आयतोल्लाह खामेनी: पश्चिमी प्रभुत्वविरुद्ध प्रतिरोधका प्रतीक

एजेन्सीहरु

फागुन १८, २०८२ सोमबार ०८:२१

असरफ जैनबी

फेब्रुअरी २८, २०२६ का दिन भएको एकै प्रहारले पूर्वी एसियाको भावनात्मक र भू-राजनीतिक परिदृश्यलाई बदलिदियो। तीन दशकभन्दा बढी समयदेखि इरानका सर्वोच्च नेता रहेका अली खामेनीको संयुक्त राज्य अमेरिका र इजरायलद्वारा गरिएको भनिएको एक सैन्य कारबाहीमा हत्या गरियो। उनको मृत्युसँगै एउटा युगको अन्त्य भएको छ, तर योभन्दा कयौँ गुणा अनिश्चित अध्यायको सुरुवात भएको छ।

उनका समर्थकहरूका लागि उनी केवल एक राजनीतिक व्यक्तित्व मात्र थिएनन्। उनी एक आध्यात्मिक मार्गदर्शक, प्रतिरोधका प्रतीक र सन् १९८९ पछिको क्रान्तिकारी निरन्तरताका संरक्षक थिए। उनले इरानको परराष्ट्र नीतिलाई आकार दिए, सैन्य सिद्धान्तको निरीक्षण गरे, क्षेत्रीय गठबन्धनहरूको मार्गदर्शन गरे र इस्लामिक गणतन्त्रको वैचारिक मेरुदण्डलाई मूर्त रूप दिए। उनको मृत्यु कुनै स्थानीय घटना मात्र होइन; यो एउटा भू-राजनीतिक भूकम्प हो।

रणनीतिको भाषामा भन्नुपर्दा, यो एक “शिरच्छेदन प्रहार” (decapitation strike) थियो । जुन कुनै पनि राज्यको संकल्पलाई कमजोर पार्ने वा त्यसको दिशा परिवर्तन गर्ने आशामा केन्द्रीय अधिकार प्राप्त व्यक्तित्वलाई हटाउन गरिन्छ। यद्यपि, इतिहासले यस्ता सहज निष्कर्षहरू विरुद्ध सचेत गराउँछ। कुनै नेतालाई हटाउँदैमा उनलाई जन्माउने प्रणाली स्वतः विघटन हुँदैन। इरानको राजनीतिक संरचना, त्यहाँको पादरी वर्गको संस्थापन, सुरक्षा निकाय र क्षेत्रीय सञ्जालहरू दबाब सहन सक्ने गरी निर्माण गरिएका छन्। तेहरानको सत्ता सधैं व्यक्तिगत जति नै संस्थागत पनि रहँदै आएको छ।

यसको तत्काल परिणाम पतन नभई सुदृढीकरण हुन सक्छ। बाह्य आक्रमणको समयमा राष्ट्रहरू प्रायः आन्तरिक रूपमा एकजुट हुन्छन्। मतभेदहरू कम हुन्छन् र राष्ट्रवाद गहिरिन्छ। यहाँसम्म कि सत्ताका आलोचकहरू पनि सार्वभौमसत्ताको उल्लंघन हुँदा पछि हट्न सक्छन्। जुन कुरा रणनीतिक अवरोधका रूपमा लक्षित थियो, त्यो एकताको संवाहक बन्न सक्छ।

कुरानले त्यसमा बिश्वास गर्नेहरूलाई स्मरण गराउँछ: “र अल्लाहको मार्गमा मारिनेहरूलाई ‘मृत’ नभन। बरु, तिनीहरू जीवित छन्, तर तिमीहरूले त्यो महसुस गर्न सक्दैनौ।” (२:१५४)।

खामेनीलाई विदेशी दबाब विरुद्ध मर्यादाको रक्षकका रूपमा हेर्ने लाखौं मानिसहरूका लागि यो आयत (पद) ले शक्तिशाली प्रभाव पार्नेछ। शिया राजनीतिक धर्मशास्त्रमा, 'शहादत' (सहादत) हार होइन; यो त उच्चता हो। कर्बलाको युद्धदेखि नै, अत्यधिक शक्तिको सामुन्ने दिइने बलिदानले त्यहाँको पहिचानलाई आकार दिएको छ। यदि उनका अनुयायीहरूले उनको मृत्युलाई त्यसै भाष्यमा राखेर हेरे भने, यसको राजनीतिक परिणाम सैन्य गणनाभन्दा धेरै टाढासम्म पुग्नेछ। हत्याको एउटा विरोधाभास नै यही हो—यसले आवाजलाई त मौन बनाउन सक्छ, तर यसले एउटा कथालाई अझ प्रष्फुटित बनाउन सक्छ। भू-राजनीतिक रूपमा, अहिले धेरै तहहरू एकैसाथ खुल्दै गइरहेका छन्।

पहिलो पक्ष हो, उत्तराधिकार। इरानको संवैधानिक संयन्त्रले उसको 'विशेषज्ञहरूको सभा' मार्फत नयाँ सर्वोच्च नेता चयन गर्न अनुमति दिन्छ। स्थिरता प्रदर्शन गर्न यो संक्रमणकालीन प्रक्रिया निकै छिटो हुन सक्छ। यद्यपि, उत्तराधिकारीको छनोटले नै तेहरानले निरन्तरता, समायोजन वा कडापनमध्ये कुन बाटो रोज्छ भन्ने संकेत गर्नेछ।

दोस्रो, क्षेत्रीय तालमेल। मध्यपूर्वभरि फैलिएका इरानका सहयोगी र सम्बद्ध आन्दोलनहरूले यस घटनालाई केवल एउटा राजनीतिक लक्षित प्रहारको रूपमा मात्र लिने छैनन्। यसलाई एउटा 'सन्देश' को रूपमा हेरिनेछ। उनीहरूले कूटनीतिक, वैचारिक वा सैन्य रूपमा कसरी प्रतिक्रिया दिन्छन्, त्यसैले यस क्षेत्रको 'तापक्रम' तय गर्नेछ।

तेस्रो, विश्वव्यापी नजिर। बहालवाला राष्ट्राध्यक्षको लक्षित हत्याले अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डहरूमाथि गम्भीर प्रश्न खडा गर्छ। यदि यस्ता कार्यहरू राज्य सञ्चालनका सामान्य औजार बन्न थाले भने, विश्वभरि नै तनाव उत्कर्षमा पुग्ने सीमा घट्नेछ। साना राष्ट्रहरूले यसलाई नजिकबाट नियाल्नेछन्; र प्रतिद्वन्द्वी शक्तिहरूले पनि।

संयुक्त राज्य अमेरिकाले यो कदमले उसको 'प्रतिरोध' क्षमता बलियो बनाएको विश्वास गर्न सक्छ। तर, प्रतिरोध सधैं दृष्टिकोणमा भर पर्छ। यदि यसलाई संयमको सट्टा 'अपमान' को रूपमा लिइयो भने, प्रतिशोधको चक्र सुरु हुन सक्छ। यस्ता क्षणहरूमा, रणनीति र मनोविज्ञान एकअर्काबाट अलग हुन सक्दैनन्।

त्यसपछि आउँछ आध्यात्मिक आयाम—जसलाई भू-राजनीतिक विश्लेषणमा प्रायः कम आँकिने गरिन्छ। कुरानले घोषणा गर्दछ: “भन, हे अल्लाह, जो सार्वभौमसत्ताको मालिक हुनुहुन्छ, तपाईं जसलाई चाहनुहुन्छ राज्य दिनुहुन्छ र जसबाट चाहनुहुन्छ राज्य खोस्नुहुन्छ।” (३:२६)

यो आयतले सांसारिक शक्तिलाई एक विनम्र परिधिभित्र राख्छ। कुनै पनि साम्राज्य स्थायी हुँदैन। कुनै पनि अधिकार मृत्युबाट उम्कन सक्दैन। इतिहास प्रभुत्व र पतनको चक्रबाट अघि बढ्छ। नेताहरू उदाउँछन्, शासन गर्छन् र माटोमा विलीन हुन्छन्। बाँकी रहन्छन् त केवल विचारहरू र तिनीहरूले छोडेका भावनात्मक छापहरू।

आज इरानमा शोक व्यक्तिगत र राजनीतिक दुवै छ। भवनहरूमा काला झण्डाहरू झुण्डिएका छन्। प्रवचनहरूमा शोकको स्वर गुन्जिरहेको छ। परिवारहरू प्रार्थनामा जुटेका छन्। धेरै सर्वसाधारणका लागि, उनीहरूको राजनीतिक झुकाव जेसुकै भए पनि, लामो समयदेखि सेवा गरेका नेताको हिंसात्मक मृत्युले स्तब्धता र अनिश्चितता निम्त्याएको छ। सुधारको चाहना राख्नेहरूले समेत अहिले अचानक आएको परिवर्तनले निम्त्याउन सक्ने अस्थिरताको सामना गरिरहेका छन्।

काश्मिरमा, यो समाचारले शान्त चिन्तन पैदा गरेको छ। हाम्रो क्षेत्र यस्तो हो जसले टाढाका शक्ति संघर्षहरूले दैनिक जीवनलाई कसरी आकार दिन सक्छन् भन्ने कुरा राम्ररी बुझेको छ। विश्वका राजधानीहरूमा लिइने निर्णयहरूले बजार, सुरक्षा परिदृश्य र जनभावनाहरूमा तिनीहरूको उत्पत्ति स्थानभन्दा धेरै टाढासम्म तरंग ल्याउन सक्छन् भन्ने हामीलाई थाहा छ। यस क्षणको भावनात्मक प्रभाव भूगोलको सीमाभन्दा धेरै टाढासम्म पुगेको छ।

इजरायलका लागि यो अभियान एक प्रमुख प्रतिद्वन्द्वीलाई समाप्त गरेको रूपमा हेरिन सक्छ। वासिङ्टनका लागि यो 'प्रतिरोध' (deterrence) पुनर्स्थापना गर्ने कदमका रूपमा व्याख्या हुन सक्छ। तर तेहरान र खामेनीलाई आध्यात्मिक अभिभावक मान्ने लाखौं मानिसहरूका लागि यो 'सहादत' को रूपमा स्मरण गरिनेछ। र, सहादतले स्मृतिलाई नयाँ स्वरूप दिन्छ। त्यसैले अहिले यस क्षेत्रको अगाडि रहेको प्रश्न केवल "उनको स्थान कसले लिन्छ?" भन्ने मात्र होइन, बल्कि "यो घटनालाई कुन भाष्यमा प्रस्तुत गरिन्छ?" भन्ने हो।

भाष्यले नै गठबन्धनहरू बनाउँछन्। भाष्यले नै प्रतिशोध वा संयमतालाई जायज ठहर्‍याउँछन्। भाष्यहरू व्यक्तिभन्दा धेरै समयसम्म जीवित रहन्छन्। यदि यसलाई सार्वभौमसत्ता र आस्था विरुद्धको आक्रामक कदमका रूपमा व्याख्या गरियो भने, यसले इरानको अडानलाई एक पुस्तासम्मका लागि अझ कठोर बनाउन सक्छ। यदि यसलाई कूटनीतिक सावधानी र तनाव न्यूनीकरणका माध्यमहरूबाट व्यवस्थापन गरियो भने, यसले विरोधाभासपूर्ण रूपमा पुनरावलोकनका लागि ठाउँ बनाउन सक्छ। आउने महिनाहरूले कुन बाटो हावी हुन्छ भन्ने निर्धारण गर्नेछन्।

कुरानले मानवतालाई स्मरण गराउँछ: “प्रत्येक जीवले मृत्युको स्वाद चाख्नेछ।” (३:१८५)। मृत्युले शासक र शासित दुवैलाई समान बनाउँछ। यद्यपि, मृत्युको प्रकृतिले जीवनको विरासतलाई प्रभाव पार्छ। प्रतिरोधका एक प्रतीक अब शरीरका रूपमा रहेनन्। तर विश्वासमा जरा गाडेका प्रतीकहरू अन्त्येष्टिसँगै हराउँदैनन्। ती स्मृतिमा, प्रवचनमा, भाषणमा र नीतिमा बसाइँ सर्छन्। नयाँ पुस्ताले मर्यादा, शक्ति र सार्वभौमसत्तालाई कसरी बुझ्छ भन्ने कुरालाई यिनैले मार्गनिर्देश गर्छन्।

भू-राजनीतिले शक्तिको मापन मिसाइल र गठबन्धनहरूमा गर्छ। आध्यात्मिक स्मृतिले यसलाई बलिदान र सहनशीलतामा मापन गर्छ। जब यी दुई कुरा आपसमा ठोक्किन्छन्, त्यसको परिणाम कैयौँ गुणा बढेर जान्छ। इतिहासले अहिले यसलाई नजिकबाट नियालिरहेको छ। के यो क्षणले टकरावलाई कम गर्ला कि अझ मजबुत बनाउला? यसले तनावलाई रोक्ला कि प्रतिरोधलाई पवित्र बनाउला? यसको जवाफ समयले मात्र दिनेछ। तर आज राति, इरानभरि र त्योभन्दा टाढासम्म, शोक र भू-राजनीति सँगसँगै उभिएका छन्। आँसु झरिरहेका छन्। झण्डाहरू झुकेका छन्। प्रार्थनाहरू गुन्जिरहेका छन्।

प्रतिरोधका एक प्रतीक अब रहेनन्। तर इतिहासले एउटा गम्भीर सत्य सिकाउँछ, कुनै व्यक्तिलाई हटाउनु सजिलो हुन्छ। तर उसलाई आकार दिने शक्तिहरूलाई रूपान्तरण गर्नु धेरै नै जटिल हुन्छ । र आस्था, धैर्यता, दीर्घकालसम्म टिकिरहने विश्वास सत्ताभन्दा पनि दीर्घजीवी हुन्छ।