अति-प्रशोधित खानपान र बालबालिकाको संवेगात्मक तथा व्यवहारिक स्वास्थ्य बीचको सम्बन्ध

डेनिस थम्पसन

हालै गरिएको एक अध्ययनका अनुसार, 'अति-प्रशोधित' (अल्ट्रा-प्रोसेस्ड) खानेकुराको सेवनले साना बालबालिकाको संवेगात्मक र व्यवहारिक विकासमा गम्भीर असर पार्न सक्ने देखिएको छ। 'जामा नेटवर्क ओपन' (JAMA Network Open) मा मार्च ३ मा प्रकाशित शोध प्रतिवेदनका अनुसार, बढी मात्रामा यस्ता खानेकुरा खानेहरूमा चिन्ता, डर, आक्रामकता वा अति-सक्रियता (हाइपर-एक्टिभिटी) जस्ता समस्याहरूको जोखिम उच्च रहने गर्दछ।

अध्ययनको नतिजाले अति-प्रशोधित खानाबाट प्राप्त हुने क्यालोरीमा हुने प्रत्येक १० प्रतिशतको वृद्धिसँगै बालबालिकाको व्यवहारिक र संवेगात्मक समस्याको सूचकाङ्क (चेकलिस्ट स्कोर) पनि बढ्दै जाने देखाएको छ ।

"हाम्रो निष्कर्षले के संकेत गर्छ भने, बाल्यकालको सुरुवाती अवस्थामै खानपानमा सामान्य सुधार गरी प्रशोधित खानाको सट्टा ताजा फलफूल र तरकारी जस्ता प्राकृतिक खानेकुरा समावेश गर्नाले बालबालिकाको स्वास्थ्य, व्यवहार र संवेगात्मक विकासलाई सबल बनाउन सकिन्छ," टोरन्टो विश्वविद्यालयका पोषण विज्ञानका सह-प्राध्यापक एवं वरिष्ठ अनुसन्धानकर्ता डा. कोजेटा मिलिकुले बताए ।

अति-प्रशोधित खानेकुराहरू मुख्यतया प्राकृतिक खाद्यपदार्थबाट निकालिएका तत्वहरू जस्तै: संतृप्त बोसो (स्याचुरेटेड फ्याट), स्टार्च र अतिरिक्त चिनीको मिश्रणबाट बनाइन्छन्। यति मात्र नभई, यी खानेकुरालाई थप स्वादिलो, आकर्षक र लामो समयसम्म बिग्रन नदिने बनाउन विभिन्न किसिमका रासायनिक मिसावट (एडिटिभ्स) हरूको प्रयोग गरिएको हुन्छ।

यस्ता अति-प्रशोधित खानेकुराका उदाहरणहरूमा प्याकेटमा बन्द गरिएका बेकरी परिकार, अत्यधिक चिनी मिसाइएका सिरियल (Cereals), कल-कट मासु (Deli meats) र सिधै खान मिल्ने वा तताएर खान मिल्ने तयारी खानेकुराहरू (जस्तै: फ्रेन्च फ्राइज वा म्याकारोनी एण्ड चिज) पर्दछन्।

अध्ययनको प्रक्रिया र नतिजा

यस नयाँ अध्ययनका लागि अनुसन्धानकर्ताहरूले क्यानडामा जारी 'गर्भावस्था र बाल-स्वास्थ्य' सम्बन्धी एक परियोजनाबाट करिब २,१०० विद्यालय जानुअघिका बालबालिकाको तथ्याङ्क विश्लेषण गरेका थिए। टोलीले ती बालबालिका ३ वर्षको हुँदाको खानपान र ५ वर्षको हुँदाको संवेगात्मक तथा व्यवहारिक अवस्थाको तुलनात्मक अध्ययन गर्यो।

नतिजाले स्पष्ट रूपमा के देखायो भने, बालबालिकाले जति धेरै अति-प्रशोधित खानेकुरा खाए, उनीहरूमा संवेगात्मक र व्यवहारिक समस्याको जोखिम उति नै बढ्दै गयो।

परिवर्तनको सकारात्मक प्रभाव

खोजका क्रममा तयार पारिएको तथ्याङ्कीय नमुना (Statistical Model) अनुसार अति-प्रशोधित खानाबाट आउने १० प्रतिशत क्यालोरीलाई न्यूनतम प्रशोधित प्राकृतिक खाना (फलफूल, तरकारी र सग्लो अन्न) ले प्रतिस्थापन गर्ने हो भने, बालबालिकाको व्यवहारिक समस्याको स्तरमा उल्लेख्य कमी आउँछ।

"विद्यालय जानुअघिको उमेर (Preschool years) बालबालिकाको विकासका लागि निकै संवेदनशील समय हो, र यही बेला उनीहरूमा खानपानको बानी बस्न सुरु हुन्छ," डा. मिलिकुले बताए ।

अभिभावकीय चुनौती र वास्तविकता

डा. मिलिकुले आफ्नो व्यक्तिगत अनुभवले नै यस अध्ययनका लागि प्रेरित गरेको बताए । उनका अनुसार:

सुविधाभोगी संस्कृति: आजकल स्वस्थ मानिने वातावरणमा समेत तयारी खानेकुरा (Convenience foods) को बाहुल्यता बढ्दो छ।

पहुँच र समयको अभाव: सबै परिवारसँग ताजा र प्राकृतिक सामग्री खरिद गर्ने क्षमता वा ती सामग्री प्रयोग गरेर खाना पकाउने पर्याप्त समय र स्रोत हुँदैन।

बजारीकरण: अति-प्रशोधित खानेकुराहरू बजारमा सजिलै उपलब्ध छन्, सस्तो पर्छन् र प्रयोग गर्न पनि निकै सजिलो हुन्छ।

यद्यपि, अति-प्रशोधित खानेकुराले बालबालिकाको भावना र व्यवहारमा ठ्याक्कै कसरी असर गर्छ भन्ने कुरा अझै पूर्ण रूपमा स्पष्ट भइसकेको छैन, तर अनुसन्धानकर्ताहरूले यसका पछाडि विभिन्न वैज्ञानिक तर्कहरू अघि सारेका छन्।

मस्तिष्कमा पर्ने नकारात्मक प्रभाव: केही वैज्ञानिक तर्कहरू

अति-प्रशोधित खानेकुरामा संतृप्त बोसो (Saturated fat), चिनी र सोडियमको मात्रा अत्यधिक हुन्छ, जसले मस्तिष्कको कार्यप्रणालीमा प्रत्यक्ष असर पुर्‍याउने अनुसन्धानकर्ताहरू बताउँछन्:

संतृप्त बोसो (Saturated Fat): यसको बढी सेवनले मस्तिष्कमा इन्फ्लेमेसन (सुजन वा जलन) गराउन सक्छ, जसले मानसिक स्वास्थ्यमा खलल पुर्‍याउँछ।

सोडियम (नुनको मात्रा): अत्यधिक सोडियमले शरीर र मस्तिष्कमा तनाव (Stress) को स्तर बढाउने काम गर्छ।

चिनी (Sugar): चिनीको अधिक प्रयोगले डिप्रेसन (उदासी) जस्ता संवेगात्मक समस्याहरू निम्त्याउन सक्ने देखिएको छ।

सानो प्रयास, ठूलो परिवर्तन

डा. मिलिकुका अनुसार, बालबालिकाको उज्यालो भविष्यका लागि ठूलै क्रान्ति गर्नुपर्छ भन्ने छैन; साना र क्रमिक सुधारहरू नै पर्याप्त हुन सक्छन्:

प्याकेटको खाजाको सट्टा एक टुक्रा ताजा फलफूल दिनु।

चिनीयुक्त पेय पदार्थ (Soft drinks) को सट्टा पानी पिउने बानी बसाल्नु।

"जहाँसम्म सम्भव हुन्छ, हामीले बिस्तारै-बिस्तारै आफ्नो भान्सामा सग्ला र न्यूनतम प्रशोधित प्राकृतिक खानेकुराहरूको मात्रा बढाउँदै लैजानु नै बुद्धिमानी हुनेछ," डा. मिलिकुको सुझाव छ ।

स्रोतहरू:

टोरन्टो विश्वविद्यालय, प्रेस विज्ञप्ति (मार्च ३, २०२६)

जामा नेटवर्क ओपन (JAMA Network Open), मार्च ३, २०२६

मेडिसिन नेटबाट अनुदित