सुधार र खुलापनको नीतिदेखि यता चीनको शीर्ष नेतृत्वले चिनियाँ भाष्यलाई कसरी नयाँ रूप दियो ?: प्रा. झाङ वेइवेइ

के लोकतन्त्र नै राष्ट्रिय विकास र मानव कल्याणको "एक मात्र मार्ग" हो, वा यो राजनीतिक शासन व्यवस्थाका अनेकौँ पद्धतिहरूमध्ये एउटा तरिका मात्र हो? पश्चिमा लोकतान्त्रिक प्रणालीको हुबहु नक्कल नगरीकन आर्थिक फड्को मार्न र दीर्घकालीन सामाजिक स्थायित्व कायम गर्न सफल भएका ती देशहरूले वास्तवमा के सही काम गरे? जब विश्वको जटिल र विविध यथार्थलाई व्याख्या गर्नका लागि लोकतन्त्र भर्सेस अधिनायकवादको द्वि-आयामिक भाष्य दिनानुदिन अपर्याप्त बन्दै गइरहेको छ, के हामीले ती राजनीतिक अभ्यासहरूलाई पुनरावलोकन गर्नुपर्दैन जसलाई निकै सतही रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ?

यी प्रश्नहरूको सुराग एकजना विशिष्ट दृष्टिकोण भएका साक्षीको अनुभवबाट पाउन सकिन्छ । ती हुन् फुदान विश्वविद्यालयको चाइना इन्स्टिच्युटका डिन, प्राध्यापक झाङ वेइवेइ। उनले यसअघि देङ सियाओपिङ र लि पेङ जस्ता चिनियाँ नेताहरूको अङ्ग्रेजी दोभासेको रूपमा काम गरिसकेका छन्, र उनी लामो समयदेखि अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध तथा तुलनात्मक राजनीतिको विश्वव्यापी अनुसन्धानमा संलग्न रहँदै आएका छन्। मूलधारे पश्चिमा भाष्यहरूसँगको संवादका माध्यमबाट उनले बिस्तारै चीनको विकास मोडलको बारेमा एउटा व्यवस्थित बुझाइको विकास गरे। उनको विचारमा, चीनको अनुभवले के प्रमाणित गर्छ भने कुनै पनि देशले अरू देशको राजनीतिक ढाँचालाई हुबहु नक्कल नगरिकन, आफ्नै सभ्यताको परम्परामा आधारित रहेर तथा आत्म-सुधार र व्यावहारिक शासन पद्धतिका माध्यमबाट ठुलो स्तरमा आधुनिकीकरण हासिल गर्न र आफ्ना नागरिकहरूको कल्याण अभिवृद्धि गर्न सक्छ।

हालै, प्राध्यापक झाङ वेइवेइलाई एन्कोरा ग्रुप (Ancora Group) का अध्यक्ष तथा इन्डोनेसियाका पूर्व वाणिज्य मन्त्री गीता गीता विर्जावानद्वारा सञ्चालित एउटा भिडियो पोडकास्टमा अतिथिको रूपमा आमन्त्रित गरिएको थियो, जहाँ उनले आफ्नो व्यक्तिगत अनुभवका आधारमा माथि उल्लेखित विषयहरूमा गहन छलफल गरे।

गीता विर्जावान: तपाईँलाई भेट्न पाउनु मेरो अहोभाग्य हो। यसअघि पनि मैले अन्य चिनियाँ विद्वानहरूसँग विचार आदानप्रदान गर्ने अवसर पाएकी थिएँ। म धेरै विषयहरूमा तपाईँका दृष्टिकोणहरू बुझ्न निकै उत्सुक छु। सबैभन्दा पहिले, म तपाईँको बाल्यकाल र हुर्काइका बारेमा जान्न चाहन्छु। तपाईँ साङ्घाईमा हुर्कनुभयो, र पछि कुन-कुन कारकहरूले तपाईँलाई जेनेभा जाने र विश्वको अन्वेषण सुरु गर्ने निर्णय लिन प्रेरित गरे?

झाङ वेइवेइ: मैले सांस्कृतिक क्रान्तिको त्यो कालखण्ड भोगेको छु। त्यस समयमा, अध्यक्ष माओलाई केही चिनियाँ युवाहरूले आफ्नो क्रान्तिकारी जोश गुमाउँदै गएको जस्तो लागेको थियो, त्यसैले उनले विश्वविद्यालय कलेज इन्ट्रान्स एक्जाम खारेज गर्ने प्रस्ताव गरे । यद्यपि यो परीक्षा प्रणाली चिनियाँ कन्फ्युसियस संस्कृतिमा लामो समयदेखि चल्दै आएको एउटा परम्परा थियो। हाइस्कुलको पढाइ सकेपछि म एउटा कारखानामा काम गर्न गएँ। त्यस बेला अध्यक्ष माओले युवाहरूलाई आफ्नो इच्छाशक्ति र साहसलाई तिखार्न तथा क्रान्तिलाई अझ गहिराइबाट बुझ्नका लागि सबैभन्दा पहिले ग्रामीण इलाका, कारखाना वा सेनामा जान आह्वान गरेका थिए।

मैले साङ्घाईको एउटा बुट्टा कुँद्ने कारखानामा तीन वर्षसम्म प्रशिक्षार्थीका रूपमा काम गरेँ। पछि जब देङ सियाओपिङ सत्तामा आए, तब विश्वविद्यालय प्रवेश परीक्षा पुनः सुरु भयो। मैले फुदान विश्वविद्यालयमा आवेदन दिएँ र अङ्ग्रेजी तथा अमेरिकी साहित्य विषय लिएर वैदेशिक भाषा विभागमा भर्ना हुने अवसर पाएँ। यसरी म विश्वविद्यालय पुगेँ। पछि त म राष्ट्रिय नेताहरूको वरिष्ठ अनुवादकसम्म भएँ।

सन् १९७८ मा परीक्षा दिनेहरूलाई "सन् ७८ को ब्याज" भनिन्थ्यो। सांस्कृतिक क्रान्तिका क्रममा विश्वविद्यालय प्रवेश परीक्षा १० वर्षसम्म स्थगित भएकाले, यो पुनः सुरु हुँदा प्रतिस्पर्धा अत्यन्तै तीव्र थियो। प्रान्त अनुसार यसको भर्ना दर करिब १% देखि ५% को बीचमा मात्र थियो। विश्वविद्यालयमा भर्ना हुन पाउनु हाम्रा लागि ठुलो अहोभाग्य थियो।

मैले सन् १९७७ मा विश्वविद्यालय प्रवेश परीक्षा दिएको थिएँ, र पछि हामीलाई "सन् ७७ को ब्याज" भनेर चिनिन थालियो। त्यस्तै सन् १९७८ मा परीक्षा दिनेहरूलाई "सन् ७८ को ब्याज" भनिन्थ्यो। सांस्कृतिक क्रान्तिका क्रममा विश्वविद्यालय प्रवेश परीक्षा १० वर्षसम्म स्थगित भएकाले, यो पुनः सुरु हुँदा प्रतिस्पर्धा अत्यन्तै तीव्र थियो। प्रान्त अनुसार यसको भर्ना दर करिब १% देखि ५% को बीचमा मात्र थियो। विश्वविद्यालयमा भर्ना हुन पाउनु हाम्रा लागि ठुलो अहोभाग्य थियो। पछि, चीनको सुधार र खुलापनको प्रक्रियामा '७७ र '७८ का ब्याजका विद्यार्थीहरूले निकै महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले, र तीमध्ये धेरैजना राष्ट्रिय नेतृत्व तहमा पुगे।

व्यक्तिगत रूपमा भन्नुपर्दा, जेड (एक प्रकारको बहुमूल्य पत्थर) कुँद्ने प्रशिक्षार्थीका रूपमा गरेको काम अर्थपूर्ण भए तापनि, मेरो वास्तविक रुचि भने वैदेशिक भाषामै थियो। मैले रेडियो प्रसारणहरू सुनेर आफैँ अङ्ग्रेजी, फ्रेन्च र जापानी भाषा सिकेँ, र अन्ततः भाग्यवश विश्वविद्यालय प्रवेश परीक्षा उत्तीर्ण गर्न सफल भएँ। मैले के पाएँ भने, '७७ र '७८ का ब्याजका अधिकांश विद्यार्थीहरूमा लगनशीलताका साथ आफैँ स्वअध्ययन गर्ने बानी थियो, किनकि त्यस समयमा कसैले पनि प्रवेश परीक्षा पुनः सुरु होला भनेर सोचेका थिएनन्। यो यस पुस्ताको एउटा अद्वितीय विशेषता पनि थियो, किनभने उनीहरू ग्रामीण इलाका, कारखाना वा सेनामा खारिएर आएका थिए।

चीनको शीर्ष नेतृत्वसँग काम गरेको मेरो पाँच वर्षको अनुभवका कारण, म चीनको सफलता र असफलतासहित यसको विकासको मार्गलाई विश्लेषण गर्न चाहन्थेँ। अन्ततः, मैले के पाएँ भने मेरो अनुसन्धान चिनियाँ मोडलमा केन्द्रित थियो, र यो अवधारणा प्रस्ताव गर्ने म सबैभन्दा पहिलो विद्वानहरूमध्ये एक थिएँ।

पछि, म एक वरिष्ठ अनुवादक बनेँ र त्यसपछि जेनेभास्थित संयुक्त राष्ट्र सङ्घमा काम गरेँ, जहाँ मैले समकालीन दोभासेको रूपमा काम गर्ने कन्ट्र्याक्ट पाएँ। यद्यपि, मेरो वास्तविक रुचि सधैँ प्राज्ञिक अनुसन्धानमै थियो, जसमा राजनीतिक विज्ञान, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र विशेष गरी चीनको उदयसँग सम्बन्धित विषयहरूमा मेरो गहिरो चासो थियो। चीनको शीर्ष नेतृत्वसँग काम गरेको मेरो पाँच वर्षको अनुभवका कारण, म चीनको सफलता र असफलतासहित यसको विकासको मार्गलाई विश्लेषण गर्न चाहन्थेँ। अन्ततः, मैले के पाएँ भने मेरो अनुसन्धान चिनियाँ मोडलमा केन्द्रित थियो, र यो अवधारणा प्रस्ताव गर्ने म सबैभन्दा पहिलो विद्वानहरूमध्ये एक थिएँ।

मैले जेनेभा विश्वविद्यालयमा अध्ययन गर्दा, जेनेभाको 'ग्रेजुएट इन्स्टिच्युट अफ इन्टरनेसनल स्टडिज' अझै पनि सोही विश्वविद्यालयकै एउटा हिस्सा थियो, तर पछि त्यो स्वतन्त्र भयो। यसै अवधिमा, मैले १०० वटा देशहरू भ्रमण गर्ने लक्ष्यका साथ व्यापक रूपमा यात्रा पनि गरेँ। सन् २००६ सम्ममा मैले १०६ वटा देश र क्षेत्रहरूको भ्रमण गरेर आफ्नो यो लक्ष्य सफलतापूर्वक हासिल गरिसकेको थिएँ। यो चिनियाँ दार्शनिक सिद्धान्त "हजारौँ पुस्तकहरू पढ्नु र हजारौँ माइल यात्रा गर्नु" सँग मेल खान्छ, जसले संसारलाई र विभिन्न देश एवं क्षेत्रहरूको सामाजिक प्रवृत्ति र भावनालाई वास्तवमै बुझ्नका लागि सैद्धान्तिक ज्ञानलाई व्यावहारिक अनुभवसँग जोड्दछ। यो मेरो एउटा ठुलो महत्त्वाकाङ्क्षा थियो।  मैले लक्ष्य त निकै उच्च राखेको थिएँ, तर एउटा सामान्य नतिजा मात्र हासिल गर्न सकेँ, तैपनि यो मेरा लागि अत्यन्तै मूल्यवान् साबित भएको छ।

सन् २००६ सम्ममा मैले १०६ वटा देश र क्षेत्रहरूको भ्रमण गरेर आफ्नो यो लक्ष्य सफलतापूर्वक हासिल गरिसकेको थिएँ। यो चिनियाँ दार्शनिक सिद्धान्त "हजारौँ पुस्तकहरू पढ्नु र हजारौँ माइल यात्रा गर्नु" सँग मेल खान्छ, जसले संसारलाई र विभिन्न देश एवं क्षेत्रहरूको सामाजिक प्रवृत्ति र भावनालाई वास्तवमै बुझ्नका लागि सैद्धान्तिक ज्ञानलाई व्यावहारिक अनुभवसँग जोड्दछ।

गीता विर्जावान: के तपाईँ हामीलाई लि पेङ र देङ सियाओपिङसँग काम गर्दाको आफ्नो अनुभवका बारेमा केही बताउन सक्नुहुन्छ? त्यो पक्कै पनि असाधारण रहेको हुनुपर्छ। यी दुई व्यक्तित्वहरूले चीनको भाष्यलाई एउटा रूप दिन र पुनर्परिभाषित गर्न समेत मद्दत गरे, र सम्पूर्ण मानवजातिमाथि नै गहिरो प्रभाव पारे।

झाङ वेइवेइ: उनीहरू पक्कै पनि उत्कृष्ट नेता र स्टेट्सम्यान थिए, केवल सामान्य नेता मात्र थिएनन्। तर मलाई सबैभन्दा बढी प्रभावित गरेको कुरा चाहिँ चीन र विश्वको भविष्यप्रतिको उनीहरूको भिजन ले हो। जब मैले देङ सियाओपिङका लागि काम गर्न सुरु गरेँ, त्यतिबेला उनी ८० वर्षभन्दा बढी उमेरका भइसकेका थिए,  तैपनि उनी आगामी २०, ३०, ४० र ५० वर्षमा चीनले गर्ने विकासका बारेमा निकै ठुलो आत्मविश्वासका साथ कुरा गर्थे। चीनका लागि उनीसँग एउटा दीर्घकालीन दृष्टिकोण थियो। त्यस समयमा, उनी चीनको अर्थतन्त्रलाई "दोब्बर" बनाउने, अर्थात् सन् १९८० देखि २००० सम्ममा चीनको कुल आर्थिक उत्पादनलाई चार गुणाले बढाउने लक्ष्यका बारेमा कुरा गरिरहेका हुन्थे।  उनले २१ औँ शताब्दीको मध्यसम्ममा चीन वास्तवमै एउटा विकसित देश बन्नुपर्छ भनी बताएका थिए।

देङ सियाओपिङले एक पटक लि पेङलाई सोधेका थिए: "यदि चीनको अर्थतन्त्र चार गुणा बढ्ने हो भने, के विद्युत आपूर्तिले त्यसलाई धान्न सक्छ? तपाईँले यस प्रश्नको गम्भीरतापूर्वक अध्ययन गर्नुपर्छ। यदि अर्थतन्त्र यो प्रतिशतमा बढ्छ भने, कति बढी बिजुली आवश्यक पर्ला?" यसले उनको दूरदर्शितालाई प्रष्ट पार्छ। फलस्वरूप, मध्यपूर्वमा वर्तमान समयमा चलिरहेको अशान्तिका बाबजुद पनि ऊर्जा र विद्युत आपूर्तिको मामिलामा चीन आज विश्वकै सबैभन्दा सुरक्षित देशहरूमध्ये एक बनेको छ। यो बलियो ऊर्जाको जग ती सुरुवाती दिनहरूमा गरिएको दीर्घकालीन योजना र दृढ कार्यान्वयनकै परिणाम हो।

देङ सियाओपिङले एक पटक लि पेङलाई सोधेका थिए: "यदि चीनको अर्थतन्त्र चार गुणा बढ्ने हो भने, के विद्युत आपूर्तिले त्यसलाई धान्न सक्छ? तपाईँले यस प्रश्नको गम्भीरतापूर्वक अध्ययन गर्नुपर्छ।

देङ सियाओपिङले जसको वकालत गरे, त्यो वास्तवमा अध्यक्ष माओ त्सेतुङले वकालत गरेको "तथ्यबाट सत्यको खोजी गर्ने" सिद्धान्त नै थियो।  जसको अर्थ पूर्वीय वा पश्चिमी जडसूत्रबाट सुरु गर्नु होइन, बरु यथार्थबाट सुरु गर्नु हो। सुधार र खुलापनको नीति कार्यान्वयन गर्दा यो दार्शनिक ढाँचालाई मार्गदर्शकको रूपमा लिनु नै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा थियो।

चिनियाँ नेताहरूले शक्तिलाई कसरी बुझ्छन् भन्ने कुरामा छलफल गर्दा मलाई कन्फ्युसियसको एउटा प्रसिद्ध भनाइ याद आउँछ: "पानीले डुङ्गालाई उतार्न पनि सक्छ, र यसलाई डुबाउन पनि सक्छ।" यहाँ "डुङ्गा" ले शक्ति र सर्वोच्च नेतृत्वलाई प्रतिनिधित्व गर्छ भने "पानी" ले जनतालाई जनाउँछ। सर्वोच्च नेताले समाज र जनताको शक्तिलाई कति गहिराइबाट महसुस गर्न सक्छन्, र जनतालाई उनीहरूको उन्नत जीवनको आकाङ्क्षा र लक्ष्यहरू पूरा गर्न कसरी मार्गदर्शन गर्छन् भन्ने कुराको सटीक उदाहरण सन् १९७८ मा देङ सियाओपिङले गरेर देखाए।

चिनियाँ नेताहरूले शक्तिलाई कसरी बुझ्छन् भन्ने कुरामा छलफल गर्दा मलाई कन्फ्युसियसको एउटा प्रसिद्ध भनाइ याद आउँछ: "पानीले डुङ्गालाई उतार्न पनि सक्छ, र यसलाई डुबाउन पनि सक्छ।" यहाँ "डुङ्गा" ले शक्ति र सर्वोच्च नेतृत्वलाई प्रतिनिधित्व गर्छ भने "पानी" ले जनतालाई जनाउँछ।

सन् १९७८ मा जब चीनले आर्थिक सुधार लागू गर्ने र बाह्य विश्वका लागि ढोका खोल्ने नीति अपनाउने निर्णय गर्‍यो, त्यतिबेला अन्य विकल्पहरू पनि थिए। उदाहरणका लागि, सन् १९६० को दशकमा 'ग्रेट लिप फरवार्ड' असफल भएपछि, उग्र नीतिहरूमा केही परिमार्जनहरू गरिएका थिए। यद्यपि, देङ सियाओपिङले ठुलो स्तरको परिवर्तनमै जोड दिए।  उनले पूर्ण रूपमा नयाँ बाटो रोजे र केही दक्षिण-पूर्वी एसियाली देशहरूको उदयको अनुभवबाट प्रेरणा लिए।

सन् १९७८ मा उनले थाइल्यान्ड, मलेसिया, सिङ्गापुर र जापानको भ्रमण गरे, र उनले ती प्रत्येक देशलाई एकभन्दा अर्को विकसित पाए। सन् १९२० मा काम र अध्ययनका लागि फ्रान्स जाने क्रममा उनी सिङ्गापुरमा रोकिएका थिए। त्यस समयमा सिङ्गापुर एउटा गरिब गाउँ वा सानो बजारभन्दा राम्रो थिएन। तर, जब उनले सन् १९७८ मा पुनः त्यहाँको भ्रमण गरे, उनी निकै प्रभावित भए। त्यसैले उनले हामीले सिङ्गापुरबाट सिक्नुपर्छ त भने, तर साथसाथै उनले यो पनि थपे कि हामीले सिङ्गापुरभन्दा राम्रो गर्न सक्छौँ कि सक्दैनौँ भनेर पनि हेर्नुपर्छ।

यो दृष्टिकोणले चिनियाँ नेताहरूको विशेषतालाई झल्काउँछ। हामी धेरै देशहरूभन्दा स्पष्ट रूपमा पछि परेका छौँ, तैपनि हामी उनीहरूबाट सिक्ने र अझ उनीहरूभन्दा राम्रो कसरी गर्ने भन्ने कुरा सोचिरहेका हुन्छौँ। मैले यो कथा मेरा सिङ्गापुरका साथी किशोर महबुबानीलाई सुनाएको थिएँ, र उनले भनेका थिए कि पश्चिमाहरू चीनसँग डराउनुको मुख्य कारण नै यही हो। एउटा प्राचीन सभ्यताको रूपमा चीनले लामो समयसम्म विश्वको शीर्ष स्थान ओगटेको छ, त्यसैले उनीहरूले 'हामी अझ राम्रो गर्न सक्छौँ?' भनी सोध्नु स्वाभाविक नै हो। वास्तवमा चिनियाँहरूको मानसिकता नै यही हो।

गीता विर्जावान: यस विषयमा मेरा केही थप प्रश्नहरू छन्। आउनुहोस्, सन् १९५० को दशकको सुरुतिर स्थापना गरिएको पहिलो पञ्चवर्षीय योजनातर्फ फर्कौँ। अध्यक्ष माओले "७५ वर्ष" वा "१५ वटा पञ्चवर्षीय योजना" को प्रस्ताव गरेका थिए, र दोस्रो योजनासम्ममा चीनले अमेरिकालाई भेट्टाइसक्नुपर्ने थियो। सन् १९७८ मा बाह्य विश्वका लागि खुला ढोका नीति अपनाउने सन्दर्भमा देङ सियाओपिङको दृढता र विश्वासलाई हेर्दा, र त्यसलाई सन् १९५० को दशकको सुरुदेखि १९७८ सम्मको अवधिसँग तुलना गर्दा के चीनको यो विकासको गति देखेर तपाईँ आफैँ अचम्मित हुनुहुन्छ?

झाङ वेइवेइ: वास्तवमै, विशेष गरी आज फर्केर हेर्दा, म नयाँ चीनलाई कम्तीमा दुईवटा कालखण्डमा विभाजन गर्छु: माओ त्सेतुङ युग र देङ सियाओपिङ युग। माओ त्सेतुङ युग भनेको सुरुवाती ३० वर्ष हो, जुन करिब सन् १९४९ देखि १९७६ सम्म रह्यो। अध्यक्ष माओले चीनको आर्थिक फड्कोका लागि एउटा महत्त्वपूर्ण जग बसालेका थिए; साक्षरता अभियान निकै सफल भएको थियो, जनस्वास्थ्य प्रणालीको स्थापना गरियो, महिला मुक्ति सम्पन्न भयो र भूमिसुधार पनि हासिल गरियो।

म चार-पाँच पटक भारत गइसकेको छु र मैले के पाएँ भने भारतको समस्या त्यहाँ उनीहरूको आफ्नै कोही ‘माओ त्सेतुङ’ नहुनु हो, जसका कारण उनीहरूले यस्तो जग बसाल्ने कुनै सामाजिक क्रान्ति भोग्न पाएनन्। भूमिसुधारविना किसानहरूका लागि आर्थिक रूपमा आफ्नो जीवन बदल्न गाह्रो हुन्छ, र महिला मुक्तिविना आधा जनसङ्ख्याको बुद्धिको उपयोग गर्न सकिँदैन। यसको विपरीत, चीनमा यी जगहरू माओ त्सेतुङ युगमै बसालिसकिएका थिए।

तपाईँले पञ्चवर्षीय योजनाको कुरा गर्नुभयो। पहिलो पञ्चवर्षीय योजनाका दौरान चीनले सोभियत सङ्घबाट सिक्ने प्रयास गरेको थियो। सोभियत विज्ञहरू के ठान्थे भने चीनको आर्थिक जग निकै कमजोर छ र पहिलो पञ्चवर्षीय योजना अत्यधिक महत्त्वाकाङ्क्षी छ। यद्यपि, अध्यक्ष माओले हामीमा महत्त्वाकाङ्क्षा हुनैपर्छ भन्ने कुरामा जोड दिए र अन्ततः एउटा पूर्ण औद्योगिक प्रणाली स्थापना गरेरै छाडे। त्यस समयमा, हेभी इन्डस्ट्रीको विकास गर्नु प्राथमिकता थियो, किनभने चीनले कोरियाली युद्धभूमिमा अमेरिकासँग लडिरहेको थियो। हामीले सिकेको पाठ के थियो भने भारी उद्योग र पर्याप्त स्टीलविना हामीले युद्धभूमिमा क्षति ब्यहोर्नुपर्नेछ। यसरी नै त्यो जग बसालिएको थियो।

सोभियत विज्ञहरू के ठान्थे भने चीनको आर्थिक जग निकै कमजोर छ र पहिलो पञ्चवर्षीय योजना अत्यधिक महत्त्वाकाङ्क्षी छ। यद्यपि, अध्यक्ष माओले हामीमा महत्त्वाकाङ्क्षा हुनैपर्छ भन्ने कुरामा जोड दिए र अन्ततः एउटा पूर्ण औद्योगिक प्रणाली स्थापना गरेरै छाडे।

त्यसो हुँदाहुँदै पनि, जब देङ सियाओपिङले सत्ता सम्हाले, त्यतिबेला चीन अझै पनि निकै गरिब थियो, जसले हामीलाई उनको आफ्नै कथातर्फ लैजान्छ। त्यस समयमा, विश्व बैंकले चीनको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) को अध्ययन गर्न एउटा टोली पठाएको थियो। त्यसभन्दा अघि चीनले आफ्नो अर्थतन्त्र मापन गर्न जीडीपीको प्रयोग गर्दैनथ्यो, बरु सोभियत शैलीको राष्ट्रिय आर्थिक लेखा प्रणाली प्रयोग गर्थ्यो। विश्व बैंकले जीडीपी प्रयोग गरेर निकालेको गणनाले एउटा सोझो निष्कर्ष निकाल्यो: चीनको कुल जीडीपी, विशेष गरी यसको प्रतिव्यक्ति जीडीपी निकै कम थियो—धेरैजसो अफ्रिकी देशहरूभन्दा पनि कम, र निश्चित रूपमा अधिकांश आसियान (ASEAN) देशहरूभन्दा कम। त्यतिबेला प्रश्न यो थियो कि हामीले यो तथ्याङ्क सार्वजनिक गर्ने कि नगर्ने? देङ सियाओपिङले 'पक्कै पनि हामीले यो सार्वजनिक गर्नुपर्छ' भन्दै थपे, 'कोही कुरूप छ भन्दैमा उसले हीनताबोध पाल्नु पर्दैन।'

गीता विर्जावान: आफ्ना समस्याहरूको सामना गर्नुहोस्।

झाङ वेइवेइ: उनले यथार्थको डटेर सामना गरे, उनी व्यावहारिक थिए, र चीनले फेरि भेट्टाउन सक्छ भन्ने कुरामा दृढ विश्वास गर्थे, त्यसैले उनी कत्ति पनि डराएनन्। पछि हामीले बाह्य विश्वसामु घोषणा गर्‍यौँ कि चीनको प्रतिव्यक्ति जीडीपी जिम्बाबे जस्ता धेरै अफ्रिकी देशहरू भन्दा कम, इन्डोनेसिया भन्दा कम, र मलेसिया भन्दा पनि कम थियो। त्यस समयको अवस्था त्यस्तै थियो। त्यही बिन्दुबाट सुरु गरेर, सन् १९७८ देखि चीनले अभूतपूर्व फड्को मार्दै विकास हासिल गरेको छ, र मूलतः "चारवटा औद्योगिक क्रान्तिहरूलाई एकीकृत गर्ने" खालको उदयलाई पूर्णता दिएको छ।

तेस्रो औद्योगिक क्रान्ति अर्थात् इन्टरनेट क्रान्तिमा चीनले अरूलाई भेट्टायो मात्रै होइन, बरु केही क्षेत्रहरूमा त नेतृत्वदायी भूमिकामै पुग्यो। अर्कोतर्फ, युरोप भने यसमा पछि पर्‍यो। इन्टरनेट र सञ्चार क्षेत्रको क्रान्तिलाई हेर्ने हो भने, विश्वका शीर्ष २० कम्पनीहरू कि त चिनियाँ छन् कि त अमेरिकी।

ऐतिहासिक कारणहरूले गर्दा चीन पहिलो र दोस्रो दुवै औद्योगिक क्रान्तिहरूबाट विमुख हुन पुग्यो, जसको नेतृत्व युरोपेली देशहरूले गरेका थिए भने पछि अमेरिकाले त्यसलाई पछ्याएको थियो। यद्यपि, सन् १९७८ को आसपासबाट सुरु गरेर चीन मात्र १० वर्षमा टेक्सटाइल(कपडा) उत्पादन र निर्यातमा विश्वकै सबैभन्दा ठुलो देश बन्यो, र अर्को १० वर्षभित्रमा यसको विद्युत उत्पादन क्षमताले अमेरिकालाई समेत उछिन्यो। त्यस समयमा उत्पादनको गुणस्तर अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डभन्दा कम भए तापनि हल्का र भारी दुवै उद्योगहरूको पूर्ण रूपमा विकास भयो। तेस्रो औद्योगिक क्रान्ति अर्थात् इन्टरनेट क्रान्तिमा चीनले अरूलाई भेट्टायो मात्रै होइन, बरु केही क्षेत्रहरूमा त नेतृत्वदायी भूमिकामै पुग्यो। अर्कोतर्फ, युरोप भने यसमा पछि पर्‍यो। इन्टरनेट र सञ्चार क्षेत्रको क्रान्तिलाई हेर्ने हो भने, विश्वका शीर्ष २० कम्पनीहरू कि त चिनियाँ छन् कि त अमेरिकी।

अब चौथो औद्योगिक क्रान्तितर्फ लागौँ, जुन हाल एआई, बिग डेटा र क्वान्टम प्रविधि जस्ता क्षेत्रहरूमा भइरहेको छ। यसमा चीन धेरै पक्षहरूमा सबैभन्दा अगाडि छ र कतिपय अवस्थामा त अमेरिकाभन्दा पनि अगाडि हुन सक्छ। 'अस्ट्रेलियन स्ट्राटेजिक पोलिसी इन्स्टिच्युट' को एउटा प्रतिवेदनले के देखाउँछ भने ६४ वटा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रविधिहरूमध्ये ५७ वटामा चीनले अमेरिकालाई उछिनिसकेको छ, जसको अर्थ यसले विश्वकै नेतृत्व गरिरहेको छ। एउटा विदेशी थिंक ट्याङ्कले नयाँ औद्योगिक क्रान्तिमा चीनको प्राविधिक प्रगतिलाई यसरी हेर्ने गर्दछ।

युरोप र अमेरिकालाई जुन बाटो तय गर्न दुई वा तीन सय वर्ष लागेको थियो, चीनले केही दशकभित्रै सफलतापूर्वक त्यो बाटो पार गर्दै विश्वको शीर्ष स्थानमा पुगेको हामीले देखिरहेका छौँ, जुन वास्तवमै अद्भुत छ।

गीता विर्जावान: यो इतिहासको एउटा उल्लेखनीय कालखण्ड हो। मैले भर्खरै एउटा तथ्याङ्क हेरेको थिएँ, जसअनुसार ९० लाखभन्दा बढी चिनियाँ विद्यार्थीहरूले विदेशमा अध्ययन गरेका छन्, जसमध्ये अधिकांश विकसित पश्चिमा देशहरूमा 'स्टेम' (STEM - विज्ञान, प्रविधि, इन्जिनियरिङ र गणित) क्षेत्रमा आबद्ध थिए। र, तीमध्ये ठुलो सङ्ख्या पछि चीन नै फर्किए र देशको औद्योगिकीकरणमा योगदान पुर्‍याए। मलाई लाग्छ, सन् १९७८ मा देङ सियाओपिङ र चीनका शीर्ष निर्णयकर्ताहरूले 'ब्रेन ड्रेन' (प्रतिभा पलायन) जस्ता केही जोखिमहरूका बारेमा पक्कै पनि विचार गरेका हुनुपर्छ। तपाईँको विचारमा त्यस समयमा उनीहरूले कस्ता जोखिमहरू देखेका थिए? के उनीहरूलाई यी जोखिमहरू व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ भन्ने विश्वास थियो?

झाङ वेइवेइ: वास्तवमै, बाह्य विश्व—विशेष गरी पश्चिमा मुलुकहरूका लागि ढोका खोल्नु (ओपनिङ अप) त्यस समयमा एउटा उच्च जोखिमयुक्त रणनीति थियो। सन् १९७० को दशकको उत्तरार्धमा, देङ सियाओपिङले पश्चिमा देशहरू बढी उन्नत भएकाले त्यहाँका विज्ञान र प्रविधि अध्ययन गर्न विद्यार्थीहरू पठाउने प्रस्ताव गरे, र केही मानिसहरूले प्रतिभा पलायन (ब्रेन ड्रेन) को चिन्ता व्यक्त गरे। तर देङ सियाओपिङ निकै दृढ र दूरदर्शी थिए। उनले भनेका थिए, "चिन्ता नगर्नुहोस्, १० जना विद्यार्थीमध्ये एक जना मात्रै फर्किएर आयो भने पनि हाम्रो विदेश अध्ययन नीति सफल भएको मानिनेछ।"

एक पटक, म तत्कालीन उपप्रधानमन्त्री लि पेङसँग वासिङ्टन डी.सी. गएको थिएँ, जहाँ हामीले तत्कालीन उपराष्ट्रपति जर्ज एच. डब्लु. बुशसँग रात्रिभोज गरेका थियौँ। बुशले हामीलाई बताएका थिए कि जब उनी बेइजिङस्थित अमेरिकी सम्पर्क कार्यालयको प्रमुख थिए।  उनले देङ सियाओपिङलाई सोधेका थिए: "चीनले कति विद्यार्थी विदेश पठाउने योजना बनाएको छ?" देङ सियाओपिङले जवाफ दिएका थिए: "यसको कुनै माथिल्लो सीमा छैन।" उनले स्पष्ट पार्दै भनेका थिए कि १० वर्षको सांस्कृतिक क्रान्तिका कारण विश्वविद्यालय प्रवेश परीक्षा हुन नसक्दा धेरैजसो शिक्षा र वैज्ञानिक अनुसन्धानहरू अवरुद्ध भएका थिए, जसले गर्दा विशेषज्ञ, वैज्ञानिक र प्राविधिक जनशक्तिको चरम अभाव भएको थियो र उनीहरूले यसलाई चाँडै पूर्ति गर्नुपर्ने थियो।

बुशले हामीलाई बताएका थिए कि जब उनी बेइजिङस्थित अमेरिकी सम्पर्क कार्यालयको प्रमुख थिए।  उनले देङ सियाओपिङलाई सोधेका थिए: "चीनले कति विद्यार्थी विदेश पठाउने योजना बनाएको छ?" देङ सियाओपिङले जवाफ दिएका थिए: "यसको कुनै माथिल्लो सीमा छैन।"

झाङ वेइवेइ: दीर्घकालीन रूपमा हेर्ने हो भने, अहिले यो कथित 'ब्रेन ड्रेन' वास्तवमा 'ब्रेन रिटर्न' (प्रतिभा फिर्ता) मा परिणत भएको छ। तपाईँले भन्नुभएझैँ, विदेशिएका ८५% देखि ९०% विद्यार्थीहरू आफ्नो मातृभूमि फर्किसकेका छन् र विदेशी भूमिमा पढेका विद्यार्थीहरू स्वदेश फर्किने यो लहर अहिले एकदमै प्रष्ट देखिएको छ।

गीता विर्जावान: देङ सियाओपिङले अन्य विधाका सट्टा ठुलो सङ्ख्यामा विद्यार्थीहरूलाई 'स्टेम' (STEM) क्षेत्रमै अध्ययन गर्न पठाउने निर्णय किन गरे होलान्? पछि गएर यो निर्णय चीनको औद्योगिकीकरणका लागि एउटा अभूतपूर्व र मास्टरस्ट्रोक साबित भयो। मलाई थाहा छ कि धेरैजसो दक्षिण-पूर्वी एसियाली देशहरूमा यस क्षेत्रको निकै अभाव छ, सायद केवल एक वा दुईवटा देशले मात्र यसमा राम्रो गरिरहेका छन्। त्यस समयमा उनको यो मूल्याङ्कन के कुरामा आधारित थियो?

झाङ वेइवेइ: म चीनलाई एउटा "सभ्यता-राज्य" (सिभिलाइजेसनल स्टेट) भन्न रुचाउँछु। एउटा सभ्यता-राज्य भनेको प्राचीन सभ्यता र आधुनिक राज्यको अनुपम मिश्रण हो। चीनले आफ्नो अत्यन्तै लामो परम्परालाई आधुनिक राज्यको स्वरूपसँग एकाकार गरेको छ। यस अर्थमा, सन् १९४९ देखि नै अध्यक्ष माओ, देङ सियाओपिङ र चीनका अन्य शीर्ष नेताहरूले निरन्तर रूपमा विज्ञान र इन्जिनियरिङ (विज्ञान तथा प्रविधि) शिक्षालाई उच्च प्राथमिकता दिँदै आएका छन्।

आज चीन सायद विश्वकै यस्तो एक मात्र देश हो जहाँ अधिकांश हाइस्कुलका विद्यार्थीहरू मानविकी वा अन्य विषयभन्दा विज्ञान र इन्जिनियरिङ पढ्न बढी रुचाउँछन्। सांस्कृतिक क्रान्तिले शिक्षा र विज्ञान क्षेत्रमा धक्का पुर्‍याएको थियो, र देङ सियाओपिङले विद्यार्थीहरूलाई विदेश पठाएर हामीले ती क्षतिहरू पूर्ति गर्नुपर्छ भनेका थिए। पछि परिणामले देखाएअनुसार, उनको यो निर्णय निकै महत्त्वपूर्ण र सफल साबित भयो।

सन् १९५० को दशकको सुरुतिरै "विज्ञानतर्फको यात्रा" (March Towards Science) भन्ने नारा अघि सारिएको थियो, जुन परम्परा आजका दिनसम्म पनि कायम छ। के भन्न सकिन्छ भने, आज चीन सायद विश्वकै यस्तो एक मात्र देश हो जहाँ अधिकांश हाइस्कुलका विद्यार्थीहरू मानविकी वा अन्य विषयभन्दा विज्ञान र इन्जिनियरिङ पढ्न बढी रुचाउँछन्। सांस्कृतिक क्रान्तिले शिक्षा र विज्ञान क्षेत्रमा धक्का पुर्‍याएको थियो, र देङ सियाओपिङले विद्यार्थीहरूलाई विदेश पठाएर हामीले ती क्षतिहरू पूर्ति गर्नुपर्छ भनेका थिए। पछि परिणामले देखाएअनुसार, उनको यो निर्णय निकै महत्त्वपूर्ण र सफल साबित भयो।

यो कुरा चिनियाँ परम्परासँग पनि मेल खान्छ। चीनको इतिहास निकै लामो छ, र कन्फ्युसियसले भनेका थिए, "शिक्षामा कसैप्रति पनि भेदभाव हुनुहुँदैन" अर्थात् २५०० वर्षभन्दा अघि नै चीनले धन वा सामाजिक हैसियत जस्तोसुकै भए पनि प्रत्येक व्यक्तिले शिक्षामा पहुँच पाउनुपर्छ भन्ने वकालत गरेको थियो। सन् १९४९ पछि, शिक्षाको जोड विज्ञान र इन्जिनियरिङतर्फ मोडियो, जुन हाम्रो एउटा नयाँ परम्परा हो।

गीता विर्जावान: चिनियाँ संस्कृतिमा एउटा निकै जीवन्त पाटो भनेको कडा परिश्रम गर्ने भावना हो। म प्रायः यसलाई सिलिकन भ्यालीको उद्यमशीलताको भावना (इन्टरप्रेन्योरियल स्पिरिट) सँग तुलना गर्ने गर्छु, जहाँ व्यावसायिक सफलता प्राज्ञिक क्षेत्र र उद्यमशीलताको सही संयोजनबाट प्राप्त भएजस्तो देखिन्छ। अर्कोतर्फ, चीनको शेन्जेनमा त्यस्तो कुनै खासै वर्चस्व जमाएको विश्वविद्यालय त छैन, तर मैले त्यहाँ भेटेका अधिकांश उद्यमीहरू चीनकै अन्य सहरहरूबाट बसाइँ सरेर आएका हुन्। उनीहरूले उहानमा बस्दा दिनको आठ वा नौ घण्टा मात्र काम गर्थे होलान्, तर शेन्जेन आइपुगेपछि उनीहरू सामानलाई अझ सस्तो, राम्रो र छिटो बनाउनकै लागि दिनको १२, १३ वा १४ घण्टासम्म पनि काम गर्न तयार हुन्छन्। तपाईँलाई के लाग्छ, चीनमा यस प्रकारको कार्य संस्कृति कसरी विकास भयो?

झाङ वेइवेइ: यो चीनको आन्तरिक प्रतिस्पर्धा हो, जसलाई "इन्भोल्युसन" (आन्तरिक सङ्घर्ष वा तीव्र प्रतिस्पर्धा) पनि भनिन्छ, र यो अत्यन्तै क्रुर छ। पहिलो कुरा, यसको एउटा प्रतिनिधि उदाहरण 'गाओकाओ' ( चिनियाँ विश्वविद्यालय प्रवेश परीक्षा) हो। गाओकाओ सबैका लागि एउटा निष्पक्ष परीक्षा हो; तपाईँको प्राप्ताङ्कले नै तपाईँ कुन विश्वविद्यालयमा पढ्ने भन्ने कुराको निर्धारण गर्दछ। सुधार र खुलापनको नीतिपछि अवसरहरू अझ बढी विविध बनेका छन्; विश्वविद्यालय जानु केवल एउटा बाटो मात्र हो, र सफलताका अरू अनगिन्ती बाटाहरू छन्। धेरै चिनियाँ उद्यमीहरूसँग उच्च औपचारिक शिक्षा छैन, तैपनि उनीहरू निकै सफल छन्। जसमा इन्डोनेसियामा लगानी गरिरहेका धेरै चिनियाँ उद्यमीहरू पनि पर्दछन्। उनीहरूको यो उद्यमशीलताको भावना चिनियाँ सांस्कृतिक परम्परासँग अभिन्न रूपमा जोडिएको छ। स्पष्ट रूपमा भन्नुपर्दा, चिनियाँहरू विश्वकै सबैभन्दा बढी कडा परिश्रम गर्ने मानिसहरूमध्ये एक हुन्, र चिनियाँ भाषामा "परिश्रम" वा "लगनशीलता" सँग सम्बन्धित सबै शब्दहरू सकारात्मक अर्थ बोक्ने खालका छन्।

जहाँसम्म इनोभेसनको कुरा छ, म चिनियाँ मानिसहरूमा नवप्रवर्तनकारी क्षमताको अभाव छ र उनीहरू केवल कण्ठ गर्ने कुरामा मात्र भर पर्छन् भन्ने पश्चिमा प्रचारबाजीको कडा विरोध गर्छु। म भन्छु, हामी यथार्थवादी हुनैपर्छ। १९ औँ शताब्दीको सुरुवातभन्दा अघिका हजारौँ वर्षसम्म चीन, वा भनौँ चिनियाँ सभ्यताले युरोपको नेतृत्व गरेको थियो। त्यस समयको अधिकांश कालखण्डमा चीन विश्वकै सबैभन्दा ठुलो अर्थतन्त्र थियो, र चिनियाँ मानिसहरूले दशौँ हजारौँ आविष्कारहरू गरेका थिए।

उद्यमशीलताको भावना चिनियाँ सांस्कृतिक परम्परासँग अभिन्न रूपमा जोडिएको छ। स्पष्ट रूपमा भन्नुपर्दा, चिनियाँहरू विश्वकै सबैभन्दा बढी कडा परिश्रम गर्ने मानिसहरूमध्ये एक हुन्, र चिनियाँ भाषामा "परिश्रम" वा "लगनशीलता" सँग सम्बन्धित सबै शब्दहरू सकारात्मक अर्थ बोक्ने खालका छन्।

पश्चिमा सञ्चारमाध्यमहरू प्रायः चीन, इस्लामिक जगत र रुसका बारेमा संकीर्ण एवं रुढीवादी धारणाहरूले भरिएका हुन्छन्। उनीहरू चीन, इरान र रुससँग डराउँछन्। अवश्य पनि, उनीहरू जे मन लाग्छ त्यही भन्न सक्छन्, तर अन्ततः उनीहरूले के बुझ्नेछन् भने चीन असाधारण नवप्रवर्तनकारी सम्भावना भएको देश हो, जहाँ हरेक दिन नयाँ-नयाँ आविष्कारहरू भइरहेका छन्।
(झाङ वेइवेइ राष्ट्रिय उच्च-स्तरीय थिंक ट्याङ्क परिषद्का सदस्य, फुदान विश्वविद्यालय अन्तर्गत 'चाइना इन्स्टिच्युट' का डिन हुन्। गीता विर्जवान इन्डोनेसियाका पूर्व वाणिज्य मन्त्री हुन्।  )

स्रोत: https://www.guancha.cn

अनुवादक- केदार सिटौला

(यो अनुवाद लेख साभार छाप्नेले अनिवार्य रुपमा अनुवादकको नाम, मूल लेखको स्रोत र दायित्वबोधको हाइपरलिङ्कसहित स्रोत खुलाउनुहोला ।  –दायित्वबोध)

 

दायित्वबोधको विशेष अनुरोध

वाम वैचारिकीको रक्षा र प्रबर्द्धनका लागि दायित्वबोध अनलाइन निरन्तर रहनु जरुरी छ भन्ने तपाईंलाई लाग्छ ? के दायित्वबोधमा प्रकाशित भइरहेका सामग्रीहरु उपयोगी र पठनीय छन् भन्ने तपाईं ठान्नुहुन्छ ? दायित्वबोधको निरन्तरताको लागि तपाईंको सहयोगले ठूलो अर्थ राख्छ !

तपाईंले कसरी सहयोग गर्न सक्नुहुन्छ ?

–सामर्थ्यअनुसारको आर्थिक सहयोग गरेर । –विचारप्रधान लेखरचनाहरु उपलब्ध गराएर । –दायित्वबोधमा छापिएका लेखरचनाहरु शेयर गरेर । दायित्वबोधको फेसबुक पेज, युट्युब, ट्विटर, टिकटक लगायतका सामाजिक सञ्जाल पेजहरु लाइक–शेयर–सब्स्क्राइब गरेर ।

दायित्वबोधलाई आर्थिक सहयोग गर्नका लागि

https://dayitwabodh.com/page/support-us/