क्षितिज पारिको यात्री: इब्न बतुताको अविस्मरणीय विश्व-परिक्रमा

पहाडका थुम्काहरू छिचोल्दै आएको एउटा चिसो समुद्री हावाको झोक्काले ट्यान्जियर बन्दरगाहमा लङ्गर हालिएका जहाजका पालहरूलाई विस्तारै हल्लाइरहेको थियो। सन् १३२५ को जुन महिनाको त्यो एउटा सामान्य बिहानी थियो, जसले विश्व इतिहासको एउटा स्वर्णिम अध्यायको ढोका खोल्दै थियो। मात्र २१ वर्षको एक जम्जमाउँदो तन्नेरी ! उनको आँखामा सपनाको विशाल सागर र काँधमा एउटा सानो कपडाको झोला झुन्डिएको थियो । उनी आफ्नो घरको दैलोमा उभिएर टोलाइरहेको थियो। त्यो तन्नेरी अरू कोही नभएर अबु अब्दुल्लाह मोहम्मद इब्न अब्दुल्लाह अल-लवाती अत-तन्जी इब्न बतुता थिए।

उनले आफ्नी वृद्ध आमाको आशिर्वाद लिँदा आँखाबाट खसेका आँसुका ढिकाहरूलाई पछ्यौरीले पुछे। उनलाई थाहा थियो, यो बिदाइ सामान्य थिएन। इस्लाम धर्मको सबैभन्दा पवित्र स्थल मक्काको तीर्थयात्रा अर्थात् हज गर्ने एउटा पवित्र धार्मिक सङ्कल्प मनमा लिएर घरबाट निस्कँदै गर्दा ती तन्नेरीलाई अलिकति पनि ज्ञान थिएन– उनले टेक्दै गरेको यो पहिलो पाइला, मानव इतिहासकै सबैभन्दा लामो र साहसिक यात्राको सुरुवात बन्नेछ। उनले आफ्नो जन्मभूमि छोड्दाको त्यो कारुणिक क्षणलाई पछि आफ्नो संस्मरणमा लेखेका छन्, "म आफ्ना आमाबुबा र बन्धुबान्धवलाई छोडेर यसरी निस्किएँ, जसरी गुँडबाट कुनै चरा एक्लै उडेर अनन्त आकाशमा बिलाउँछ।"

त्यो युग आधुनिक प्रविधिको सञ्चार र सुविधायुक्त यातायातको युग थिएन। त्यो त चौधौँ शताब्दीको यस्तो अन्धकारमय र अनिश्चित परिवेश थियो, जहाँ एउटा सहरबाट अर्को सहरमा जानु भनेको मृत्युको मुखमा हात हाल्नु जस्तै मानिन्थ्यो। नक्साहरू अधुरा थिए, बाटाहरू अज्ञात थिए र जङ्गलहरू हिंस्रक जनावर तथा त्योभन्दा पनि क्रूर डाँकाहरूले भरिएका हुन्थ्यो। तर, ती तमाम चुनौतीहरूलाई छिचोल्ने अठोटका साथ इब्न बतुता मोरक्कोको सुखसयल जीवन र आफ्नो सम्भ्रान्त परिवारको कानुनी विरासतलाई त्यागेर अनन्त यात्राको पहिलो पाइला चाल्दै अगाडि बढे।

 उनको परिवार इस्लामिक कानुन अर्थात् शरियाको ज्ञाताहरूको रूपमा प्रतिष्ठित थियो। उनी आफैँले पनि 'मालिकी' विचार सम्प्रदाय अनुसार काजी वा न्यायाधीश बन्ने उच्च शिक्षा र तालिम पाइसकेका थिए। यही कानुनी र धार्मिक विद्वता नै पछि गएर उनको यात्राको सबैभन्दा ठूलो हतियार र सुरक्षा कवच बन्यो ।  तत्कालीन मुस्लिम विश्वमा एउटा शिक्षित काजीको स्थान र सम्मान राजा-महाराजाहरूको दरबारदेखि सामान्य गाउँका झुपडीहरूसम्म अत्यन्तै उच्च हुने गर्दथ्यो।

नक्साहरू अधुरा थिए, बाटाहरू अज्ञात थिए र जङ्गलहरू हिंस्रक जनावर तथा त्योभन्दा पनि क्रूर डाँकाहरूले भरिएका हुन्थ्यो। तर, ती तमाम चुनौतीहरूलाई छिचोल्ने अठोटका साथ इब्न बतुता मोरक्कोको सुखसयल जीवन र आफ्नो सम्भ्रान्त परिवारको कानुनी विरासतलाई त्यागेर अनन्त यात्राको पहिलो पाइला चाल्दै अगाडि बढे।

ट्यान्जियरबाट सुरु भएको उनको यात्रा उत्तर अफ्रिकाको विशाल मरुभूमि र तटीय रेखाहरू हुँदै अगाडि बढ्यो। अल्जेरिया र ट्युनिसियाका आगो ओकल्ने बालुवाका ढिस्काहरू पार गर्दा उनले पहिलोपटक प्रकृतिको कठोर रूप र एकाकीपनको वास्तविक अनुभूति गरे। बाटोमा लाग्ने कडा ज्वरो र रोगको प्रकोपले उनलाई कैयौँ पटक मृत्युको सङ्घारमा पुर्‍यायो। ट्युनिसिया पुग्दा उनी यति बिरामी थिए कि घोडाको जीनमा बस्न समेत सक्दैनथे। तर, उनको अदम्य इच्छाशक्तिले उनलाई लड्न दिनेवाला थिएन। उनले आफूलाई घोडाको जीनमा कपडाले बाँधेर भए पनि यात्रा जारी राखे। त्यही बेला उनले एउटा यात्रीहरूको लावालस्कर अर्थात् काफिलासँग सहकार्य गर्न थाले, किनभने मरुभूमिमा एक्लै हिँड्नु भनेको डाँकाहरूको हातबाट आफ्नो चिहान खन्नु सरह हुन्थ्यो।

इजिप्टको भूमिमा पाइला टेक्दा इब्न बतुताको आँखा तिर्मिराए। तत्कालीन विश्वको बौद्धिक र व्यापारिक केन्द्र मानिने कायरो सहरको भव्यताले उनलाई मन्त्रमुग्ध बनायो। निल नदीको किनारमा अवस्थित कायरोका विशाल मस्जिदहरू, गगनचुम्बी महलहरू र मानिसहरूको अथाह भीडभाडले उनलाई नयाँ ऊर्जा दियो। कायरोमा उनले कैयौँ इस्लामिक विद्वानहरूसँग भेटघाट गरे र आफ्नो ज्ञानको दायरालाई अझ फराकिलो बनाए। यहाँबाट उनी जेरुसेलम र दमास्कस जस्ता ऐतिहासिक र पवित्र सहरहरू हुँदै अगाडि बढे। दमास्कसको समृद्ध संस्कृति र त्यहाँको सामाजिक व्यवस्थाको वर्णन उनले आफ्नो संस्मरणमा निकै रोचक ढंगले गरेका छन्। अन्ततः, यात्रा सुरु गरेको झण्डै साढे एक वर्षको अथक परिश्रम र कठीन यात्रापछि, सन् १३२६ को अन्त्यतिर उनी मक्काको पवित्र भूमिमा पुग्न सफल भए। आफ्नो जीवनको मुख्य उद्देश्य पूरा हुँदा उनी भावविह्वल भए, तर मक्का पुगेपछि उनको भित्र सुषुप्त अवस्थामा रहेको अन्वेषक र यात्रु जागृत भइसकेको थियो। उनले महसुस गरे कि संसार उनको सानो गृहसहरभन्दा कति धेरै विशाल, विविधतायुक्त र रहस्यमयी छ। उनले मक्कामा बस्ने कि घर फर्कने भन्ने दोसाँधलाई तोड्दै एउटा ऐतिहासिक निर्णय गरे– उनी घर फर्किने छैनन्, बरु जहाँसम्म बाटो जान्छ, त्यहाँसम्म संसारलाई आफ्नै आँखाले हेर्नेछन्।

मक्काबाट इब्न बतुताको वास्तविक साहसिक यात्राको दोस्रो खण्ड सुरु भयो, जसले उनलाई इराक र पर्सिया अर्थात् इरानको प्राचिन भूमितर्फ डोर्‍यायो। मङ्गोल आक्रमणको विभीषिकाबाट तङ्ग्रिँदै गरेको बग्दाद सहर पुग्दा उनले इतिहासका भग्नावशेषहरूका बीचबाट पलाउँदै गरेको नयाँ जीवन देखे। बग्दादको ऐतिहासिक पुस्तकालय र प्राचिन सभ्यताका अवशेषहरूले उनलाई इतिहासको गहिराइ बुझ्न मद्दत गर्‍यो। उनी त्यहाँबाट इरानको पहाडी इलाका र सांस्कृतिक रूपमा धनी सहर इसफाहान र शिराज पुगे। इरानको कला, गलैँचा बुन्ने परम्परा र त्यहाँका मानिसहरूको आतिथ्य सत्कारले उनको मन जित्यो।

चौधौँ शताब्दीको त्यो कालखण्डमा किल्वा अफ्रिकी सुन र हात्तीको दाँत व्यापारको एउटा निकै समृद्ध केन्द्र थियो। त्यहाँका रैथाने अफ्रिकी संस्कृति र इस्लामिक सभ्यताको अनौठो मिश्रण देखेर उनी अचम्मित भए। त्यहाँका शासकहरूको उदारता र विशाल काठका भवनहरूको सुन्दरताले उनलाई अफ्रिका महादेशप्रतिको पश्चिमा दृष्टिकोण कति गलत थियो भन्ने कुराको बोध गरायो।

यसपछि उनको यात्रा दक्षिणतर्फ मोडियो। लाल सागरको बाटो हुँदै उनी यमनको अद्भूत पहाडी सहरहरूमा पुगे। यमनको व्यापारिक केन्द्र एडेनमा पुगेपछि उनले समुद्री व्यापारको शक्ति र प्रभावलाई बुझ्ने मौका पाए। त्यहाँबाट उनले एउटा काठको सानो जहाजमा चढेर हिन्द महासागरको अज्ञात पानीमा आफ्नो भाग्य सुम्पिदिए। यो उनको पहिलो ठूलो समुद्री यात्रा थियो। पूर्वी अफ्रिकाको किनारै-किनार अगाडि बढ्दै उनी सोमालियाको मोगादिसु, केन्याको मोम्बासा र तान्जानियाको प्रसिद्ध टापु जान्जिबार र किल्वा पुगे। चौधौँ शताब्दीको त्यो कालखण्डमा किल्वा अफ्रिकी सुन र हात्तीको दाँत व्यापारको एउटा निकै समृद्ध केन्द्र थियो। त्यहाँका रैथाने अफ्रिकी संस्कृति र इस्लामिक सभ्यताको अनौठो मिश्रण देखेर उनी अचम्मित भए। त्यहाँका शासकहरूको उदारता र विशाल काठका भवनहरूको सुन्दरताले उनलाई अफ्रिका महादेशप्रतिको पश्चिमा दृष्टिकोण कति गलत थियो भन्ने कुराको बोध गरायो।

पूर्वी अफ्रिकाको यात्रापछि उनी पुनः ओमानको खाडी हुँदै मक्का फर्किए। तर, उनको घुमन्ते पाइलाहरूलाई एकै ठाउँमा धेरै समय बस्न राजी थिएन। सन् १३३२ को आसपासमा उनले उत्तरतर्फको नयाँ र अझ बढी जोखिमपूर्ण मार्ग रोजे। उनी सिरिया हुँदै एनाटोलिया अर्थात् आधुनिक टर्कीको भूमिमा प्रवेश गरे। टर्कीमा त्यतिबेला साना-साना अटोमन इमारातहरूको उदय हुँदै थियो। त्यहाँका स्थानीय शासकहरू र 'अखी' भनिने युवाहरूको व्यावसायिक र परोपकारी सङ्गठनहरूले इब्न बतुतालाई शाही अतिथि जस्तै सम्मान दिए। टर्कीको प्राकृतिक सौन्दर्य र हिउँले ढाकिएका पहाडहरू पार गर्दै उनी कृष्ण सागरको नीलो पानीमा पुगे। कृष्ण सागर पार गर्नु उनको जीवनको सबैभन्दा डरलाग्दो अनुभवहरूमध्ये एक थियो। भयानक समुद्री आँधीले उनको जहाजलाई डुङ्गा जस्तै हल्लाइदिएको थियो र सबै यात्रुहरूले जीवित रहने आशा मारिसकेका थिए। तर, भाग्यले उनलाई फेरि पनि बचायो।

कृष्ण सागर पार गरेपछि उनी 'गोल्डेन होर्ड' अर्थात् सुनौलो साम्राज्यको नियन्त्रणमा रहेको दक्षिणी रुस र युक्रेनको अनन्त घाँसे मैदान (स्टेपी क्षेत्र) मा पुगे। त्यो मङ्गोल सम्राट् चंगेज खानका वंशज सुल्तान मोहम्मद उजबेग खानको साम्राज्य थियो। मङ्गोलहरूको घुमन्ते जीवनशैली, उनीहरूका विशाल गुड्ने घरहरू (जसलाई 'यर्ट' भनिन्थ्यो) र अनौठो खानपान देखेर इब्न बतुता आश्चर्यमा परे। त्यहाँ उनले घोडाको मासु र घोडाको अमिलो पारिएको दूध (कुमिस) को स्वाद चाख्नुपर्‍यो । त्यो उनको परम्परागत अरबी खानपानभन्दा पूर्ण रूपमा भिन्न थियो। सुल्तान उजबेग खानकी एक गर्भवती रानी, जो बाइजान्टिन साम्राज्यकी राजकुमारी थिइन्, आफ्नो बच्चा जन्माउन माइती सहर कन्स्टान्टिनोपल (आधुनिक इस्तानबुल) जाने तयारीमा थिइन्। इब्न बतुताले यो सुवर्ण अवसरलाई गुम्न दिएनन् र उनी शाही टोलीको हिस्सा बनेर इसाई जगतको मुटु मानिने कन्स्टान्टिनोपल पुगे। त्यहाँ उनले प्रसिद्ध 'हागिया सोफिया' चर्चको भ्रमण गरे र इसाई सम्राट् एन्ड्रोनीकस चौथोसँग प्रत्यक्ष भेटघाट गरे। एउटा कट्टर मुस्लिम परिवारमा जन्मेका काजीका लागि यो इसाई र मुस्लिम सभ्यताको मिलनविन्दुको अनुभव निकै अभूतपूर्व र आँखाहरू खोल्ने खालको थियो।

कन्स्टान्टिनोपलको ऐतिहासिक यात्रापछि इब्न बतुता पुनः रूसी मैदानहरूमा फर्किए र पूर्वतर्फको यात्रा सुरु गरे। अब उनको निशानामा थियो– धन र वैभवको देश, भारतवर्ष। उनी मध्य एसियाको प्राचिन रेशम मार्ग (सिल्क रोड) का ऐतिहासिक सहरहरू बुखारा, समरकन्द र बल्ख हुँदै अगाडि बढे। यी सहरहरू मङ्गोल विनाशको घाउबाट बिस्तारै ब्युँतिँदै थिए। मध्य एसियाको कडा जाडो र हिउँका आँधीहरूलाई झेल्दै उनी इतिहासकै सबैभन्दा कठीन अवरोधहरूमध्ये एक, हिन्दूकुश हिमालको फेदीमा आइपुगे। हिन्दूकुशको अर्थ हुन्छ 'हिन्दूहरूको संहारक', किनभने त्यहाँको अत्यधिक उचाइ, पातलो हावा र शून्यभन्दा धेरै तलको तापक्रमले कैयौँ भरिया र यात्रीहरूको ज्यान लिने गर्दथ्यो। इब्न बतुता र उनको टोलीले हिउँमाथि कपडाहरू ओछ्याउँदै भएपनि यात्रा निरन्तर जारी राखेर कठाङ्ग्रिँदै ती उच्च भञ्ज्याङहरू पार गरे। यो यात्रा उनको शारीरिक र मानसिक क्षमताको चरम परीक्षा थियो।

सन् १३३३ को सेप्टेम्बर महिनामा, अन्ततः इब्न बतुताले सिन्धु नदीको विशाल प्रवाहलाई देखे। उनी भारतको सुप्रसिद्ध र इतिहासकै सबैभन्दा विवादास्पद शासक मोहम्मद बिन तुगलकको शासनकालमा दिल्ली सल्तनतको भूमिमा प्रवेश गरिसकेका थिए। तुगलक आफ्नो अद्भूत बुद्धिमत्ता, अत्यधिक उदारता र अर्कोतर्फ चरम सनकीपन एवं क्रूरताका लागि इतिहासमा 'पागल राजा' का रूपमा चिनिन्थे। सुल्तानलाई बाहिरी संसारका विद्वानहरू, वैज्ञानिकहरू र कानुनी ज्ञाताहरूलाई आफ्नो दरबारमा उच्च पद दिनुमा ठूलो गर्व लाग्थ्यो। जब इब्न बतुता दिल्लीको शाही दरबारमा हाजिर भए, सुल्तान उनको अरबी पृष्ठभूमि र कानुनी ज्ञानबाट निकै प्रभावित भए। उनलाई तुरुन्तै दिल्लीको 'काजी' (मुख्य न्यायाधीश) को गरिमामय पदमा नियुक्त गरियो। यसका साथै उनलाई बस्नका लागि विशाल महल, नोकरचाकर र वार्षिक हजारौँ सुनका सिक्का (टङ्का) को जागिर दिइयो।

काजीको रूपमा उनले दिल्लीको न्याय प्रणाली र सामाजिक संरचनालाई नजिकबाट हेरे। उनले सती प्रथा जस्ता भारतीय उपमहाद्वीपका अनौठा र हृदयविदारक परम्पराहरू प्रत्यक्ष देखे, जसको वर्णन उनले निकै गम्भीरताका साथ आफ्नो पुस्तकमा गरेका छन्।

दिल्लीमा इब्न बतुताले करिब आठ वर्ष बिताए। यो अवधि उनको जीवनको सबैभन्दा विलासी तर उत्तिकै तनावपूर्ण र डरलाग्दो समय थियो। काजीको रूपमा उनले दिल्लीको न्याय प्रणाली र सामाजिक संरचनालाई नजिकबाट हेरे। उनले सती प्रथा जस्ता भारतीय उपमहाद्वीपका अनौठा र हृदयविदारक परम्पराहरू प्रत्यक्ष देखे, जसको वर्णन उनले निकै गम्भीरताका साथ आफ्नो पुस्तकमा गरेका छन्। तर, मोहम्मद बिन तुगलकको दरबारमा बस्नु भनेको बाघको गुफामा सुत्नु जस्तै थियो। सुल्तानको मूड कतिखेर परिवर्तन हुन्थ्यो, कसैलाई थाहा हुँदैनथ्यो। सामान्य गल्तीमा पनि मानिसहरूलाई हात्तीको खुट्टा मुनि कुल्चाएर वा जिउँदै छाला काढेर मारिन्थ्यो।

एउटा घटनाले इब्न बतुताको जीवनलाई नै उलटपुलट पारिदियो। सुल्तानको नजरमा विद्रोही मानिएका एक सुफी सेखसँग इब्न बतुताको मित्रता रहेको कुरा दरबारिया गुप्तचरहरूले सुल्तानको कानमा पुर्‍याए। सुल्तान क्रुद्ध भए र इब्न बतुतालाई उनको महलमा नजरबन्द गरियो। उनका सबै सुखसुविधाहरू खोसिए र बाहिर हतियारधारी सैनिकहरू पहरा दिन थाले। इब्न बतुतालाई थाहा थियो कि अब कुनै पनि बेला उनको मारिने पालो आउन सक्छ। उनले ती दिनहरूमा मृत्युलाई यति नजिकबाट देखे कि उनले लगातार उपवास बस्दै ईश्वरसँग प्रार्थना गर्न थाले। तर केही समयपछि सुल्तानको रिस शान्त भयो वा उनले इब्न बतुताको निर्दोषिता महसुस गरे, र उनलाई रिहा गरियो। तर, यस घटनाले इब्न बतुताको मनमा यति ठूलो डर पैदा गरिदियो कि उनले दिल्ली र सुल्तानको जागिर छोड्ने निर्णय गरे। उनले आफूलाई सबै सम्पत्तिबाट अलग गर्दै एउटा जोगी वा फकिरको भेष धारण गरे।

तर, सुल्तान तुगलक उनलाई सजिलै छोड्ने मुडमा थिएनन्। सन् १३४१ मा सुल्तानले इब्न बतुतालाई एउटा नयाँ र महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी दिए। चीनको मङ्गोल युआन साम्राज्यका सम्राटसँग कूटनीतिक सम्बन्ध सुदृढ गर्नका लागि सुल्तानले इब्न बतुतालाई दिल्ली सल्तनतको शाही राजदूत बनाएर चीन पठाउने घोषणा गरे। यो जागिर मात्र थिएन, यो त दिल्लीबाट सुरक्षित रूपमा निस्कने एउटा सुनौलो मौका थियो। इब्न बतुता ठूलो शाही टोली, महँगा उपहारहरू, सयौँ सैनिक र दासीहरूको लावालस्करसहित दिल्लीबाट प्रस्थान गरे।

तर, चीनतर्फको यो यात्रा सुरु हुनासाथ अनिष्टका बादलहरू मडारिन थाले। दिल्लीबाट दक्षिण भारततर्फ जाँदै गर्दा मध्य भारतको जङ्गलमा विद्रोही हिन्दू डाँकाहरूको एउटा ठूलो समूहले शाही टोलीमाथि अचानक छापामार आक्रमण गर्‍यो। सेना तितरबितर भयो, उपहारहरू लुटिए र इब्न बतुता आफ्ना साथीहरूबाट बिछोडिएर जङ्गलमा एक्लै परे। डाँकाहरूले उनलाई पक्रिए र उनको लुगा कपडा समेत लुटेर उनलाई मार्ने तयारी गरे। तर, आफ्नो वाकपटुता र अनुनय-विनयका कारण उनी कुनै तरिकाले उनीहरूको पञ्जाबाट उम्किन सफल भए। उनी लगातार सात दिनसम्म विना अन्नपानी, जुत्ताविनाका खुट्टाले जङ्गलको काँडा र ढुङ्गाहरूमा हिँडिरहे। तिर्खाले ओठ फुटिसकेका थिए र शरीर गलिसकेको थियो। आठौँ दिनमा उनी अर्धमूर्छित अवस्थामा एउटा मुस्लिम गाउँमा पुगे, जहाँका स्थानीयले उनको ज्यान बचाए।

जसोतसो उनी दक्षिण भारतको कालीकट (आधुनिक कोझिकोड) बन्दरगाहमा पुगे, जहाँ चीन जाने विशाल जहाजहरू पर्खिरहेका थिए। तर, दुर्भाग्यले उनको पिछा छोडेको थिएन। जहाजमा सामान र मानिसहरू चढाइँदै गर्दा समुद्रमा अचानक एउटा भीषण चक्रवात आयो। इब्न बतुता किनारमै उभिएर हेरिरहेका थिए, उनको आँखा अगाडि उपहार र मानिसहरूले भरिएको ठूलो जहाज समुद्रको छालहरूमा ठोक्किएर ध्वस्त भयो र त्यसमा रहेका सबै मानिसहरू डुबे। अर्को एउटा सानो जहाज, जसमा उनका दासीहरू र केही सामान थिए, त्यो आँधीको वेगसँगै अज्ञात दिशातिर बगेर गयो। एकै झट्कामा इब्न बतुता फेरि सडकमा आइपुगे। न त उनीसँग चीन जाने उपहार बाँकी थियो, न त दिल्ली फर्किने हिम्मत। दिल्ली फर्केमा सुल्तान तुगलकले असफलताको सजायस्वरूप उनको टाउको काटिदिने निश्चित थियो।

आफ्नो ज्यान जोगाउन उनी केही समयका लागि दक्षिण भारतका साना मुस्लिम राज्यहरूमा शरण लिन पुगे। त्यहाँबाट उनी हिन्द महासागरको अर्को कुनामा अवस्थित टापुहरूको देश माल्दिभ्सतर्फ लागे। माल्दिभ्सको सेतो बालुवा र नरिवलका बोटहरूले घेरिएको शान्त वातावरण उनको थकित शरीरका लागि एउटा वरदान साबित भयो। माल्दिभ्समा त्यतिबेला भर्खरै मात्र इस्लाम धर्मको आगमन भएको थियो र त्यहाँ कोही पनि दक्ष कानुनी ज्ञाता थिएनन्। इब्न बतुताको आगमनको खबर पाउनासाथ त्यहाँका शासकहरूले उनलाई टापुको मुख्य काजी नियुक्त गरे।

त्यहाँको खुकुलो र स्वतन्त्र जीवनशैली अभ्यस्त भएका स्थानीयहरूसँग उनको कडा कानुनी नियमहरूको छिट्टै टकराव सुरु भयो। विशेष गरी महिलाहरूको पहिरनको विषयमा उनको ठूलो मतभेद भयो, किनभने त्यहाँका महिलाहरू माथिल्लो शरीरमा कपडा लगाउँदैनथे, जुन इब्न बतुताको परम्परागत विचारमा स्वीकार्य थिएन।

माल्दिभ्समा उनले नौ महिना बिताए। यस क्रममा उनले त्यहाँको न्याय प्रणालीलाई कडा बनाउने प्रयास गरे, जस्तै चोरी गर्नेको हात काट्ने वा प्रार्थना नगर्नेलाई सजाय दिने। तर, त्यहाँको खुकुलो र स्वतन्त्र जीवनशैली अभ्यस्त भएका स्थानीयहरूसँग उनको कडा कानुनी नियमहरूको छिट्टै टकराव सुरु भयो। विशेष गरी महिलाहरूको पहिरनको विषयमा उनको ठूलो मतभेद भयो, किनभने त्यहाँका महिलाहरू माथिल्लो शरीरमा कपडा लगाउँदैनथे, जुन इब्न बतुताको परम्परागत विचारमा स्वीकार्य थिएन। माल्दिभ्समा उनले शाही परिवारका महिलाहरूसहित चारजना स्थानीय महिलाहरूसँग विवाह गरे। तर, राजनीतिक षड्यन्त्र र दरबारिया खिचातानीका कारण त्यहाँ पनि उनको बसाई सुरक्षित रहेन। उनी आफ्ना पत्नी र छोराछोरीहरूलाई त्यहीँ छोडेर श्रीलंकातिर लागे।

श्रीलंकामा उनले प्रसिद्ध 'एडमको चुचुरो' (Adam's Peak) वा श्री पाद हिमालको आरोहण गरे, जुन मुस्लिम, हिन्दू र बौद्ध तीनवटै धर्मका लागि पवित्र मानिन्थ्यो। हिमालको फेदीमा रहेका जङ्गलहरू र त्यहाँका हिंसक जङ्गली हात्तीहरूको आक्रमणबाट बच्दै उनले त्यो कठीन उचाइ पार गरे। श्रीलंकाका राजा आर्यचक्रवर्तीले उनलाई राम्रो स्वागत गरे र बहुमूल्य रत्नहरू उपहार दिए। तर, श्रीलंकाबाट फर्कने क्रममा फेरि समुद्री डाँकाहरूले उनको जहाजमाथि आक्रमण गरे र राजाले दिएका सबै रत्न तथा लुगाफाटो समेत लुटेर उनलाई नाङ्गै एउटा अपरिचित किनारमा छोडिदिए।

तर, इब्न बतुता हार मान्ने मानिस थिएनन्। उनी पुनः भारतको बङ्गाल (सोनारगाउँ) पुगे, जसलाई उनले "वरदान र सुविधाहरूले भरिएको तर नरक जस्तै तातो र ओसिलो ठाउँ" भनेर वर्णन गरेका छन्। बङ्गालबाट उनी सुमात्रा (आधुनिक इन्डोनेशिया) को 'सामुद्र पासै' साम्राज्य पुगे, जहाँका सुल्तानले उनलाई चीन जाने अर्को एउटा ठूलो जहाजको व्यवस्था गरिदिए। अन्ततः, सन् १३४५ को आसपासमा इब्न बतुता चीनको दक्षिणमा अवस्थित क्वानझौ (Quanzhou) बन्दरगाहमा उत्रिए, जसलाई उनी 'जायतुन' भन्थे।

चौधौँ शताब्दीको चीन संसारकै सबैभन्दा विकसित, व्यवस्थित र प्राविधिक रूपमा धनी देश थियो। इब्न बतुता चीनको विशालता, त्यहाँका चौडा सडकहरू, कागजको नोटको प्रयोग (जुन बाहिरी संसारका लागि एउटा चमत्कार जस्तै थियो) र पोर्सिलेन (चिनियाँ माटो) का भाँडाहरू उत्पादन गर्ने प्रविधि देखेर स्तब्ध भए। उनले लेखेका छन्, "चीन संसारकै सबैभन्दा सुरक्षित देश हो। एउटा एक्लो यात्री आफ्नो सम्पत्ति लिएर नौ महिनाको यात्रा विना कुनै डर गर्न सक्छ।" उनले चीनको प्रसिद्ध 'ग्रान्ड कनाल' को बाटो हुँदै खानबालिक (आधुनिक बेइजिङ) सम्मको यात्रा गरेको दाबी गरेका छन्। यद्यपि, चिनियाँ संस्कृति र त्यहाँका मानिसहरूको मूर्तिपूजा र सुँगुरको मासु खाने बानीसँग उनको इस्लामिक मान्यता मिल्न नसकेका कारण उनी त्यहाँ धेरै सहज महसुस गर्न सक्दैनथे। उनले लेखेका छन् कि चीन कला र समृद्धिको हिसाबले महान् भए पनि यसले मेरो आत्मालाई छुन सकेन।

चौधौँ शताब्दीको चीन संसारकै सबैभन्दा विकसित, व्यवस्थित र प्राविधिक रूपमा धनी देश थियो। इब्न बतुता चीनको विशालता, त्यहाँका चौडा सडकहरू, कागजको नोटको प्रयोग (जुन बाहिरी संसारका लागि एउटा चमत्कार जस्तै थियो) र पोर्सिलेन (चिनियाँ माटो) का भाँडाहरू उत्पादन गर्ने प्रविधि देखेर स्तब्ध भए।

चीनमा केही समय बिताएपछि उनलाई तीव्र रूपमा आफ्नो घरको सम्झना आउन थाल्यो। उनले महसुस गरे कि उनले आफ्नो जीवनको ठूलो हिस्सा यात्रामा बिताइसकेका छन् र अब आफ्नो मातृभूमि फर्कने बेला भएको छ। सन् १३४६ मा उनले चीनबाट फर्कने जहाज समाते। सुमात्रा, भारतको मालाबार तट, ओमान र इराक हुँदै उनी सन् १३४७ मा पुनः मध्य पूर्वको भूमिमा आइपुगे।

तर, उनी जब सिरिया र इजिप्ट पुगे, तब उनले संसारलाई एउटा नयाँ र भयानक त्रासदीको चंगुलमा फसेको पाए। त्यो त्रासदी थियो– 'ब्ल्याक डेथ' (Black Death) अर्थात् प्लेगको विश्वव्यापी महामारी। इतिहासकै यो सबैभन्दा घातक महामारीले तत्कालीन संसारको एक-तिहाइ जनसङ्ख्या सखाप पारिरहेको थियो। दमास्कस र कायरो जस्ता ठूला सहरहरू मसानघाट जस्ता देखिन्थे, जहाँ दैनिक हजारौँ मानिसहरूको मृत्यु भइरहेको थियो। इब्न बतुताले आफ्नो आँखा अगाडि मानिसहरू लडेर मरेको र समाजको तानाबाना भत्किएको बीभत्स दृश्य देखे। उनी आफैँ पनि कैयौँ पटक संक्रमितहरूको बीचबाट हिँडे, तर चमत्कारिक रूपमा उनी यस महामारीबाट जोगिन सफल भए।

उनी जब सिरिया र इजिप्ट पुगे, तब उनले संसारलाई एउटा नयाँ र भयानक त्रासदीको चंगुलमा फसेको पाए। त्यो त्रासदी थियो– 'ब्ल्याक डेथ' (Black Death) अर्थात् प्लेगको विश्वव्यापी महामारी। इतिहासकै यो सबैभन्दा घातक महामारीले तत्कालीन संसारको एक-तिहाइ जनसङ्ख्या सखाप पारिरहेको थियो।

महामारीको त्यो अन्धकारमय परिवेशलाई छिचोल्दै, अन्ततः सन् १३४९ को अप्रिल महिनामा इब्न बतुता मोरक्कोको फेस (Fez) सहर आइपुगे। जब उनी ट्यान्जियरको आफ्नो पुरानो घरको ढोकामा पुगे, उनको स्वागत गर्नका लागि उनकी आमा जीवित थिइनन्। उनको फर्किनु भन्दा केही महिना पहिले मात्र प्लेगका कारण उनकी आमाको मृत्यु भइसकेको थियो भने बुबाको मृत्यु धेरै वर्ष पहिले नै भइसकेको थियो। २५ वर्षपछि घर फर्कँदा उनले आफ्ना पुराना साथीहरू र आफन्तहरूलाई पाएनन्। सहर बदलिएको थियो, मानिसहरू बदलिएका थिए र उनी आफैँ पनि एउटा सामान्य युवाबाट संसारको सबैभन्दा ठूलो यात्रु बनिसकेका थिए।

घर फर्केको केही समयपछि नै उनको खुट्टामा फेरि ‘चिलाउन’ सुरु भयो। उनले महसुस गरे कि मोरक्कोको शान्त जीवन उनको नियति होइन। सन् १३५० मा उनी उत्तरतर्फ लागे र स्पेनको मुस्लिम नियन्त्रित क्षेत्र एन्डालुसिया (ग्रेनाडा) को यात्रा गरे, जहाँ उनले इसाई आक्रमणको विरुद्ध लडिरहेका मुस्लिम सैनिकहरूको वीरताको गाथा देखे। त्यसपछि सन् १३५२ मा उनले आफ्नो जीवनको अन्तिम र सबैभन्दा कठीन यात्राहरूमध्ये एक सुरु गरे– साहारा मरुभूमिको महायात्रा।

ऊँटहरूको एउटा ठूलो काफिलासँगै उनी साहाराको अनन्त, पानीविहीन र भुङ्ग्रो जस्तै  तात्तिएको बालुवाको सागरमा प्रवेश गरे। मरुभूमिको कडा गर्मी, पानीको अभाव र बालुवाका आँधीहरूले मानिसलाई जिउँदै पुरिदिन सक्थ्यो। तर, यो कठीन बाटो पार गर्दै उनी पश्चिम अफ्रिकाको समृद्ध 'माली साम्राज्य' पुगे। त्यहाँका प्रख्यात र इतिहासकै सबैभन्दा धनी राजा मन्सा मुसाका वंशज सुल्तान सुलेमानको दरबारमा उनले केही समय बिताए। मालीको अनौठो सामाजिक व्यवस्था, जहाँ महिलाहरूलाई धेरै स्वतन्त्रता थियो र मानिसहरू न्यायप्रति अत्यन्तै इमानदार थिए, त्यसले इब्न बतुतालाई निकै प्रभावित गर्‍यो। उनले प्रसिद्ध व्यापारिक सहर टिम्बक्टु र नाइजर नदीको पनि भ्रमण गरे।

दुई वर्षसम्म, फेस सहरको एउटा शान्त कोठामा बसेर इब्न बतुताले आफ्ना स्मृतिहरूको पिटारो खोले। उनले कुनै लिखित टिपोट वा डायरी राखेका थिएनन् (किनभने ती सबै यात्राका क्रममा डाँकाहरूले लुटिसकेका थिए), तर उनको स्मरणशक्ति अचम्मको थियो।

सन् १३५४ मा मोरक्कोका मारिनिद वंशका सुल्तान अबु इनान फारिसले इब्न बतुतालाई तुरुन्तै राजधानी फेस फर्कन र आफ्नो यात्रालाई सदाका लागि टुङ्ग्याउन शाही आदेश जारी गरे। सुल्तानलाई थाहा थियो– इब्न बतुताको दिमागमा संसारको यस्तो ज्ञान भण्डार छ, जुन उनीसँगै मरेर जानु मानव सभ्यताका लागि ठूलो क्षति हुनेछ। सुल्तानले आफ्ना प्रमुख विद्वान र उत्कृष्ट लेखक इब्न जुजाय (Ibn Juzayy) लाई इब्न बतुताका अनुभवहरूलाई लिपिबद्ध गर्ने जिम्मेवारी सुम्पे।

अर्को दुई वर्षसम्म, फेस सहरको एउटा शान्त कोठामा बसेर इब्न बतुताले आफ्ना स्मृतिहरूको पिटारो खोले। उनले कुनै लिखित टिपोट वा डायरी राखेका थिएनन् (किनभने ती सबै यात्राका क्रममा डाँकाहरूले लुटिसकेका थिए), तर उनको स्मरणशक्ति अचम्मको थियो। उनले प्रत्येक सहरको नाम, त्यहाँका शासकहरूको स्वभाव, बजारको मूल्य, स्थानीय वनस्पति, खानपान र आफूले भोगेका सानाभन्दा साना घटनाहरूको जीवन्त विवरण मौखिक रूपमा सुनाए। इब्न जुजायले त्यसलाई सुन्दर र अलङ्कारिक अरबी भाषामा उने। सन् १३५६ मा यो महान् कार्य सम्पन्न भयो र इतिहासले एउटा कालजयी कृति पायो, जसको औपचारिक नाम 'तुहफत अन-नुज्जार फि गराईब अल-अमसार वा अजाइब अल-असफार' (शहरका चमत्कार र यात्राका आश्चर्यहरू हेर्नेहरूका लागि एउटा उपहार) राखियो। तर, यो पुस्तक संसारभर छोटकरीमा 'रिह्ला' (The Rihla) अर्थात् 'यात्रा संस्मरण' को नामले अमर बन्यो।

इब्न बतुताको यो यात्रा र उनको संस्मरण 'रिह्ला' को विश्व इतिहास र भूगोलमा के-कस्तो प्रभाव र योगदान रह्यो त? यसको मूल्याङ्कन गर्दा हामी उनलाई आधुनिक भूगोल र मानवशास्त्र (Anthropology) का जनकमध्ये एक पाउन सक्छौँ।

पहिलो कुरा, उनको यात्राको दायरा समकालीन इतिहासमा अभूतपूर्व थियो। उनका समकालीन युरोपेली यात्री मार्को पोलोले भन्दा इब्न बतुताले तीन गुणा बढी दूरी तय गरेका थिए। मार्को पोलोले मुख्य रूपमा व्यापारिक मार्ग र चीनको दरबारको वर्णन गरे भने इब्न बतुताले पूरै समाजको नाडी छामेका थिए। उनको पुस्तक केवल भूगोलको विवरण मात्र होइन, यो चौधौँ शताब्दीको संसारको एउटा जीवन्त सामाजिक-सांस्कृतिक वृत्तचित्र (Social Documentary) हो।

दोस्रो, इब्न बतुता तत्कालीन 'दार अल-इस्लाम' अर्थात् मुस्लिम विश्वको एकता र विविधताका जीवित साक्षी थिए। मोरक्कोदेखि इन्डोनेशियासम्म र दक्षिणी रुसदेखि अफ्रिकाको माली सम्म एउटै धर्म, एउटै कानुनी प्रणाली (शरिया) र एउटै भाषा (अरबी) ले कसरी फरक-फरक जाति र संस्कृतिहरूलाई जोडेको थियो भन्ने कुरा उनको यात्राले प्रष्ट पार्छ। एउटा मोरक्कन काजी सजिलैसँग दिल्ली वा माल्दिभ्समा गएर न्यायाधीश बन्न सक्नुले तत्कालीन विश्वको विश्वव्यापीकरण (Globalization) को स्वरूपलाई उजागर गर्दछ।

तेस्रो, उनको इतिहास लेखनको शैली अत्यन्तै मानवीय र सूक्ष्म थियो। उनले केवल राजाहरूको युद्ध र सन्धिको कथा मात्र लेखेनन्, बरु स्थानीय बजारमा पाइने फलफूल (जस्तै भारतको आँप र पानको पातको उत्कृष्ट वर्णन), मानिसहरूको पहिरन, महिलाहरूको स्थिति, दासप्रथा, धामीझाँक्री र जादुमयी परम्पराहरूका बारेमा पनि बिस्तारै लेखे। उनले मोहम्मद बिन तुगलकको दरबारको जुन विस्तृत र तटस्थ विवरण दिएका छन्, त्यो आज पनि मध्यकालीन भारतीय इतिहास बुझ्नका लागि सबैभन्दा भरपर्दो र प्राथमिक स्रोत मानिन्छ।

चौथो, उनले भूगोलको ज्ञानलाई विस्तार गरे। अफ्रिकाको आन्तरिक भूभाग, माल्दिभ्सका टापुहरू र सुमात्राको भूगोलबारे बाहिरी संसारलाई पहिलोपटक यति स्पष्ट जानकारी इब्न बतुताकै माध्यमबाट प्राप्त भएको हो। उनले नाइजर नदीलाई निल नदीको हिस्सा ठाने जस्ता केही भौगोलिक गल्तीहरू गरे पनि समग्रमा उनको विवरण प्रामाणिक र सटिक छ।

उनले आफ्नो यात्राको सारंश व्यक्त गर्दै कतै लेखेका छन्, "यात्राले सुरुमा त तिमीलाई निशब्द बनाउँछ, तर पछि यसले तिमीलाई एउटा महान् कथावाचकमा रूपान्तरण गरिदिन्छ।" वास्तवमा, इब्न बतुता इतिहासकै त्यस्ता अमर कथावाचक हुन्, जसको कथा सुन्न संसारले कहिल्यै छोड्ने छैन।

आफ्नो जीवनको महाकाव्य जस्तो यात्रा संस्मरण पूरा गरेपछि इब्न बतुता गुमनामीको जिन्दगीतर्फ फर्किए। उनले मोरक्कोकै एउटा सानो सहरमा काजीको रूपमा आफ्नो बाँकी जीवन शान्तपूर्वक बिताए। सन् १३६८ वा १३६९ को आसपासमा, करिब ६५ वर्षको उमेरमा यो संसारकै सबैभन्दा ठूलो घुमन्तेको प्राणपखेरु उड्यो। उनको मृत्यु कहाँ र कसरी भयो भन्ने कुरा इतिहासको गर्भमा लुकेको छ, तर उनको गृहसहर ट्यान्जियरमा उनको एउटा प्रतीकात्मक चिहान आज पनि पर्यटकहरूको आकर्षणको केन्द्र बनेको छ।

इब्न बतुता एउटा यस्तो युगका यात्री थिए, जहाँ संसार विशाल र अज्ञात थियो। उनले आफ्नो जीवनका ३० वर्ष घर, परिवार र सुरक्षाको मोह त्यागेर केवल क्षितिज पारिको संसार हेर्ने एउटा अनौठो तृष्णामा होमिए। उनले भोगेका आँधीहरू, मोलेका जोखिमहरू, र देखेका अनेकौँ सभ्यताहरू आज पनि मानव जातिको साहस र कौतुहलताको सबैभन्दा ठूलो प्रतीकका रूपमा जीवित छन्। चन्द्रमाको एउटा विशाल ज्वालामुखीको खाल्डोलाई 'इब्न बतुता क्रेटर' नाम दिनु वा आधुनिक संसारका सपिङ मल र विमानस्थलहरूमा उनको नाम अङ्कित हुनु, उनले मानव इतिहासमा छोडेका तिनै अमिट पाइलाहरूको सम्मान हो। उनले आफ्नो यात्राको सारंश व्यक्त गर्दै कतै लेखेका छन्, "यात्राले सुरुमा त तिमीलाई निशब्द बनाउँछ, तर पछि यसले तिमीलाई एउटा महान् कथावाचकमा रूपान्तरण गरिदिन्छ।" वास्तवमा, इब्न बतुता इतिहासकै त्यस्ता अमर कथावाचक हुन्, जसको कथा सुन्न संसारले कहिल्यै छोड्ने छैन।

सामग्री स्रोत: जर्नी विथ अङ्कित

अनुवाद, सम्पादन: हर्कबहादुर प्रधान