एचआईभी उन्मूलनमा जीन एडिटिङले पैदा गरेको आशा

हालैका दिनहरूमा सामाजिक सञ्जाल र विभिन्न सञ्चार माध्यमहरूमा एउटा समाचारले निकै चर्चा पाएको छ: "वैज्ञानिकहरूले सीआरआईएसपीआर (CRISPR) जीन एडिटिङ प्रविधि प्रयोग गरी मानव प्रतिरक्षा कोषबाट एचआईभी (HIV) लाई सफलतापूर्वक हटाएका छन्।" यो समाचारले एचआईभीका कारण पीडित करोडौं मानिसहरूमा एक स्थायी उपचारको आशा जगाएको छ। यस विषयको वैज्ञानिक सत्यता, हालसम्म भएका अनुसन्धान र यसको वास्तविक अवस्थाबारे यहाँ विस्तृत विश्लेषण गरिएको छ।

वैज्ञानिक आधार र अनुसन्धानको पृष्ठभूमि

यो समाचारको मुख्य आधार सन् २०१६ मा 'साइन्टिफिक रिपोर्ट्स' (Scientific Reports) नामक जर्नलमा प्रकाशित एक अनुसन्धान हो, जसमा रफाल कामिन्स्की र उनको टोलीले प्रयोगशालामा 'सीआरआईएसपीआर/क्यास९' (CRISPR/Cas9) प्रणाली प्रयोग गरी संक्रमित मानव टी-लिम्फोइड कोषहरूबाट एचआईभी-१ को जीनोमलाई सफलतापूर्वक बाहिर निकालेका थिए।

एचआईभीको सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको यसको 'सुप्त अवस्था' (Latent reservoir) हो। हाल प्रयोग भइरहेको 'एन्टिरेट्रोभाइरल थेरापी' (ART) ले रगतमा भाइरसको मात्रालाई नियन्त्रणमा राख्न सक्छ, तर यसले मानिसको डीएनएभित्र लुकेर बसेका एचआईभीका भाइरल जीनोमहरूलाई पूर्ण रूपमा नष्ट गर्न सक्दैन। यदि औषधि बन्द गरियो भने, ती सुप्त भाइरसहरू पुनः सक्रिय भएर शरीरभरि फैलिन थाल्छन्। सीआरआईएसपीआर प्रविधिले यसै समस्यालाई लक्षित गर्छ। यस प्रविधिले 'मोलिक्युलर सिजर्स' वा आणविक कैंचीको काम गरी डीएनए भित्र रहेको एचआईभीको जीनोमलाई ठ्याक्कै पहिचान गरेर काट्न सक्छ, जसले भाइरसलाई पुनः सक्रिय हुनबाट रोक्छ।

प्रयोगशालाको सफलता बनाम क्लिनिकल उपचार

प्रयोगशालामा गरिएका अध्ययनहरू (इन भिट्रो अध्ययन) धेरै नै उत्साहजनक छन्। अनुसन्धानकर्ताहरूले सीआरआईएसपीआर प्रयोग गरिएका कोषहरूमा भाइरसले पुन: आक्रमण गर्न नसकेको र कोषहरू सुरक्षित रहेको पाएका छन्। तर, प्रयोगशालामा पेट्री डिशभित्र गरिने सफल परीक्षण र मानव शरीरभित्र गरिने उपचारमा धेरै भिन्नता हुन्छ।

वैज्ञानिकहरूले यसलाई "एचआईभीको पूर्ण उपचार" भनेका छैनन्, बरु यसलाई "एक ऐतिहासिक फड्को" भनेका छन्। अहिलेको मुख्य चुनौती भनेको शरीरका प्रत्येक संक्रमित कोषमा यो प्रविधि कसरी पुर्‍याउने भन्ने हो। शरीरमा अर्बौं कोषहरू हुन्छन् र एचआईभीले शरीरका विभिन्न भागहरूमा आफ्नो भण्डार बनाएको हुन्छ। यी सबै कोषहरूमा सीआरआईएसपीआर पुर्‍याउनु र प्रत्येक कोषबाट भाइरसलाई सफलतापूर्वक हटाउनु प्राविधिक रूपमा अत्यन्त जटिल कार्य हो।

हालको अवस्था र चुनौतीहरू

सीआरआईएसपीआर प्रविधिमाथि हाल धेरै क्लिनिकल परीक्षणहरू भइरहेका छन्। सन् २०२४ मा प्रकाशित एक प्रतिवेदनअनुसार पहिलो पटक मानिसमा गरिएको सीआरआईएसपीआर आधारित एचआईभी जीन थेरापीको परीक्षणमा केही आशाजनक नतिजाहरू देखिएका छन्, यद्यपि पूर्ण सफलता पाउन बाँकी नै छ। परीक्षणमा सहभागी केही व्यक्तिहरूमा भाइरसको मात्रामा कमी देखिए पनि, औषधिको सेवन रोक्दा भाइरसको 'रिबाउन्ड' (पुन: वृद्धि) भएको पाइएको छ। यसको अर्थ सीआरआईएसपीआर प्रविधिले अझै पनि सबै संक्रमित कोषहरूलाई लक्षित गर्न सकेको छैन वा शरीरबाट भाइरसलाई पूर्ण रूपमा सफा गर्न सक्षम भइसकेको छैन।

अर्को मुख्य चुनौती भनेको 'अफ-टार्गेट' प्रभाव (Off-target effects) हो। सीआरआईएसपीआरले गलत जीनलाई काटिदियो भने त्यसले क्यान्सर वा अन्य गम्भीर स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउन सक्छ। यद्यपि, हालका प्रविधिहरू अत्यधिक सटीक हुँदै गएका छन्, तैपनि मानव शरीरमा यसको दीर्घकालीन प्रभावबारे पूर्ण सुनिश्चितता हुन बाँकी छ।

निचोड

सीआरआईएसपीआर प्रविधि एचआईभीको उपचारका लागि सबैभन्दा आशाजनक र क्रान्तिकारी विधिमध्ये एक हो। यसले एचआईभीलाई सधैंभरि दबाएर राख्ने ART भन्दा अगाडि बढेर भाइरसलाई नै समाप्त पार्ने क्षमता राख्दछ। तर, यो प्रविधि आम मानिसको उपचारका लागि उपलब्ध हुन अझै केही वर्ष वा दशक लाग्न सक्छ। अहिले भइरहेका अनुसन्धानहरू "स्थायी उपचार" को दिशामा बलिया आधारहरू हुन्, तर यो रातोरात हुने चमत्कार होइन। वैज्ञानिक समुदाय अहिले यसलाई थप परिष्कृत गर्ने र क्लिनिकल परीक्षणहरूमा यसको सुरक्षा तथा प्रभावकारिता प्रमाणित गर्ने प्रयासमा जुटेको छ। त्यसैले, यो प्रविधि भविष्यमा एचआईभी संक्रमितहरूको जीवनमा ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्ने एक शक्तिशाली हतियार हुनेछ भन्ने कुरामा कुनै शंका छैन।