एंगेल्सको निबन्ध 'बाँदरबाट मानवमा रूपान्तरण हुने प्रक्रियामा श्रमको भूमिका' (The Part Played by Labour in the Transition from Ape to Human) लाई मार्क्सवादको मात्र नभई आजको भौतिक र सामाजिक मानवशास्त्रको आधारभूत लेखको रूपमा मान्यता दिइएको छ। एंगेल्सका अधिकांश सैद्धान्तिक कृतिहरू जस्तै यो पनि जर्मन भाषामा लेखिएको थियो, जसको शीर्षक ‘Anteil der Arbeit an der Menschwerdung des Affen’ थियो। ‘Menschwerdung’ को अर्थ ‘अवतार’ वा ‘मानव बन्नु’ भन्ने हुन्छ, यद्यपि पुराना अनुवादहरूले लैङ्गिक शब्द ‘Man’ (मानिस) प्रयोग गरेका थिए। करिब ५,००० शब्दहरू (धेरै संस्करणहरूमा १५ देखि २० पृष्ठहरू बीच) रहेको यो छोटो तर अधुरो निबन्ध हो: यो उनका सबैभन्दा पढ्न योग्य कृतिहरू मध्ये एक पनि हो।

सन्दर्भ

'श्रमको भूमिका' (The Part Played by Labour) सन् १८७६ मा चार्ल्स डार्विनको 'द डिसेन्ट अफ म्यान' (The Descent of Man) सन् १८७१ मा देखा परेपछि लगत्तै लेखिएको थियो। एंगेल्सले यसलाई मानव उत्पत्ति, इतिहास र भविष्यमाथिको एउटा ठूलो संक्षिप्त कार्यको भूमिकाको रूपमा योजना बनाएका थिए, जुन उनको भूमिका (जुन वाक्यको बीचमै टुट्छ) जस्तै कहिल्यै पूरा हुन सकेन।

यो २० वर्षपछि मात्र जर्मन समाजवादी पत्रिका 'डाई न्यु जाइट' (Die Neue Zeit - नयाँ समय) मा र एंगेल्सको मृत्यु भएको एक वर्षपछि सन् १८९६ मा अंग्रेजीमा एक पुस्तिकाको रूपमा प्रकाशित भएको थियो। पछि यसलाई समकालीन विज्ञान र प्रविधिमा एंगेल्सका अन्य लेखहरूको सङ्ग्रहमा नवौँ अध्यायको रूपमा समावेश गरियो, जुन सन् १९२५ मा रुसी र जर्मन भाषामा र सन् १९३९ मा अंग्रेजीमा 'द डायलेक्टिक्स अफ नेचर' (The Dialectics of Nature) को रूपमा प्रकाशित भयो।

यो २० वर्षपछि मात्र जर्मन समाजवादी पत्रिका 'डाई न्यु जाइट' (Die Neue Zeit - नयाँ समय) मा र एंगेल्सको मृत्यु भएको एक वर्षपछि सन् १८९६ मा अंग्रेजीमा एक पुस्तिकाको रूपमा प्रकाशित भएको थियो।

क्रमशः स्वीकार गरिँदै गएको विकासवादी सिद्धान्तलाई आत्मसात गर्नुका साथै 'श्रमको भूमिका' ले सामाजिक र राजनीतिक विकासलाई आकार दिन आर्थिक कारकहरू र उत्पादक शक्तिहरूको भूमिकासहित एंगेल्स र मार्क्सको इतिहासको भौतिकवादी धारणालाई अझ विकसित र विस्तारित गर्दछ। यसले चेतना, भाषा र समाजीकरण वरपरका उनीहरूका विचारहरूलाई एकीकृत गर्दछ; श्रम मूल्यको स्रोत मात्र नभई मानव विकासको संवाहक (motor) पनि हो भन्ने तर्क गर्दै यसले मानव विकासलाई मानसिक वा आध्यात्मिक शक्तिहरूको उपज मान्ने अझै पनि प्रचलित आदर्शवादी दर्शनलाई चुनौती दिन्छ।

विषयवस्तु

यो पाठ प्रकृतिसँगै मानव श्रम नै मूल्यको एक मात्र स्रोत हो भनी स्वीकार गरेका एडम स्मिथ र डेभिड रिकार्डो जस्ता प्रारम्भिक शास्त्रीय अर्थशास्त्रीहरूको मान्यतामा आधारित छ, जुन विश्लेषणलाई मार्क्सले 'पूँजी' (Capital) मा विकसित गरेका थिए। तर एंगेल्सले यसलाई अझ अगाडि बढाउँछन्: मानव श्रम हाम्रो प्रजातिको उत्पत्ति र त्यसपछिको हाम्रो सामाजिक विकासको केन्द्रविन्दु हो; र यसले बाँकी प्रकृतिसँगको हाम्रो सम्बन्धलाई आधार प्रदान गर्दछ।

एंगेल्सले त्यसपछि 'द डिसेन्ट अफ म्यान' (The Descent of Man) का सामग्रीहरू सहित मानव विकासको बारेमा तत्कालीन समयमा ज्ञात तथ्यहरूलाई संक्षेपमा प्रस्तुत गर्दछन्। यो विवरण हाम्रा मानव-पूर्व पुर्खाहरूबाट सुरु हुन्छ। एंगेल्स घोषणा गर्छन् कि, जब उनीहरूमा दुई खुट्टाले हिँड्ने र सीधा उभिने क्षमताको विकास भयो, तब श्रम आफैँमा ‘औजारहरूको निर्माणबाट सुरु हुन्छ।’ यसले उनीहरूको हातलाई क्रमिक रूपमा अझ दक्ष र आधारभूत उपकरणहरू बनाउन सक्षम हुनका लागि स्वतन्त्र बनायो। विपरीत दिशामा रहेका औंला र चोरी औंला भएको हातको बारेमा उनी घोषणा गर्छन्, ‘श्रमको अंग मात्र होइन, यो श्रमको उपज पनि हो।’

श्रमसँगै अझ बढी विकसित मस्तिष्कको पनि विकास भयो, जो वैचारिक सोच र ध्वन्यात्मक रूपमा गतिशील मुख  र भाषाका लागि सक्षम थियो। जीवन निर्वाहका उपायहरू जब केवल खोज र संकलन (foraging) भन्दा अगाडि बढे, त्यसरी नै सहयोग र आपसी समर्थनको पनि विकास भयो। यसको समानान्तर रूपमा, माछा मार्ने, शिकार गर्ने र खानपानमा आएका परिवर्तनहरूसँगै नयाँ औजारहरूको विकास, आगोको प्रयोग, जनावरहरूलाई घरपालुवा बनाउने र नयाँ वातावरणहरूमा मानव बस्तीको विस्तार पनि भयो।

अन्ततः मानव सभ्यतासँग जोडिएका गतिविधि र संस्थाहरूको उदय भयो: मानिसहरू अब कुनै एक विशेष पारिस्थितिकीय क्षेत्र (ecological niche) मा मात्र सीमित रहेनन्; उनीहरू प्रकृतिलाई विभिन्न तरिकाले परिचालन गर्ने आफ्नो क्षमताका कारण अन्य सबै जनावरहरू भन्दा भिन्न भए। प्रकृति स्वयं रूपान्तरित हुन पुग्छ।

यद्यपि, त्यो ‘प्रभुत्व’ का आफ्नै विरोधाभासहरू छन् भनी एंगेल्स घोषणा गर्छन्। उनले वन विनाशका कारण आएको बाढी र मरुभूमीकरण; कृषिमा एकल बाली प्रणाली (monocropping) र आयरल्यान्डको आलु अनिकालमा यसको भूमिका, कोलम्बसको अमेरिका ‘खोज’ र दास व्यापार; रोगहरूको फैलावट, र केही व्यक्तिको हातमा धन र शक्तिको केन्द्रीकरण गराई धेरैलाई अधिकारविहीन बनाउने तर साथसाथै वर्ग संघर्षलाई अझ तीव्र पार्न वाष्प इन्जिनले खेलेको भूमिकालाई उल्लेख गरेका छन्।

समकालीन स्वीकारोक्ति र प्रभाव

सन् १८९६ मा यसको पहिलो प्रकाशन हुँदा, यसमाथिको रुचि मुख्यतया मार्क्सवादी र समाजवादीहरूमा मात्र सीमित थियो, जसका लागि यसले श्रम र सामाजिक संगठनमा आधारित मानव विकासको भौतिकवादी व्याख्या प्रदान गरेको थियो। यसले मानव विकासलाई केवल मस्तिष्क वा ईश्वरीय हस्तक्षेपको उपज मान्ने तत्कालीन प्रचलित आदर्शवादी व्याख्याहरूलाई प्रत्यक्ष रूपमा चुनौती दिएको थियो। यस निबन्धको मूलधारको मानवशास्त्रमा खासै प्रभाव परेन, जसले सामान्यतया (डार्विनसँगै) बुद्धि र ठूलो मस्तिष्कको विकास पहिले भएको र त्यसले अन्य अनुकूलनहरू ल्याएको भन्ने मान्यता राख्थ्यो। सीधा उभिने मुद्रा, हातको स्वतन्त्रता र त्यसपछिको औजार निर्माण (श्रम) नै मस्तिष्क र भाषा विकासको प्राथमिक संवाहक थिए भन्ने एंगेल्सको मूल तर्क त्यसबेला अल्पमतको धारणा थियो।

सन् १८९६ मा यसको पहिलो प्रकाशन हुँदा, यसमाथिको रुचि मुख्यतया मार्क्सवादी र समाजवादीहरूमा मात्र सीमित थियो, जसका लागि यसले श्रम र सामाजिक संगठनमा आधारित मानव विकासको भौतिकवादी व्याख्या प्रदान गरेको थियो। यसले मानव विकासलाई केवल मस्तिष्क वा ईश्वरीय हस्तक्षेपको उपज मान्ने तत्कालीन प्रचलित आदर्शवादी व्याख्याहरूलाई प्रत्यक्ष रूपमा चुनौती दिएको थियो।

पछि सोभियत संघमा 'डायलेक्टिक्स अफ नेचर' (भौतिकशास्त्र, विद्युत र चुम्बकत्व – एवं पराभौतिक विषयहरूमा एंगेल्सका लेखहरू सहित) मा प्रकाशित भएपछि, यो निबन्ध सोभियत मानवशास्त्रको एक प्राथमिक पाठ बन्यो। यो अंग्रेजीमा प्रकाशित हुँदासम्म, विज्ञान एंगेल्सका विचारहरूभन्दा धेरै अगाडि विकसित भइसकेको थियो।

उदाहरणका लागि, मानव विकासलाई ‘बाँदर’ बाट मानवसम्मको एक सीधा रेखीय प्रगतिको रूपमा नभई एउटा हाँगाबिँगा भएको ‘रूख’ (जसमा अन्य 'होनिनिन' प्रजातिहरू पनि सँगै अस्तित्वमा थिए) र सीधा उभिने मुद्रा, खप्परको भित्री भागको आयतन (cranial capacity), औजार निर्माण जस्ता विभिन्न तत्वहरू सँगसँगै विकसित भएको रूपमा मान्यता दिइयो। तर एंगेल्सले 'जीन-कल्चर कोइभोलुसन' (gene-culture coevolution) र 'निस कन्स्ट्रक्सन' (niche construction) जस्ता आजका विकासवादी जीवविज्ञानका मुख्य धारणाहरूलाई शानदार ढंगले पहिल्यै संकेत गरेका थिए। प्रजातिहरूले आफ्नो वातावरणसँग आफूलाई अनुकूल मात्र बनाउँदैनन्, उनीहरूले यसलाई परिवर्तन पनि गर्छन्, जुन कहिलेकाहीं उनीहरूका लागि हानिकारक समेत हुन सक्छ।

एंगेल्सले 'जीन-कल्चर कोइभोलुसन' (gene-culture coevolution) र 'निस कन्स्ट्रक्सन' (niche construction) जस्ता आजका विकासवादी जीवविज्ञानका मुख्य धारणाहरूलाई शानदार ढंगले पहिल्यै संकेत गरेका थिए।

आजको सान्दर्भिकता

यसको पठनको आफ्नै मूल्य बाहेक, 'श्रमको भूमिका'ले मानवको प्रकृति र प्रकृतिसँगको मानव सम्बन्धको सन्दर्भमा मार्क्स र एंगेल्सको चिन्तनका प्रमुख तत्वहरूलाई प्रस्तुत गर्दछ। एंगेल्सले मानव जीवविज्ञान, समाज र प्राकृतिक संसारसँगको हाम्रो सम्बन्धलाई आकार दिन श्रमको निर्णायक भूमिकालाई जोड दिँदै विकासवादी सिद्धान्तलाई मानव विकासको समाजवादी बुझाइसँग एकीकृत गर्छन्। उनका निष्कर्षहरू आज व्यापक रूपमा, यद्यपि अक्सर अप्रत्यक्ष रूपमा, पुरामानवशास्त्र (palaeoanthropology), मानव उत्पत्ति सम्बन्धी अध्ययन (anthropogeny), मानव विकासक्रम (human phylogeny - हाम्रो विकासवादी ‘रूख’ र अन्य प्राइमेटहरूसँगको सम्बन्ध) र भाषाविज्ञान जस्ता क्षेत्रहरूमा स्वीकार गरिएका छन्।

महत्त्वपूर्ण कुरा त के छ भने, आज यो बुझिएको छ कि हाम्रो प्रजातिलाई परिभाषित गर्ने विशिष्ट विशेषताहरू सँगसँगै विकसित भएका थिए र ती आनुवंशिक परिवर्तनबाट मात्र नभई विकासात्मक परिवर्तनहरूद्वारा निर्देशित थिए। यसको एउटा संयन्त्र (अन्य मध्ये) 'नियोटेनी' (neoteny) हुन सक्छ, जसमा वयस्क अवस्थासम्म पनि बाल्यकालीन गुणहरू कायम रहन्छन् र अभिभावकत्वमाथिको निर्भरता लामो समयसम्म रहन्छ। मानव बौद्धिक क्षमताहरू मानव शरीरसँगको एक द्वन्द्वात्मक सम्बन्धमार्फत विकसित हुन्छन्, जुन व्यक्तिगत रूपमा र ऐतिहासिक रूपमा जीवनका आवश्यकताहरूको सामाजिक उत्पादनको सन्दर्भमा हुने गर्दछ।

यसले डार्विनको विकासवाद, समाजवादी चिन्तन र इतिहासको भौतिकवादी व्याख्यालाई संश्लेषित गर्दछ; र अझै पनि प्रचलित 'कार्टेसियन द्वैतवाद' (Cartesian dualism) को दर्शनलाई चुनौती दिन्छ, जसले मन र शरीर बीच विभाजन खडा गर्छ र मानिसलाई प्रकृतिबाट अलग ठान्दछ।

'श्रमको भूमिका' कहिल्यै पूरा हुन सकेन तर ‘मानव प्रकृति’ को आजको बुझाइ र (विशेष गरी आजको विश्वव्यापी वातावरणीय संकटको सन्दर्भमा) हाम्रो आफ्नै प्रजातिको यो ग्रहसँगको सम्बन्धमा मार्क्सवादी सिद्धान्तको योगदानको एक उत्कृष्ट र अग्रणी उदाहरणका रूपमा रहेको छ। यसले डार्विनको विकासवाद, समाजवादी चिन्तन र इतिहासको भौतिकवादी व्याख्यालाई संश्लेषित गर्दछ; र अझै पनि प्रचलित 'कार्टेसियन द्वैतवाद' (Cartesian dualism) को दर्शनलाई चुनौती दिन्छ, जसले मन र शरीर बीच विभाजन खडा गर्छ र मानिसलाई प्रकृतिबाट अलग ठान्दछ।

मानव मस्तिष्क, शरीर र बाँकी प्रकृति आन्तरिक रूपमा एकअर्कासँग सम्बन्धित छन्, जुन एक लामो र निरन्तर ऐतिहासिक प्रक्रियाको हिस्साका रूपमा श्रममार्फत जोडिएका छन्।

स्रोत: मन्थ्ली रिभ्यू अनलाइनबाट अनुदित

सम्बन्धित सामग्रीहरु

बाँदरबाट मानिसमा परिणतिको प्रक्रियामा श्रमको भूमिका

बढ्दैछ एङ्गेल्सको सान्दर्भिकता