गोपाल योञ्जनको कालजयी गीत ‘मेरो जोवन लैजाऊ’ को दार्शनिक विमर्श

स्वरसम्राट नारायण गोपाल र सुप्रसिद्ध गायिका मीरा राणाको सुमधुर स्वरमा सजिएको “मेरो जोवन लैजाऊ” नेपाली आधुनिक सङ्गीतको एक कालजयी रचना हो। यस गीतका शब्द र सङ्गीत गोपाल योञ्जनद्वारा सिर्जित हुन्। उनले नेपाली सङ्गीतलाई भावनात्मक अभिव्यक्तिमा मात्र सीमित नराखी गहिरो दार्शनिक र आध्यात्मिक चेतनासँग जोड्ने कार्यमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका छन्। यो गीत नेपाली आधुनिक सङ्गीतको स्वर्णिम युग, विशेषगरी वि.सं. २०३०–२०४० को दशक आसपास सिर्जना भएको मानिन्छ।  जुन समयमा गोपाल योञ्जनका रचनाहरूले प्रेम, जीवन र अस्तित्वका सूक्ष्म आयामहरूलाई कलात्मक रूपमा उजागर गरिरहेका थिए।

महिला पात्रको उत्तर भने केवल भावनात्मक स्वीकार वा अस्वीकार मात्र होइन, बरु गहिरो विवेक, परीक्षण र जीवन-दृष्टिको प्रतिनिधित्व हो। यसरी यो गीतले प्रेमलाई केवल आकर्षण वा स्वामित्वको रूपमा होइन, बरु अस्तित्व, सत्य र चेतनाको तहमा बुझ्नुपर्ने विषयका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

 

यस गीतको बाह्य संरचना हेर्दा यो प्रेम र समर्पणको संवाद जस्तो लाग्छ, जहाँ पुरुष पात्रले “मेरो जीवन लैजाऊ”, “मेरो ज्यान लैजाऊ”, “मेरो आँखा लैजाऊ” जस्ता अभिव्यक्तिमार्फत आफ्नो सम्पूर्ण अस्तित्व अर्पण गर्ने भाव प्रकट गर्छ। तर महिला पात्रको उत्तर भने केवल भावनात्मक स्वीकार वा अस्वीकार मात्र होइन, बरु गहिरो विवेक, परीक्षण र जीवन-दृष्टिको प्रतिनिधित्व हो। यसरी यो गीतले प्रेमलाई केवल आकर्षण वा स्वामित्वको रूपमा होइन, बरु अस्तित्व, सत्य र चेतनाको तहमा बुझ्नुपर्ने विषयका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

आध्यात्मिक दृष्टिले हेर्दा यस गीतमा प्रयोग भएका शरीर, भावना र सम्बन्धहरू केवल व्यक्तिगत वस्तु होइनन्, बरु चार तत्त्व—पृथ्वी, जल, वायु र आकाशको अस्थायी संयोजन हुन्। यहाँ विशेष गरी “माटो” शब्द अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ, किनकि माटो प्रत्यक्ष रूपमा पृथ्वी तत्त्वको प्रतिनिधि हो। बौद्ध तथा पूर्वीय दर्शन अनुसार पृथ्वी तत्त्वले शरीरको ठोस संरचना, हड्डी, मासु र भौतिक आधारलाई जनाउँछ। जब महिला पात्रले “त्यो माटोको...” भन्छिन्, त्यहाँ केवल अस्वीकार मात्र छैन, बरु शरीरको वास्तविक स्वरूपतर्फको सङ्केत पनि छ। यो शरीर कुनै स्थायी, आत्मिक वा स्वामित्वयुक्त वस्तु नभई पृथ्वी तत्त्वको अस्थायी रूप मात्र हो। माटो फेरि माटोमै फर्किन्छ  त्यसैले यसलाई “मेरो” भनेर दाबी गर्नु नै भ्रम हो।

यससँगै गीतमा देखिने राग, द्वेष र मोहको सूक्ष्म खेल पनि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। राग अर्थात् आसक्ति पुरुष पात्रको समर्पणमा प्रकट हुन्छ ।  ऊ आफ्नो जीवन, शरीर र भावना सबै अर्पण गर्न तयार छ। यो प्रेमको चरम रूप जस्तो देखिए पनि यसको आधारमा स्वामित्व र 'म' भन्ने धारणा लुकेको छ । मोहले यही स्वामित्वलाई स्थायी ठान्ने भ्रम सिर्जना गर्छ। महिला पात्रको दृष्टिकोण भने यस मोहलाई तोड्ने प्रयास हो। उनले यसलाई बारम्बार लोभ र मोहको संज्ञा दिँदै इन्द्रियजन्य आकर्षणलाई विवेकको प्रकाशमा हेर्ने प्रयत्न गर्छिन्। द्वेष यहाँ प्रत्यक्ष रूपमा देखिँदैन, तर अस्वीकारका माध्यमबाट आसक्तिबाट टाढा रहने प्रयासमा यो सूक्ष्म रूपमा उपस्थित हुन्छ।

यस गीतलाई बौद्ध दर्शनको पञ्चस्कन्धको दृष्टिले अझ गहिरो रूपमा बुझ्न सकिन्छ। पञ्चस्कन्ध अनुसार मानव अस्तित्व पाँच निरन्तर परिवर्तनशील तत्त्वहरूको संयोजन हो: रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार र विज्ञान।

यस गीतलाई बौद्ध दर्शनको पञ्चस्कन्धको दृष्टिले अझ गहिरो रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

रूप स्कन्ध अन्तर्गत शरीर, इन्द्रिय र भौतिक संरचना पर्छन्। गीतमा प्रयोग भएका “ज्यान”, “आँखा”, “ओठ” जस्ता अभिव्यक्तिहरू यही रूप स्कन्धका उदाहरण हुन्। यी सबै पृथ्वी, जल, वायु र आकाश तत्त्वबाट बनेका अस्थायी संरचना हुन्। विशेष गरी 'माटो' यहाँ पृथ्वी तत्त्वको स्पष्ट प्रतिनिधि हो। शरीर माटोबाट बनेको हो र अन्ततः माटोमै फर्किन्छ । त्यसैले शरीरलाई स्थायी 'म' गलत बुझाइ हो।

वेदना स्कन्धले सुख, दुःख र तटस्थ अनुभूतिलाई जनाउँछ। गीतमा देखिने प्रेम, आकर्षण र अस्वीकार सबै वेदनाका रूप हुन्। पुरुष पात्रको समर्पणमा सुखद अनुभूतिको खोजी छ भने महिला पात्रको विश्लेषणात्मक अस्वीकार एक प्रकारको तटस्थ विवेक हो। यी सबै भावनाहरू स्थायी होइनन्, तिनीहरू परिस्थितिअनुसार उत्पन्न हुन्छन् र हराउँछन्।

संज्ञा स्कन्धले वस्तुहरूलाई नाम दिने र अर्थ लगाउने प्रक्रियालाई जनाउँछ। गीतमा “यो माया हो”, “यो लोभ हो”, “यो मोह हो” भनी छुट्याउने क्षमता नै संज्ञा स्कन्ध हो। यहाँ महिला पात्रले पुरुष पात्रको प्रस्तावलाई वर्गीकृत गरेर विश्लेषण गर्छिन्। तर, यी अर्थहरू पनि स्थायी होइनन्, तिनीहरू मनको अवस्था अनुसार परिवर्तन हुन्छन्।

संस्कार स्कन्धले इच्छा, सोच, निर्णय र मानसिक निर्माणलाई जनाउँछ। पुरुष पात्रको “सबै दिन्छु”, “समर्पण गर्छु” भन्ने दृढ भावना नै संस्कार स्कन्ध हो। यो मनको एक गहिरो प्रवृत्ति हो, जुन विगतका अनुभव र आसक्तिबाट उत्पन्न हुन्छ। तर, यी प्रवृत्तिहरू पनि स्थायी हुँदैनन्,  तिनीहरू परिवर्तनशील हुन्छन्।

गीतमा पुरुष पात्रले आफ्नो सम्पूर्ण अस्तित्व अर्पण गर्न खोज्छन्, तर वास्तवमा अर्पण गर्नका लागि त्यहाँ कुनै स्थायी “अस्तित्व” नै छैन। यो त केवल रूप-वेदना-संज्ञा-संस्कार-विज्ञानको अस्थायी प्रवाह मात्र हो।

विज्ञान स्कन्ध भनेको त्यो चेतना हो, जसले सम्पूर्ण अनुभवहरूलाई अनुभूत गर्छ। “म तिमीलाई देख्छु”, “तिमी मेरो जीवनमा छौ” भन्ने अनुभूति यही चेतनाको खेल हो। तर यो चेतना पनि कुनै स्थायी आत्मा होइन । बरु यो त निरन्तर प्रवाहमा रहेको एक प्रक्रिया मात्र हो।

यी पाँचै स्कन्धहरूलाई एकै ठाउँमा राखेर हेर्दा, “मेरो जीवन” भन्ने धारणा आफैँमा एक निर्माण मात्र हो भन्ने स्पष्ट हुन्छ। गीतमा पुरुष पात्रले आफ्नो सम्पूर्ण अस्तित्व अर्पण गर्न खोज्छन्, तर वास्तवमा अर्पण गर्नका लागि त्यहाँ कुनै स्थायी “अस्तित्व” नै छैन। यो त केवल रूप-वेदना-संज्ञा-संस्कार-विज्ञानको अस्थायी प्रवाह मात्र हो।

यसरी यस गीतमा देखिने प्रेम-संवाद वास्तवमा दुई भिन्न दृष्टिकोणबीचको द्वन्द्व हो: एकातर्फ आसक्ति र समर्पणको भावनात्मक संसार, र अर्कोतर्फ विवेक, विश्लेषण र सत्यको खोज। पुरुष पात्रको दृष्टि भावनात्मक र स्वामित्वमुखी छ भने महिला पात्रको दृष्टि परीक्षणात्मक र आध्यात्मिक छ। यही द्वन्द्वले गर्दा यो गीत केवल एक सामान्य प्रेमगीतमा सीमित नभई जीवन-दर्शनको गहिरो विमर्श बन्न पुगेको छ।

अन्ततः, नारायण गोपाल र मीरा राणाको अमर स्वर तथा गोपाल योञ्जनको ओजिलो सिर्जनाबाट जन्मिएको “मेरो जोवन लैजाउ” गीत केवल प्रेमको अभिव्यक्ति मात्र होइन, बरु मानव अस्तित्वको सूक्ष्म विश्लेषण हो। यसले शरीर, भावना र चेतनाको अस्थायित्व देखाउँदै पृथ्वी तत्त्व (माटो) सहित सबै भौतिक संरचना परिवर्तनशील छन् भन्ने सत्य उजागर गर्छ। राग, द्वेष र मोहको सूक्ष्म खेललाई चिर्दै यसले पञ्चस्कन्धका माध्यमबाट “म” भन्ने कुनै स्थायी अस्तित्व नरहेको बोध गराउँछ। यो गीतले जीवनका सबै अनुभवहरू अस्थायी, परनिर्भर र परिवर्तनशील छन् भन्ने गहिरो आध्यात्मिक सन्देश दिँदै श्रोतालाई आत्मबोध र विवेकतर्फ उन्मुख गराउँछ।