आत्महत्या गर्न खोज्दा ओसीडी समस्याबाट पो मुक्ति

सन् १९८८ को फेब्रुअरी महिनामा 'द न्यूयोर्क टाइम्स' मा प्रकाशित एउटा समाचारले चिकित्सा विज्ञान र स्नायु विज्ञान (Neuroscience) को दुनियाँमा हलचल मच्चाएको थियो। 'जर्ज' नाम सार्वजनिक गरिएका एक १९ वर्षीय युवाले आफ्नो जीवन समाप्त गर्ने उद्देश्यले टाउकोमा आफैँले गोली प्रहार गरे।  उनले त्यसो गर्नुको कारण 'अब्सेसिभ कम्पल्सिभ डिसअर्डर' थियो । उनी त्यस समस्याबाट वाक्क दिक्क बनेका थिए । त्यही भएर उनी आफ्नो जीवनलीला समाप्त गर्न त्यो घातक काम गरेका थिए ।

अनौठो कुरा के भयो भने त्यो गोली प्रहारले उनलाई मृत्युको मुखमा पुर्‍यायो, तर आश्चर्यजनक रूपमा उनी बाँचे । यस घटनापछि जर्जको जीवनमा यस्तो परिवर्तन आयो जसले वैज्ञानिकहरूलाई समेत चकित तुल्यायो। उनको टाउकोमा लागेको गोलीले संयोगवश उनको मस्तिष्कको त्यो भागलाई 'सफल' शल्यक्रिया गरेझैँ निको पारिदियो, जसका कारण उनी वर्षौँदेखि गम्भीर 'अब्सेसिभ कम्पल्सिभ डिसअर्डर' (OCD) बाट पीडित थिए। यो घटना केवल एउटा सनसनीपूर्ण खबर मात्र थिएन, बरु यसले मस्तिष्कको जटिल संरचना र मानसिक स्वास्थ्यबीचको गहिरो सम्बन्धलाई एक नयाँ आयामबाट बुझ्ने अवसर दियो।

जर्जको समस्या कुनै सामान्य चिन्ता वा डर थिएन। उनी 'जर्मफोबिया' अर्थात् कीटाणुहरूको डरबाट नराम्ररी ग्रस्त थिए । त्यो डरको कारण उनको दैनिक जीवन नै ठप्प भइसकेको थियो। उनी दिनमा सयौँ पटक हात धुन्थे, जसका कारण उनका हातका छालाहरू उप्किन्थे र रगत आउँथ्यो। यो विकारले उनलाई यति धेरै पीडित तुल्याएको थियो कि उनले आफ्नो शिक्षा, सामाजिक जीवन र भविष्यका सबै ढोकाहरू बन्द गरिसकेका थिए। डिप्रेसन र ओसीडीको चरम अवस्थामा पुगेका जर्जले हार मानेर एक .२२-क्यालिबरको राइफल प्रयोग गरी आफ्नो टाउकोमा गोली हानेका थिए।

गोली उनको मस्तिष्कको बायाँ फ्रन्टल लोब (Left Frontal Lobe) मा गएर अड्कियो। सामान्यतया यस्तो गम्भीर चोटले मानिसको मृत्यु हुन्छ वा उसलाई स्थायी रूपमा अपाङ्ग बनाउँछ। तर, जर्ज बाँचे। शल्य चिकित्सकहरूले उनको टाउकोबाट गोलीका सबै टुक्राहरू निकाल्न सकेनन्, तर जब जर्ज होसमा आए, तब एउटा चमत्कार भयो। उनका हात धुने र सरसफाइ गर्ने ती अनियन्त्रित बाध्यताहरू (Compulsions) हटेका थिए। मानसिक स्वास्थ्यको दृष्टिकोणले हेर्दा, उनको मस्तिष्कमा भएको त्यो अनपेक्षित चोटले एक प्रकारको 'एक्सीडेन्टल लोबोटोमी' को काम गर्‍यो।

लोबोटोमी एउटा विवादास्पद चिकित्सा पद्धति हो, जसमा मस्तिष्कको फ्रन्टल लोबको केही भागलाई काटेर मानसिक रोग निको पार्ने प्रयास गरिन्छ। १९४० र ५० को दशकमा यो निकै चर्चामा थियो, तर पछि यसको अमानवीय प्रभावका कारण यसलाई प्रतिबन्धित गरियो। जर्जको हकमा, गोलीले मस्तिष्कको त्यही स्नायु मार्ग (Neural Pathway) लाई ‘ठीक पारिदियो’ जसले उनलाई ओसीडीको दलदलमा धकेलेको थियो। आश्चर्यको कुरा के थियो भने, यो चोटले उनको बुद्धिमत्ता, चेतना वा व्यक्तित्वमा कुनै नकारात्मक असर पारेन। यसको उल्टो, तीन हप्ताभित्रै उनका ओसीडीका लक्षणहरू न्यून भएर गयो। पाँच वर्षको अन्तरालमा, उनी पूर्ण स्वस्थ भए । कतिसम्म भने उनी कलेजमा 'स्ट्रेट-ए' ल्याउने एक मेधावी विद्यार्थी बने।

यद्यपि यो घटनालाई चिकित्सा इतिहासमा एउटा महत्वपूर्ण केस स्टडीको रूपमा लिइन्छ, तर यसलाई कहिल्यै पनि उपचारको विधि वा मोडेलको रूपमा हेर्न सकिँदैन। चिकित्सा विज्ञहरूले यसलाई 'एक दुर्लभ र घातक संयोग' मात्र भनेका छन्। कुनै पनि मानिसले आफ्नो मानसिक समस्या समाधान गर्न यस्तो कठोर बाटो रोज्नु मृत्युको निम्तो दिनु सरह हो। ओसीडी जस्ता जटिल मानसिक विकारहरूका पछाडि निश्चित स्नायु संरचना र मस्तिष्कका सर्किटहरू जिम्मेवार हुन्छन्। आजको आधुनिक न्यूरोसाइन्सले जर्जको जस्तै नतिजा ल्याउन गोलीको साटो 'डिप ब्रेन स्टिमुलेशन' (DBS) र 'साइकोसर्जरी' जस्ता प्रविधिहरू प्रयोग गर्दछ, जहाँ मस्तिष्कको क्षति नगरी सुरक्षित तरिकाले समस्याग्रस्त भागलाई नियन्त्रण गरिन्छ।

जर्जको यो घटनाले चिकित्सा विज्ञानलाई एउटा ठूलो पाठ सिकाएको छ। मानिसको मन र मस्तिष्कको सम्बन्ध कति जटिल छ र केही मिलिमिटरको स्नायु मार्गमा आएको परिवर्तनले मानिसको जीवनलाई नर्कबाट स्वर्गमा बदल्न सक्छ भन्ने कुरा यो केसले प्रमाणित गर्छ।