लेनिनवादका आधारहरू: एउटा युगान्तकारी बौद्धिक यात्रा

जोसेफ स्टालिनद्वारा लिखित "Foundations of Leninism" कम्युनिस्ट आन्दोलनको इतिहासमा मात्र नभई वर्तमान राजनीतिक विश्लेषणका लागि पनि पढिनुपर्ने–पढाइनुपर्ने एक महत्त्वपूर्ण दस्तावेज हो। यस पुस्तकले साम्राज्यवादी युगको सन्दर्भमा लेनिनले कसरी मार्क्सवादलाई विकसित गरे भन्ने कुरालाई अत्यन्तै सरल र व्यवस्थित ढङ्गले व्याख्या गरेको छ। साम्रज्यवादले आफ्ना खुनी पञ्जा संसारभरि नै नाङ्गो रुपमा फैलाइरहेको आजको समयमा सर्वहारा क्रान्ति, राज्यसत्ता र पार्टी सङ्गठनका आधारभूत सिद्धान्तहरूलाई सूत्रबद्ध रूपमा प्रस्तुत गर्ने यस पुस्तकसको अध्ययन वैचारिक स्पष्टताका लागि झनै आवश्यक बनेको छ ।

यस पुस्तकलाई यस अर्थमा पनि पढ्नु र पढाइनु किन जरुरी छ भने, यसले क्रान्तिकारी पार्टीको कार्यशैली र अनुशासनको महत्त्वलाई जोड दिन्छ, जुन आजको आफूलाई कम्युनिष्ट पार्टीहरुले भुलेका छन् र संसदीय राजनीतिको मोहजालमा फसेर पुरै संसदीय चरित्रको पार्टीमा आफूहरुलाई रुपान्तरित गर्दै लगेका छन्। यसबाहेक, साम्राज्यवादी शक्तिहरूको चरित्र र उत्पीडित राष्ट्रहरूको समस्या बुझ्नका लागि स्टालिनले प्रस्तुत गरेका तर्कहरूले वर्तमान विश्व राजनीतिका जटिलतालाई मार्क्सवादी दृष्टिकोणबाट हेर्न मद्दत पुर्‍याउँछन्। इतिहासको अध्ययन, राजनीतिक सिद्धान्तको रक्षा र सङ्गठनात्मक संरचनाको जग बुझ्न चाहने जोकोहीका लागि यो पुस्तक एक पठनीय सन्दर्भ सामग्री बनेको छ।

–दायित्वबोध

०००

के तपाईंले कहिल्यै सोच्नुभएको छ कि केही विचार वा पुस्तकहरू किन यस्ता हुन्छन्, जसले संसारको नक्सा नै बदलिदिन्छन्? केही विचारधाराहरू कसरी यस्ता बन्छन् जसले करोडौँ मानिसको जीवन, उनीहरूको चिन्तन र आउने कैयौँ पुस्तामा गहिरो छाप छोडिदिन्छन्?

आज हामी एउटा यस्तो पुस्तकको गहिराइमा पुग्दैछौँ, जो केवल एउटा पुस्तक मात्र नभई २०औँ शताब्दीको इतिहास बुझ्ने एउटा साँचो हो। हामी जोसेफ स्टालिनद्वारा लिखित पुस्तक 'फाउन्डेसन्स अफ लेनिनिज्म' अर्थात् 'लेनिनवादको आधार' बारे चर्चा गर्दैछौँ। यो नाम सुन्दा केही भारी लाग्न सक्छ, तर यसभित्र लुकेका विचार र सिद्धान्तहरू यति शक्तिशाली थिए कि तिनले एउटा विशाल साम्राज्यलाई जगैदेखि हल्लाइदिए र एउटा नयाँ संसार निर्माण गर्ने प्रयास गरे।

लेनिनवादको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि: त्यो आँधी, जसको गर्भबाट एउटा नयाँ विचारधाराले जन्म लियो

कुनै पनि महान् विचारधारालाई बुझ्नका लागि सबैभन्दा पहिले त्यो कहाँबाट जन्मियो भन्ने बुझ्न आवश्यक हुन्छ। आखिर त्यस्ता के परिस्थिति र कस्तो माहोल थियो, जसले त्यो विचारधारालाई जन्म दियो?

लेनिनवाद हावामा उब्जिएको कुनै सिद्धान्त थिएन। यो त पूरै विश्व र खासगरी रुस एउटा विशिष्ट परिवर्तनको संघारमा उभिएको युगको आगोमा खारिएको एउटा इस्पात थियो ।

कल्पना गरौँ, १९औँ शताब्दीको अन्त्य र २०औँ शताब्दीको सुरुवातको त्यो समय। युरोपमा औद्योगिक क्रान्ति चरम उत्कर्षमा थियो। विशाल कारखानाहरू स्थापना भइरहेका थिए, सहरहरूको जनसंख्या तीव्र गतिमा बढिरहेको थियो र एउटा नयाँ वर्गको उदय भइरहेको थियो– जसलाई 'श्रमिक वर्ग' वा 'सर्वहारा वर्ग' भनिन्थ्यो। यी तिनै मानिस थिए जो कारखानाहरूमा दिनरात घोटिन्थे, तर उनीहरूको अवस्था भने अत्यन्तै दयनीय थियो। दिनको १२ देखि १४ घण्टासम्म काम गर्नुपर्ने, ज्याला अत्यन्तै न्यून र कुनै पनि अधिकार नभएको अवस्था थियो।

एकातिर कारखानाका मालिक र पुँजीपति वर्ग विलासी जीवन बिताउँदै झन्-झन् धनी हुँदै गइरहेका थिए भने, अर्कातिर करोडौँ श्रमिकहरू गरिबी र शोषणको जाँतोमा पिसिइरहेका थिए। यही शोषण र असमानताले एउटा विशाल असन्तोषलाई जन्म दियो।

यही परिवेशमा कार्ल मार्क्सका विचारहरू युरोपभरि फैलिरहेका थिए। मार्क्सले भनेका थिए कि "इतिहास भनेकै वर्ग संघर्षको कथा हो" र एक दिन यस्तो आउनेछ जब श्रमिक वर्गले यी पुँजीपतिहरू विरुद्ध क्रान्ति गर्नेछन् र एउटा वर्गविहीन समाजको स्थापना गर्नेछन्। मार्क्सका विचारहरू श्रमिकहरूका लागि आशाको एउटा किरण जस्तै थिए।

समय बित्दै जाँदा, मार्क्सका केही भविष्यवाणीहरू अपेक्षा गरिए अनुसार पूरा भइरहेका थिएनन्। मार्क्सको मान्यता थियो कि क्रान्ति सबैभन्दा पहिले ती देशहरूमा हुनेछ जहाँ पुँजीवाद सबैभन्दा बढी विकसित छ, जस्तै बेलायत वा जर्मनी। तर भइरहेको थियो ठीक उल्टो।

तर समय बित्दै जाँदा, मार्क्सका केही भविष्यवाणीहरू अपेक्षा गरिए अनुसार पूरा भइरहेका थिएनन्। मार्क्सको मान्यता थियो कि क्रान्ति सबैभन्दा पहिले ती देशहरूमा हुनेछ जहाँ पुँजीवाद सबैभन्दा बढी विकसित छ, जस्तै बेलायत वा जर्मनी। तर भइरहेको थियो ठीक उल्टो। यी विकसित देशहरूमा श्रमिकहरूले संघर्ष गरेर भोट हाल्ने अधिकार, युनियन बनाउने अधिकार जस्ता केही सुविधाहरू हासिल गरिसकेका थिए र उनीहरूको अवस्था पहिलेभन्दा केही सुधारिएको थियो। त्यसैले, त्यहाँ क्रान्तिको ज्वाला केही शान्त देखिन थालेको थियो।

अब प्रश्न यो थियो: यदि क्रान्ति विकसित देशहरूमा हुँदैन भने, के मार्क्सको सिद्धान्त गलत थियो? के श्रमिकहरूको स्वतन्त्रताको सपना कहिल्यै पूरा हुँदैन?

यहीँनेर लेनिनको उदय हुन्छ। लेनिनले मार्क्सका विचारहरूलाई त्यागेनन्, बरु उनले ती विचारहरूलाई तत्कालीन समयको नयाँ परिस्थिति अनुसार परिमार्जित गरे। उनले संसारको ध्यान एउटा नयाँ कुरातिर खिचे, जसलाई उनले 'साम्राज्यवाद' भने।

लेनिनले प्रस्ट्याए कि बेलायत र जर्मनी जस्ता विकसित पुँजीवादी देशहरूले आफ्ना श्रमिकहरूलाई जुन सुविधाहरू दिएका छन्, त्यो आफ्नै गोजीबाट दिएका होइनन्। उनीहरूले यो पैसा एसिया, अफ्रिका र अन्य गरिब देशहरूलाई लुटेर र उनीहरूलाई गुलाम बनाएर कमाएका हुन्। ती गरिब देशहरूलाई आफ्नो उपनिवेश (Colony) बनाएर त्यहाँका स्रोतसाधनको दोहन गरिरहेका थिए। यसरी लुटेको पैसाको एउटा सानो हिस्सा उनीहरूले आफ्ना देशका श्रमिकहरूलाई दिन्थे, ताकि उनीहरू शान्त रहुन् र क्रान्ति नगरुन्।

लेनिनले के तर्क गरे भने, अब यो साम्राज्यवादी व्यवस्थाको सबैभन्दा कमजोर कडी ती विकसित देशहरू होइनन्, बरु ती देशहरू हुन् जहाँ शोषण चरम सीमामा छ; जहाँ पुरानो निरंकुश राजतन्त्र पनि छ र नयाँ पुँजीवादले पनि मानिसहरूलाई पिरोलिरहेको छ।

लेनिनले भने कि पुँजीवाद अब एउटा नयाँ चरणमा पुगेको छ– जसलाई साम्राज्यवाद भनिन्छ र यो पुँजीवादको अन्तिम अवस्था हो। उनले के तर्क गरे भने, अब यो साम्राज्यवादी व्यवस्थाको सबैभन्दा कमजोर कडी ती विकसित देशहरू होइनन्, बरु ती देशहरू हुन् जहाँ शोषण चरम सीमामा छ; जहाँ पुरानो निरंकुश राजतन्त्र पनि छ र नयाँ पुँजीवादले पनि मानिसहरूलाई पिरोलिरहेको छ।

र, त्यस्तो एउटा देश थियो– रुस।

त्यतिबेला रुस एउटा अनौठो र जर्जर स्थितिमा थियो। एकातिर त्यहाँ शताब्दीयौँदेखि चलिआएको 'जार' को तानाशाही शासन थियो भने अर्कातिर नयाँ कारखानाहरू खुल्दै गर्दा श्रमिक वर्गको भयानक शोषण भइरहेको थियो। देशमा गरिबी, भोकमरी र पछौटेपन व्याप्त थियो। त्यसमाथि पहिलो विश्वयुद्धको चपेटाले गर्दा लाखौँ रुसी सैनिकहरू मारिइरहेका थिए र देशको आर्थिक अवस्था पूर्णतः धराशायी भएको थियो।

यही माहोलमा लेनिनले उद्घोष गरे कि मार्क्सको सिद्धान्त गलत छैन, केवल त्यसलाई लागू गर्ने ठाउँ बदलिएको छ। क्रान्ति त्यहाँ हुँदैन जहाँ पुँजीवाद मजबुत छ, बरु त्यहाँ हुनेछ जहाँ साम्राज्यवादको साङ्लो सबैभन्दा कमजोर छ– र त्यो कमजोर कडी रुस हो।

लेनिनवादको पहिलो जग यही थियो: "मार्क्सवादलाई साम्राज्यवाद र सर्वहारा क्रान्तिको युगमा लागू गर्नु।" यो केवल एउटा किताबी सिद्धान्त मात्र थिएन, बरु तत्कालीन रुसका जल्दाबल्दा समस्याहरूको एउटा व्यावहारिक समाधान थियो। यो ती करोडौँ मानिसहरूका लागि एउटा आशा थियो जो जारको अत्याचार, पुँजीपतिको शोषण र युद्धको विभीषिकाबाट आजित भइसकेका थिए। लेनिनले उनीहरूलाई सपना मात्र देखाएनन्, बरु त्यो सपनालाई विपनामा बदल्ने बाटो पनि देखाए। उनले एउटा पिछडिएको देशले पनि कसरी क्रान्ति गर्न सक्छ र एउटा नयाँ समाज निर्माण गर्न सक्छ भन्ने मार्गचित्र प्रस्तुत गरे।

लेनिनले उनीहरूलाई सपना मात्र देखाएनन्, बरु त्यो सपनालाई विपनामा बदल्ने बाटो पनि देखाए।

यी विचारहरू त्यस समयका लागि निकै क्रान्तिकारी थिए, किनभने यसले क्रान्तिको केन्द्रलाई पश्चिमी युरोपबाट हटाएर पूर्वी युरोप अर्थात् रुसमा स्थापित गरिदियो। यही नै लेनिनवादको ऐतिहासिक जग थियो– त्यो धरातल, जसमा यो पूरै विचारधाराको विशाल महल खडा हुनेवाला थियो।

तर केवल परिवेशलाई बुझ्नु मात्र पर्याप्त थिएन। त्यो परिवेशलाई बदल्नका लागि एउटा विशेष पद्धति र एउटा भिन्न दृष्टिकोणको आवश्यकता थियो। लेनिनले संसारलाई हेर्ने र बुझ्ने कुन चाहिँ दार्शनिक बाटो अपनाएका थिए? त्यो कुन हतियार थियो, जसले उनलाई समाजभित्र लुकेका अन्तर्विरोधहरू छर्लङ्ग देखाइदिन्थ्यो र कसरी त्यो पद्धतिको प्रयोग गरेर उनले क्रान्तिको रणनीति बुने?

लेनिनवादी कार्यप्रणाली: त्यो चश्मा, जसले संसारलाई भिन्न रूपमा देखायो

परिस्थिति बुझ्नु मात्रै सबथोक होइन। एउटा चिकित्सकले केवल बिरामीको लक्षण हेरेर मात्र उपचार गर्दैन, ऊ रोगको जरोसम्म पुग्ने प्रयास गर्छ। ठीक त्यसरी नै, एउटा क्रान्तिकारी विचारकले समाजका उपरी समस्याहरूलाई मात्र हेर्दैन, बरु ती गहिरा नियमहरूलाई बुझ्ने प्रयत्न गर्छ जसका कारण यी समस्याहरू उब्जिरहेका छन्। लेनिनसँग समाज बुझ्ने एउटा यस्तै शक्तिशाली औजार थियो– एउटा यस्तो दृष्टिकोण जसलाई 'द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद' (Dialectical Materialism) भनिन्छ।

यो नाम सुन्दा निकै जटिल लाग्न सक्छ, तर सरल भाषामा भन्नुपर्दा यो संसारलाई हेर्ने एउटा विशेष दृष्टिकोण हो। यसलाई दुई भागमा बुझौँ:

पहिलो शब्द हो– भौतिकवाद। भौतिकवादको अर्थ हो, यो संसारमा जे जति अस्तित्वमा छ, ती सबै भौतिक हुन् अर्थात् पदार्थ हुन्। हाम्रा विचार, भावना, समाज र राजनीति हावामा उब्जने कुरा होइनन्। यी सबैको मूल आधार हाम्रो भौतिक जीवनमा अडिएको हुन्छ। अर्थात्– हामी कसरी बस्छौँ? के खान्छौँ? उत्पादन कसरी गर्छौँ? र हाम्रो आर्थिक व्यवस्था कस्तो छ?

यस सिद्धान्त अनुसार, समाजको मुख्य आधार त्यसको आर्थिक संरचना हो। हाम्रो आर्थिक ढाँचा जस्तो हुन्छ, हाम्रो समाज, कानुन, सरकार र सोच्ने शैली पनि त्यस्तै हुन्छ। उदाहरणका लागि, जब खेतीपाती समाजको मुख्य आधार थियो, तब सामन्ती व्यवस्था थियो; जहाँ राजा र जमिन्दारहरू हुन्थे। जब कारखाना र मेसिनहरू आए, तब पुँजीवादी व्यवस्था जन्मियो, जसमा कारखानाका मालिक र श्रमिक वर्ग बने। यसको अर्थ, भौतिक स्थितिमा आउने परिवर्तनले नै समाजमा परिवर्तन ल्याउँछ, केवल महान् व्यक्तिहरूको विचारले मात्र संसार बदलिँदैन।

दोस्रो र अझ रोचक शब्द हो– द्वन्द्वात्मक। यो शब्द ग्रीक दर्शनबाट आएको हो। यसको सरल अर्थ हो– हरेक चिज निरन्तर गतिमा छ, परिवर्तन भइरहेको छ र यो परिवर्तन आपसी टकराव वा संघर्षबाट पैदा हुन्छ। यस दृष्टिकोण अनुसार, संसारमा कुनै पनि कुरा स्थिर छैन। हरेक चिजभित्र त्यसको विरोधी तत्व विद्यमान हुन्छ। जस्तै: दिन छ भने रात पनि छ, गर्मी छ भने ठन्डी पनि छ, जन्म छ भने मृत्यु पनि निश्चित छ। र, यिनै विरोधी शक्तिहरूको आपसी टक्करबाट एउटा नयाँ कुराको जन्म हुन्छ।

यसलाई एउटा सरल उदाहरणबाट बुझौँ: एउटा बीउलाई लिनुहोस्। बीउ एउटा अस्तित्व हो। जब हामी त्यसलाई भुइँमा रोप्छौँ, तब उसले आफ्नो पुरानो अस्तित्वलाई अस्वीकार गर्छ। ऊ बीउ रहिरहन सक्दैन, ऊ गल्न र कुहिन थाल्छ। यो उसको 'विरोध' को अवस्था हो। र, यही बीउ र त्यसको गल्ने प्रक्रियाको संघर्षबाट एउटा नयाँ चिज पैदा हुन्छ– बिरुवा। यो बिरुवा न त पूर्ण रूपमा बीउ हो, न त पूर्ण रूपमा त्यसको विनाश, बरु दुवैको एउटा नयाँ र विकसित स्वरूप हो।

लेनिनले भने – पुँजीवादी समाज पनि स्थिर छैन। यसभित्र पनि दुईवटा विरोधी शक्तिहरू छन्। एकातिर पुँजीपति वर्ग जो बढीभन्दा बढी मुनाफा कमाउन चाहन्छ, र अर्कातिर श्रमिक वर्ग जो आफ्नो शोषणबाट मुक्ति चाहन्छ। यी दुवैको हित एक-अर्काको विरुद्धमा छ र उनीहरूबीच निरन्तर संघर्ष चलिरहेको छ।

लेनिनले यही द्वन्द्वात्मक विधिलाई समाजमा लागू गरे। उनले भने – पुँजीवादी समाज पनि स्थिर छैन। यसभित्र पनि दुईवटा विरोधी शक्तिहरू छन्। एकातिर पुँजीपति वर्ग जो बढीभन्दा बढी मुनाफा कमाउन चाहन्छ, र अर्कातिर श्रमिक वर्ग जो आफ्नो शोषणबाट मुक्ति चाहन्छ। यी दुवैको हित एक-अर्काको विरुद्धमा छ र उनीहरूबीच निरन्तर संघर्ष चलिरहेको छ। यो संघर्ष कहिले हडतालको रूपमा देखिन्छ त कहिले प्रदर्शनको रूपमा। लेनिनको मान्यता थियो कि यो संघर्ष चर्कँदै जानेछ र एक दिन यसले एउटा विशाल क्रान्तिको रूप लिनेछ, जसले पुँजीवादी व्यवस्थालाई समूल नष्ट गरेर एउटा नयाँ समाजवादी व्यवस्थालाई जन्म दिनेछ।

यो कार्यप्रणाली वा पद्धतिले लेनिनलाई एउटा विशेष दृष्टि प्रदान गर्थ्यो। उनले समाजलाई एउटा शान्त पोखरी जस्तो होइन, बरु एउटा उम्लिरहेको नदी जस्तो देख्थे, जहाँ धाराहरू निरन्तर एक-अर्कासँग ठोकिरहेका हुन्छन्। उनले घटनाहरूलाई अलग-अलग गरेर हेर्दैनथे, बरु ती एक-अर्कासँग गाँसिएका छन् भन्ने ठान्थे। हरेक कुराको एउटा इतिहास र एउटा भविष्य हुन्छ र ती निरन्तर विकासको प्रक्रियामा छन् भन्ने उनको विश्वास थियो।

लेनिनले समाजलाई एउटा शान्त पोखरी जस्तो होइन, बरु एउटा उम्लिरहेको नदी जस्तो देख्थे, जहाँ धाराहरू निरन्तर एक-अर्कासँग ठोकिरहेका हुन्छन्।

यही पद्धतिले उनलाई क्रान्ति कुनै आकस्मिक घटना होइन, बरु यो समाजभित्र चलिरहेको लामो संघर्षको परिणाम हो भन्ने बुझायो । यसले एउटा क्रान्तिकारीले केवल हात बाँधेर पर्खनु हुँदैन, बरु समाजभित्रका यी अन्तर्विरोधहरूलाई बुझेर तिनलाई अझ तीव्र बनाउने कोसिस गर्नुपर्छ, ताकि परिवर्तनको प्रक्रिया छिटो हुन सकोस् भन्ने सिकाउँथ्यो ।

उदाहरणका लागि, जब रुसमा जारको सरकार कमजोर भइरहेको थियो, लेनिनले त्यस अवसरलाई तत्कालै चिने। उनले समाजमा किसान, श्रमिक र सैनिकहरूको आक्रोश उम्लिरहेको देखे । उनले ती सबै असन्तुष्ट वर्गहरूको संघर्षलाई एउटा स्पष्ट दिशा र लक्ष्य प्रदान गरे।

लेनिनले 'मात्रात्मक परिवर्तन' लाई 'गुणात्मक परिवर्तन' मा बदलिदिए; अर्थात्, साना-साना सडक प्रदर्शनहरूलाई एउटा महान् क्रान्तिमा रूपान्तरण गरिदिए। यही नै द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको व्यावहारिक प्रयोग थियो।

लेनिनले ती छरिएका विद्रोहहरूलाई एकीकृत गरे र पुँजीपति वर्ग एवं जारशाही विरुद्ध एउटै मोर्चामा उभ्याइदिए। उनलाई यी स-साना र अलग-अलग विरोधहरू जब एकसाथ मिसिन्छन्, तब एउटा यस्तो विशाल शक्ति बन्नेछ जसले पुरानो व्यवस्थालाई जरैदेखि उखेलेर फालिदिनेछ भन्ने राम्ररी थाहा थियो । उनले 'मात्रात्मक परिवर्तन' लाई 'गुणात्मक परिवर्तन' मा बदलिदिए; अर्थात्, साना-साना सडक प्रदर्शनहरूलाई एउटा महान् क्रान्तिमा रूपान्तरण गरिदिए। यही नै द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको व्यावहारिक प्रयोग थियो।

लेनिन शत्रुको आगामी कदम र त्यसको प्रतिकार कसरी गर्ने भन्ने सोचेर मात्र रणनीति बनाउँथे। यो ठ्याक्कै बुद्धिचाल (शतरंज) को खेल जस्तै थियो, जहाँ आफ्नो चाल मात्र चलेर पुग्दैन, विपक्षीले चल्न सक्ने कैयौँ सम्भावित चालहरूको पनि पूर्वानुमान लगाउनुपर्छ।

यो कार्यप्रणालीले लेनिनलाई भविष्यद्रष्टा समेत बनायो। उनी वर्तमानका समस्यामा मात्र अल्झिँदैनथे, बरु ती समस्याहरू भोलि कुन दिशातिर विकसित हुन सक्छन् भन्ने विश्लेषण पनि गर्थे। उनको मनमा सधैँ एउटा प्रश्न खेलिरहन्थ्यो–  "यसपछि के होला?" उनी शत्रुको आगामी कदम र त्यसको प्रतिकार कसरी गर्ने भन्ने सोचेर मात्र रणनीति बनाउँथे। यो ठ्याक्कै बुद्धिचाल (शतरंज) को खेल जस्तै थियो, जहाँ आफ्नो चाल मात्र चलेर पुग्दैन, विपक्षीले चल्न सक्ने कैयौँ सम्भावित चालहरूको पनि पूर्वानुमान लगाउनुपर्छ।

स्टालिन यस पुस्तकमा भन्छन् कि यही नै लेनिनको सबैभन्दा ठूलो सामर्थ्य थियो। उनी हावामा उडेर सिद्धान्त बनाउँदैनथे, बरु जीवनका ठोस तथ्यहरू र समाजभित्र चलिरहेका वास्तविक संघर्षहरूबाट निचोड निकाल्थे। उनका लागि सिद्धान्त र व्यवहार (Theory and Practice) एक-अर्कासँग अभिन्न रूपमा जोडिएका थिए। सिद्धान्तले व्यवहारलाई बाटो देखाउँथ्यो भने व्यवहारबाट प्राप्त अनुभवले सिद्धान्तलाई अझ परिष्कृत र मजबुत बनाउँथ्यो।

तर प्रश्न उठ्छ–  संसारलाई हेर्ने यो विशेष नजरिया र द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको चश्माले लेनिनलाई क्रान्तिको कुन चाहिँ महान् सत्य देखायो? उनले मार्क्सको सिद्धान्तमा त्यस्तो के नयाँ कुरा थपे, जसले विश्वभरका क्रान्तिकारीहरूलाई एउटा नयाँ आशा र मार्ग दियो? उनले कसरी प्रमाणित गरे कि क्रान्ति अब जुनसुकै देशमा पनि हुन सक्छ, मात्र सही समय र सही तयारीको खाँचो छ?

क्रान्तिको त्यो झिल्को, जसले जहाँ पनि डढेलो लगाउन सक्थ्यो

स्टालिन यस पुस्तकमा लेनिनवादको सिद्धान्तलाई यसको 'आत्मा' भन्छन्। यो त्यस्तो केन्द्रीय विचार हो, जसको वरिपरि पूरै विचारधारा घुम्छ। यो सिद्धान्त हो–  'सर्वहारा क्रान्तिको सिद्धान्त'। तर, एउटा नयाँ स्वरूप र नयाँ बुझाइका साथ।

मार्क्स र एंगेल्सको मान्यता थियो कि समाजवादी क्रान्ति सबैभन्दा पहिले उन्नत पुँजीवादी देशहरूमा हुनेछ, जहाँ श्रमिकहरूको संख्या विशाल छ र उनीहरू संगठित छन्। उनीहरूका अनुसार क्रान्ति लगभग एकैसाथ धेरै प्रमुख युरोपेली देशहरूमा हुनेछ। तर लेनिनको समयसम्म आइपुग्दा त्यस्तो केही भएको थिएन। पुँजीवादले अब एउटा नयाँ, अझ बढी आक्रामक र वैश्विक रूप लिइसकेको थियो, जसलाई लेनिनले 'साम्राज्यवाद' भने।

 

लेनिनको पहिलो र सबैभन्दा क्रान्तिकारी विचार साम्राज्यवादको युगमा क्रान्ति एकैसाथ सबै उन्नत देशहरूमा हुनु आवश्यक छैन। बरु, क्रान्ति पहिले कुनै एउटा देशमा वा केही सीमित देशहरूमा मात्र पनि हुन सम्भव छ भन्ने थियो ।

लेनिनले आफ्नो कार्यप्रणाली प्रयोग गर्दै यो नयाँ स्थितिको विश्लेषण गरे र केही आश्चर्यजनक निष्कर्ष निकाले। लेनिनको पहिलो र सबैभन्दा क्रान्तिकारी विचार साम्राज्यवादको युगमा क्रान्ति एकैसाथ सबै उन्नत देशहरूमा हुनु आवश्यक छैन। बरु, क्रान्ति पहिले कुनै एउटा देशमा वा केही सीमित देशहरूमा मात्र पनि हुन सम्भव छ भन्ने थियो । त्यो समयका मार्क्सवादीहरूका लागि यो निकै नयाँ र गम्भीर कुरा थियो।

लेनिनले साम्राज्यवादले संसारका सबै देशहरूलाई एउटै साङ्लोमा बाँधिदिएको छ। तर यो साङ्लो हरठाउँमा उत्तिकै बलियो छैन। कतै यो निकै मजबुत छ (जस्तै बेलायत वा अमेरिकामा), त कतै यो निकै कमजोर छ (जहाँ शोषण र दमन चरम सीमामा छ) भन्ने तर्क गरे। लेनिनले भने–  "क्रान्तिको सुरुवात त्यहीँबाट हुनेछ, जहाँ यो साङ्लो सबैभन्दा कमजोर छ।" सर्वहारा वर्गले यही सबैभन्दा कमजोर कडीलाई तोड्नेछ र त्यसपछि पूरै संसारमा क्रान्तिको लहर फैलनेछ।

यो विचार आफैँमा एउटा विशाल आशा थियो। यसको अर्थ रुस जस्तो पिछडिएको देशका श्रमिकहरूले जर्मनी वा बेलायतका श्रमिकहरूको बाटो हेरेर बस्नु पर्दैन। उनीहरू आफैँले आफ्नो देशमा सत्ता कब्जा गरेर विश्वका सम्पूर्ण श्रमिकहरूका लागि एउटा उदाहरण बन्न सक्छन् भन्ने थियो । उनले  रुस नै त्यो 'सबैभन्दा कमजोर कडी' हो र पहिलो प्रहार यहीँ हुनुपर्छ भन्ने दावी गरे। यो सिद्धान्त पिछडिएका र गुलाम देशका क्रान्तिकारीहरूका लागि 'सञ्जीवनी बुटी' जस्तै सावित भयो। यसले उनीहरूलाई बुझायो कि उनीहरू पनि इतिहासका निर्माता बन्न सक्छन्।

रुस जस्तो पिछडिएको देशमा, जहाँ श्रमिकको तुलनामा किसानको संख्या अत्यधिक धेरै छ, क्रान्ति भइहाले पनि त्यो कसरी टिक्ला? त्यहाँ समाजवादको निर्माण कसरी होला?

तर फेरि एउटा प्रश्न उठ्थ्यो–  यदि रुस जस्तो पिछडिएको देशमा, जहाँ श्रमिकको तुलनामा किसानको संख्या अत्यधिक धेरै छ, क्रान्ति भइहाले पनि त्यो कसरी टिक्ला? त्यहाँ समाजवादको निर्माण कसरी होला? मार्क्सको त मान्यता थियो कि समाजवादका लागि एउटा उन्नत औद्योगिक आधार हुनु अनिवार्य छ, जो रुसमा थिएन।

यहीँनेर लेनिनको दोस्रो महत्त्वपूर्ण सिद्धान्त अगाडि आउँछ। उनले भने कि एउटा देशमा क्रान्ति गर्ने श्रमिक वर्ग एक्लो रहनु हुँदैन। उसले आफ्नो देश भित्र र बाहिर दुवै ठाउँमा सहयात्रीहरू खोज्नुपर्छ। देशभित्र उसको सबैभन्दा मुख्य र भरपर्दो सहयात्री 'गरिब किसान वर्ग' हुनेछ।

लेनिनले रुसको विशाल किसान जनसमुदायलाई साथ नलिई क्रान्ति सफल हुन असम्भव छ भन्ने राम्ररी बुझेका थिए । त्यसैले उनले 'श्रमिक र किसानको गठबन्धन' को नारा अघि सारे। उनले किसानहरूलाई जमिनको मालिक बनाउने बाचा गरे र उनीहरूलाई क्रान्तिको मूलधारमा समाहित गरे। यो मार्क्सवादको परम्परागत बुझाइमा एउटा ठूलो परिवर्तन थियो, जहाँ किसानहरूलाई प्रायः एक 'पिछडिएको शक्ति' मानिन्थ्यो। लेनिनले उनीहरूभित्र लुकेको क्रान्तिकारी सामर्थ्यलाई पहिचान गरे।

लेनिनले रुसको विशाल किसान जनसमुदायलाई साथ नलिई क्रान्ति सफल हुन असम्भव छ भन्ने राम्ररी बुझेका थिए । त्यसैले उनले 'श्रमिक र किसानको गठबन्धन' को नारा अघि सारे।

यसका साथै, लेनिनले भने कि कुनै एक देशमा भएको क्रान्तिलाई विश्वका अन्य देशका श्रमिकहरूको समर्थन प्राप्त हुनुपर्छ। रुसको क्रान्तिले एक्लै पूरै पुँजीवादी विश्वको सामना गर्न सक्दैन। त्यसैले, रुसी श्रमिकहरूको कर्तव्य अन्य देशहरूमा क्रान्तिलाई प्रोत्साहन गर्नु हो भने, अन्य देशका श्रमिकहरूको कर्तव्य रुसी क्रान्तिको रक्षा गर्नु हो। यसरी उनले 'विश्व क्रान्ति' को विचारलाई एउटा नयाँ व्यावहारिक रूप दिए।

यस सिद्धान्तको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष थियो– 'सर्वहाराको अधिनायकत्व' (Dictatorship of the Proletariat) । यसको सार के हो भने, क्रान्तिपछि श्रमिक वर्गले तुरुन्तै सत्ता त्याग्नु हुँदैन। उसले एउटा बलियो राज्य निर्माण गर्नुपर्छ र आफ्नो सत्ता स्थापित गर्नुपर्छ, ताकि पुराना शासक वर्ग अर्थात् पुँजीपति र जमिन्दारहरू पुनः फर्कन नसकुन्। यस राज्यको काम पुरानो व्यवस्थाको प्रतिरोधलाई कुल्चनु र नयाँ समाजवादी समाजको जग बसाल्नु हुनेछ।

स्टालिन यस पुस्तकमा जोड दिएर भन्छन् – लेनिनको यो सिद्धान्त कुनै काल्पनिक महल थिएन। यो तत्कालीन वास्तविकताको गहिरो विश्लेषण थियो। पुँजीवाद अब एक वैश्विक व्यवस्था बनिसकेको हुनाले त्यसको सामना गर्न श्रमिक वर्गले पनि एक वैश्विक रणनीति बनाउनुपर्छ भन्ने बुझाइ यसमा थियो। यसले श्रमिक वर्गलाई निष्क्रिय प्रतीक्षाबाट निकालेर सक्रिय कार्यमा ल्यायो र एउटा स्पष्ट लक्ष्य एवं बाटो देखायो। यसले एउटा सानो झिल्कोलाई पूरै जंगलमा डढेलो लगाउन सक्ने शक्ति प्रदान गर्‍यो। यही त्यो सैद्धान्तिक हतियार थियो, जसले लेनिनको बोल्सेभिक पार्टीलाई एउटा विशाल साम्राज्यलाई चुनौती दिने आत्मविश्वास दियो।

तर, एकपटक क्रान्ति सफल भएपछि र पुरानो सत्ता ढलेपछि के हुन्छ? त्यसको ठाउँ कुन व्यवस्थाले लिन्छ? लेनिनको 'सर्वहाराको अधिनायकत्व' वास्तवमा के थियो? के यो कुनै प्रकारको तानाशाही थियो वा लोकतन्त्रको एउटा नयाँ स्वरूप?

क्रान्तिपछिको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रश्न– सर्वहाराको अधिनायकत्व

क्रान्ति हुनु नै यात्राको अन्त्य होइन। वास्तवमा, यो त एउटा नयाँ र अझ कठिन संघर्षको सुरुवात हो। पुरानो सत्ता ढाल्नु एउटा कुरा हो, तर नयाँ सत्ता निर्माण गर्नु र त्यसलाई टिकाएर राख्नु बिल्कुलै अर्को कुरा।

यहीँनेर लेनिनवादको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र सायद सबैभन्दा बढी गलत बुझिएको सिद्धान्त अगाडि आउँछ: 'सर्वहाराको अधिनायकत्व'। 'तानाशाही' वा 'अधिनायकत्व' शब्द सुन्नेबित्तिकै हाम्रो मनमा एउटा नकारात्मक चित्र बन्छ– जहाँ एक व्यक्ति वा सानो समूहले आफ्नो मनमानी गर्छ। तर लेनिनका लागि यसको अर्थ पूर्णतः भिन्न थियो।

लेनिनका अनुसार, कुनै पनि राज्य वा सरकार– चाहे त्यो जतिसुकै लोकतान्त्रिक देखिए पनि– वास्तवमा कुनै न कुनै एक वर्गको अधिनायकत्व नै हुन्छ। लोकतन्त्र भन्ने गरिएको पुँजीवादी देशहरूमा चुनाव र संसद हुन्छ, त्यो वास्तवमा 'पुँजीपति वर्गको अधिनायकत्व' हो। भन्नलाई त जोसुकैले चुनाव लड्न सक्छ, तर सत्ताको साँचो कसको हातमा हुन्छ? जसको हातमा पैसा छ, जसको नियन्त्रणमा मिडिया छ, र जसको स्वामित्वमा कारखाना र ठूला कम्पनीहरू छन्। कानुन पुँजीपतिहरूको हित रक्षाका लागि बनाइन्छ र प्रहरी-सेना उनीहरूकै सम्पत्तिको रक्षा गर्छन्। त्यसैले, माथिबाट लोकतन्त्र देखिए पनि भित्रबाट यो बहुसंख्यक श्रमिक र गरिबमाथि मुट्ठीभर धनीहरूको शासन वा तानाशाही हो।

लेनिनले भने–  जब श्रमिक वर्गले क्रान्ति गर्नेछ, उसले यो 'देखावटी लोकतन्त्र' लाई अन्त्य गरेर एउटा नयाँ प्रकारको राज्य बनाउनेछ–  'सर्वहाराको अधिनायकत्व'। यसको अर्थ कुनै एक व्यक्ति तानाशाह बन्ने होइन, बरु अब सत्ता श्रमिक वर्गको हातमा हुनेछ र यो वर्गले आफ्नो सत्ताको प्रयोग पुराना शोषकहरूलाई दबाउनका लागि गर्नेछ।

शताब्दीयौँदेखि सत्ताको स्वाद चाखेका मानिसहरूलाई गद्दीबाट हटाउँदा के उनीहरू चुपचाप बस्लान्? पक्कै बस्दैनन्। उनीहरू आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति लगाएर फर्कने कोसिस गर्नेछन्; देशभित्र विद्रोह भड्काउनेछन् र बाह्य पुँजीवादी देशहरूसँग मद्दत मागेर नयाँ सरकार ढाल्न खोज्नेछन्। लेनिनको मान्यता थियो कि यस्तो बेला यदि श्रमिक वर्ग नरम बन्यो भने, उसले जितेको बाजी पनि हार्नेछ।

पुँजीवादी अधिनायकत्व मुट्ठीभर धनीहरूको करोडौँ गरिबमाथिको शासन हो भने, सर्वहाराको अधिनायकत्व करोडौँ श्रमिक र गरिबहरूको मुट्ठीभर धनीहरूमाथिको शासन हो।

त्यसैले, क्रान्तिपछि एउटा 'संक्रमण काल' को आवश्यकता पर्छ– एउटा यस्तो समय जहाँ श्रमिक वर्गले आफ्नो पूर्ण शक्तिको प्रयोग गरेर विरोधी शक्तिहरूलाई कुल्चन सकोस्। पुँजीवादी अधिनायकत्व मुट्ठीभर धनीहरूको करोडौँ गरिबमाथिको शासन हो भने, सर्वहाराको अधिनायकत्व करोडौँ श्रमिक र गरिबहरूको मुट्ठीभर धनीहरूमाथिको शासन हो।

त्यसैले लेनिनले यसलाई इतिहासको सबैभन्दा सच्चा र महान् लोकतन्त्र भने। यो अल्पमतमाथि बहुमतको शासन थियो, ताकि एउटा यस्तो समाजको जग बसाल्न सकियोस् जहाँ कसैले कसैको शोषण गर्न नपाओस्।

यस अधिनायकत्वका तीनवटा मुख्य कार्यहरू थिए:

पहिलो: पुराना शोषक वर्गको प्रतिरोधलाई पूर्ण रूपमा कुल्चनु र उनीहरूलाई पुनः सत्तामा आउनबाट रोक्नु। दोस्रो: क्रान्तिमा श्रमिक वर्गसँगै काँधमा काँध मिलाएर आएका अन्य शोषित वर्गहरू, विशेषगरी गरिब किसानहरूलाई आफूसँगै राखिराख्नु, उनीहरूको नेतृत्व गर्नु र उनीहरूलाई समाजवादको निर्माणमा सहभागी गराउनु। तेस्रो र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कार्य: एउटा नयाँ समाजवादी समाजको रचना गर्नु। यसको अर्थ उत्पादनका साधनहरू जस्तै– कलकारखाना, जमिन र खानीहरूलाई पूरै समाजको साझा सम्पत्ति बनाउनु हो। व्यक्तिगत नाफाका लागि गरिने उत्पादनलाई अन्त्य गरेर समाजको आवश्यकताका लागि उत्पादन सुरु गर्नु र बिस्तारै एउटा यस्तो 'वर्गहीन समाज' तर्फ अघि बढ्नु, जहाँ न कोही धनी होस् न गरिब, न कोही मालिक होस् न त मजदुर।

लेनिनका अनुसार, सर्वहाराको अधिनायकत्व कुनै स्थायी व्यवस्था थिएन। यो त केवल एउटा अस्थायी र संक्रमणकालीन चरण मात्र थियो। जब पुराना शोषक वर्गहरू पूर्ण रूपमा समाप्त हुनेछन् र समाजमा वर्गभेद मेटिनेछ, तब राज्य (सरकार, प्रहरी, सेना) को कुनै आवश्यकता रहने छैन र राज्य बिस्तारै स्वतः ओझेल पर्दै जानेछ। तर, जबसम्म यो लक्ष्य हासिल हुँदैन, तबसम्म श्रमिक वर्गले आफ्नो सत्तालाई मजबुत बनाइराख्नुपर्छ।

लेनिनका अनुसार, सर्वहाराको अधिनायकत्व कुनै स्थायी व्यवस्था थिएन। यो त केवल एउटा अस्थायी र संक्रमणकालीन चरण मात्र थियो।

यो विशाल कार्य सम्पन्न गर्न र करोडौँ मानिसलाई संगठित गर्न श्रमिक वर्गले आफ्नो सबैभन्दा ठूलो सहयात्रीलाई विश्वासमा लिनु पर्ने थियो, जो संख्यामा उनीहरूभन्दा कयौँ गुणा बढी थिए– अर्थात् किसान वर्ग। रुस जस्तो विशाल कृषिप्रधान देशमा किसानको समस्या समाधान नगरी कुनै पनि क्रान्ति सफल हुन सम्भव थिएन। लेनिनले किसानका समस्यालाई कसरी बुझे र उनीहरूलाई क्रान्तिको मूलधारमा कसरी ल्याए? किसानको प्रश्नमा उनको क्रान्तिकारी दृष्टिकोण के थियो?

किसानको प्रश्न: जमिनको भोक र क्रान्तिको भविष्य

रुस जस्तो देशमा, जहाँ ८०% भन्दा बढी जनसंख्या गाउँमा बस्थे र खेतीपातीमा निर्भर थिए, केवल सहरका श्रमिकहरूको भरमा सत्ता टिकाइराख्नु असम्भव थियो। श्रमिक वर्ग संख्यामा निकै कम थिए। उनीहरूको जित र शासनको भविष्य यस कुरामा टिकेको थियो कि उनीहरूले देशका करोडौँ किसानहरूलाई आफूसँगै लैजान सक्छन् कि सक्दैनन्।

यहीँनेर लेनिनवादको अर्को मौलिक पक्ष अगाडि आउँछ, जसलाई 'किसानको प्रश्न' भनिन्छ। परम्परागत मार्क्सवादी सोचमा किसानहरूलाई अक्सर एउटा 'पिछडिएको र अनुदार शक्ति' का रूपमा हेरिन्थ्यो। उनीहरू आफ्नो सानो जमिनको टुक्रामा टाँसिएर बस्छन् र ठूला सामाजिक परिवर्तनमा रुचि राख्दैनन् भन्ने मान्यता थियो।

तर लेनिनले यो सोचलाई चुनौती दिए। उनले रुसी किसानहरूको अवस्थाको गहिरो विश्लेषण गरे र उनीहरूभित्रको क्रान्तिकारी क्षमतालाई चिने। लेनिनले देखे कि रुसका किसानहरू सबै एकैनासका छैनन्:

परम्परागत मार्क्सवादी सोचमा किसानहरूलाई अक्सर एउटा 'पिछडिएको र अनुदार शक्ति' का रूपमा हेरिन्थ्यो। उनीहरू आफ्नो सानो जमिनको टुक्रामा टाँसिएर बस्छन् र ठूला सामाजिक परिवर्तनमा रुचि राख्दैनन् भन्ने मान्यता थियो। तर लेनिनले यो सोचलाई चुनौती दिए।

विशाल जमिन्दार: जो हजारौँ एकड जमिनका मालिक थिए र किसानको शोषण गर्थे।

धनी किसान (कुलक): जो आफैँ खेती गर्थे तर गरिब किसानलाई मजदुरीमा लगाएर र ऋण दिएर शोषण गर्थे।

मध्यम किसान: जोसँग आफ्नो गुजाराका लागि ठिक्कको जमिन थियो।

गरिब र भूमिहीन किसान: जसको संख्या सबैभन्दा ठूलो थियो र जोसँग कि त जमिनै थिएन, कि भए पनि गुजारा नहुने गरी थोरै थियो।

लेनिनले बुझे कि पूरै किसान वर्ग क्रान्तिको शत्रु होइन। केवल जमिन्दार र 'कुलक' हरू मात्र शत्रु हुन्। बाँकी करोडौँ गरिब र मध्यम किसानहरू त श्रमिक वर्गका स्वाभाविक सहयात्री हुन्, किनभने उनीहरू पनि शोषणकै सिकार थिए। उनीहरूको सबैभन्दा ठूलो सपना आफ्नै जमिनको मालिक बन्नु थियो। लेनिनले किसानहरूको यही 'जमिनको भोक' लाई चिने र यसलाई क्रान्तिको सबैभन्दा ठूलो शक्तिमा बदलिदिए।

लेनिनको रणनीति स्पष्ट थियो। उनले नारा दिए: "शान्ति, भूमि र रोटी!"

शान्ति: पहिलो विश्वयुद्धबाट रुसलाई बाहिर निकाल्नु, जसले देश बर्बाद गरिरहेको थियो।

रोटी: सहरहरूमा व्याप्त भोकमरी अन्त्य गर्नु।

भूमि: जमिन्दारहरूका सबै जमिन खोसेर गरिब किसानहरूलाई बाँडिदिनु।

बोलशेविक पार्टीको यो बाचा सिधै किसानहरूको मनमा बस्यो। जहाँ अन्य पार्टीहरू गोलमटोल कुरा गरिरहेका थिए, लेनिनले उनीहरूलाई त्यही चिज दिने बाचा गरे जसका लागि उनीहरू शताब्दीयौँदेखि तड्पिरहेका थिए। यो एउटा 'मास्टर स्ट्रोक' थियो। सन् १९१७ को अक्टोबर क्रान्तिमा किसानहरूले कि त सक्रिय समर्थन गरे कि त मौन बसेर पुरानो सरकारको साथ दिएनन्।

जहाँ अन्य पार्टीहरू गोलमटोल कुरा गरिरहेका थिए, लेनिनले उनीहरूलाई त्यही चिज दिने बाचा गरे जसका लागि उनीहरू शताब्दीयौँदेखि तड्पिरहेका थिए। यो एउटा 'मास्टर स्ट्रोक' थियो।

सत्तामा आएपछि लेनिनले सबैभन्दा पहिले 'भूमिसम्बन्धी अध्यादेश' जारी गरे, जसले जमिन्दारहरूको स्वामित्व अन्त्य गरी जमिन किसानहरूको सम्पत्ति घोषणा गरिदियो। यद्यपि पछि गृहयुद्धका बेला र अनाज संकलनका क्रममा केही असमझदारीहरू पनि भए, तर लेनिनले आफ्नो नीतिमा लचकता अपनाउँदै 'नयाँ आर्थिक नीति' (NEP) ल्याए, जसले किसानलाई बढी भएको अन्नपातहरु बजारमा बेच्ने छुट दियो।

लेनिनको अन्तिम लक्ष्य किसानहरूलाई व्यक्तिगत खेतीबाट हटाएर 'सामूहिक खेती' तर्फ लैजानु थियो, जहाँ सबै मिलेर विशाल खेतमा काम गरुन् र उत्पादन साझा गरुन्। स्टालिन यस पुस्तकमा भन्छन् कि किसानको प्रश्नमा लेनिनको यो दृष्टिकोण मार्क्सवादको एउटा रचनात्मक विकास थियो। उनले प्रमाणित गरिदिए कि श्रमिक वर्गले किसानहरूलाई न केवल क्रान्तिमा साथ ल्याउन सक्छ, बरु सत्तामा आएपछि पनि यो गठबन्धनलाई टिकाइराख्न सक्छ।

तर रुस केवल किसान र श्रमिकको मात्र देश थिएन। यो एउटा विशाल साम्राज्य थियो जसमा सयौँ अलग-अलग जाति, भाषा र संस्कृतिका मानिसहरू बस्थे। यी राष्ट्रहरूका सवाललाई हल नगरी एउटा मजबुत र एकजुट राज्य बनाउन असम्भव थियो। जारको शासनमा गैर-रुसी राष्ट्रहरूमाथि भयानक अत्याचार भएको थियो। लेनिनले यो समस्याको के समाधान निकाले? कसरी उनले 'राष्ट्रहरूको आत्मनिर्णयको अधिकार' दिएर उनीहरूलाई क्रान्तिमा सामेल गरे?

राष्ट्रिय प्रश्न: एउटा साम्राज्यको झ्यालखानालाई स्वतन्त्र राष्ट्रहरूको साझा घर बनाउँदा

जारको शासनकालको रुस केवल किसानहरूको मात्र देश थिएन; त्यो त "राष्ट्रहरूको झ्यालखाना" थियो। यो एउटा यस्तो विशाल साम्राज्य थियो, जसलाई तरबारको बलमा ठड्याइएको थियो। यसमा 'महान् रुसी' जातिको अतिरिक्त युक्रेन, पोल्यान्ड, फिनल्यान्ड, जर्जिया, आर्मेनिया, मध्य एसियाका कयौँ देश र दर्जनौँ अन्य साना-ठूला राष्ट्रियताका मानिसहरू बसोबास गर्थे।

जारको सरकारले यी गैर-रुसी मानिसहरूमाथि निकै अमानवीय दमन गर्थ्यो। उनीहरूको भाषा र संस्कृतिलाई कुल्चिने गरिन्थ्यो र उनीहरूलाई जबरजस्ती रुसी भाषा र संस्कृति अपनाउन बाध्य पारिन्थ्यो। उनीहरूलाई सरकारका उच्च पदहरूमा स्थान दिइँदैनथ्यो र उनीहरूको क्षेत्रका प्राकृतिक स्रोतसाधनहरू लुटेर रुसको विकासमा लगाइन्थ्यो।

यस्तो राष्ट्रिय दमनले ती मानिसहरूको मनमा रुसी शासनप्रति गहिरो घृणा र अविश्वास भरिदिएको थियो। उनीहरू स्वतन्त्रता र आफ्नो छुट्टै पहिचान चाहन्थे। कुनै पनि क्रान्तिकारी आन्दोलनका लागि यो एउटा मुख्य चुनौती थियो। यदि यी सबै राष्ट्रहरूलाई एकै ठाउँमा ल्याउन नसकेको भए, क्रान्ति सफल हुन सम्भव थिएन र देश टुक्राटुक्रा हुन सक्थ्यो।

लेनिनले द्वन्द्वात्मक पद्धतिको प्रयोग गर्दै यो समस्याको विश्लेषण गरे। लेनिनले बुझाए कि हामीले सबै प्रकारका राष्ट्रवादलाई एउटै तराजुमा जोख्नु हुँदैन ।

त्यस समयका कयौँ समाजवादीहरू पनि यो प्रश्नमा अल्झिएका थिए। कसैको मान्यता थियो कि राष्ट्रवाद एउटा पुँजीवादी विचारधारा हो र 'श्रमिकहरूको कुनै देश हुँदैन', त्यसैले राष्ट्रिय स्वतन्त्रताको कुरा गर्नु गलत हो। उनीहरूको नारा थियो–  "कुनै मातृभूमि छैन"।

तर लेनिनको दृष्टिकोण बिल्कुलै फरक र निकै गहिरो थियो। उनले आफ्नो द्वन्द्वात्मक पद्धतिको प्रयोग गर्दै यो समस्याको विश्लेषण गरे। लेनिनले बुझाए कि हामीले सबै प्रकारका राष्ट्रवादलाई एउटै तराजुमा जोख्नु हुँदैन:

१. दमनकारी राष्ट्रको राष्ट्रवाद: जस्तै 'महान् रुसी राष्ट्रवाद', जसले अरू राष्ट्रहरूलाई गुलाम बनाउन चाहन्छ। यो राष्ट्रवाद प्रतिगामी छ र यसको डटेर विरोध गरिनुपर्छ। २. दमित राष्ट्रको राष्ट्रवाद: जस्तै पोल्यान्ड वा युक्रेनको राष्ट्रवाद, जो स्वतन्त्रताका लागि संघर्ष गरिरहेको छ। यो राष्ट्रवाद प्रगतिशील छ, किनभने यो साम्राज्यवाद विरुद्धको एउटा लडाइँ हो र यसको समर्थन गरिनुपर्छ।

लेनिनले भने कि जबसम्म साना राष्ट्रहरूले विशाल राष्ट्रहरूबाट बराबरीको दर्जा पाउँदैनन् र उनीहरूको मनबाट डर र अविश्वास हट्दैन, तबसम्म विश्वका श्रमिकहरू कहिल्यै पनि सही अर्थमा एकजुट हुन सक्दैनन्।

यही बुझाइको आधारमा लेनिनले एउटा अत्यन्तै साहसिक र क्रान्तिकारी सिद्धान्त पेश गरे–  'राष्ट्रहरूको आत्मनिर्णयको अधिकार', जसमा अलग भएर आफ्नो स्वतन्त्र राज्य बनाउने अधिकार पनि सामेल थियो। यसको अर्थ थियो–  बोल्सेभिक पार्टीले हरेक राष्ट्रलाई यो अधिकार दिनेछ कि उनीहरू आफैँले तय गरुन् कि उनीहरू रुससँगै बस्ने कि आफ्नो छुट्टै स्वतन्त्र देश बनाउने।

लेनिनले एउटा अत्यन्तै साहसिक र क्रान्तिकारी सिद्धान्त पेश गरे–  'राष्ट्रहरूको आत्मनिर्णयको अधिकार', जसमा अलग भएर आफ्नो स्वतन्त्र राज्य बनाउने अधिकार पनि सामेल थियो।

यो एउटा यस्तो बाचा थियो, जसको कसैले कल्पना पनि गरेका थिएनन्। जारको शासनले राष्ट्रहरूलाई जबरजस्ती बाँधेर राख्थ्यो भने लेनिनले उनीहरूलाई आफ्नै इच्छाले सँगै रहने वा अलग हुने विकल्प दिइरहेका थिए। यो एउटा 'मास्टर स्ट्रोक' थियो, जसले जारको साम्राज्यको जग नै हल्लाइदियो। यस सिद्धान्तले दमित राष्ट्रका करोडौँ मानिसहरूको मनमा बोल्सेभिकहरूप्रति विश्वास जगायो। उनीहरूले देखे कि लेनिन केवल श्रमिकको स्वतन्त्रताको मात्र कुरा गरिरहेका छैनन्, बरु हर प्रकारको शोषण र दमन विरुद्ध उभिएका छन्।

परिणामस्वरूप, जब क्रान्ति भयो, यी दमित राष्ट्रियताका श्रमिक र किसानहरूले पनि यसलाई भरपुर समर्थन गरे। क्रान्तिपछि लेनिनले आफ्नो बाचा निभाए–  फिनल्यान्ड र पोल्यान्ड जस्ता देशहरूलाई स्वतन्त्र हुन दिइयो। तर लेनिनको वास्तविक मनसाय रुसलाई टुक्र्याउनु थिएन, बरु यसलाई एउटा नयाँ, स्वैच्छिक र अझ मजबुत जगमा उभ्याउनु थियो।

उनले भनेका थिए कि जब दमित राष्ट्रहरूलाई यो विश्वास हुनेछ कि अब उनीहरूमाथि कुनै जबरजस्ती गरिने छैन, उनीहरूको भाषा र संस्कृतिको सम्मान गरिनेछ र उनीहरूलाई बराबरीको दर्जा दिइनेछ, तब उनीहरू आफैँ आफ्नो खुसीले 'समाजवादी रुस' सँग एउटा संघ बनाउन चाहनेछन्। किनभने आर्थिक र सैन्य रूपमा मिलेर बस्नु नै सबैको हितमा थियो। र भयो पनि त्यस्तै। अधिकांश राष्ट्रहरूले सोभियत संघको हिस्सा बन्न स्वीकार गरे, जो एउटा यस्तो संघ थियो जहाँ सैद्धान्तिक रूपमा सबै गणराज्यहरूलाई समान अधिकार प्राप्त थियो।

लेनिनले भनेका थिए कि जब दमित राष्ट्रहरूलाई यो विश्वास हुनेछ कि अब उनीहरूमाथि कुनै जबरजस्ती गरिने छैन, उनीहरूको भाषा र संस्कृतिको सम्मान गरिनेछ र उनीहरूलाई बराबरीको दर्जा दिइनेछ, तब उनीहरू आफैँ आफ्नो खुसीले 'समाजवादी रुस' सँग एउटा संघ बनाउन चाहनेछन्।

लेनिनको यो नीतिले दुईवटा विशाल कार्य गर्‍यो:

पहिलो: यसले जारको साम्राज्यको ठाउँमा एउटा नयाँ प्रकारको बहुराष्ट्रिय राज्य निर्माण गर्‍यो, जो जबरजस्तीमा होइन, बरु आपसी विश्वास र समानतामा आधारित थियो।

दोस्रो: यसले रुसको क्रान्तिलाई विश्वभरका गुलाम र औपनिवेशिक देशहरूका लागि प्रेरणाको स्रोत बनाइदियो। भारत, चीन र अन्य कयौँ देशका स्वतन्त्रता सेनानीहरूले लेनिनको राष्ट्रिय नीतिबाटै प्रेरणा लिएका थिए।

स्टालिन, जो आफैँ एक गैर-रुसी राष्ट्रियता (जर्जियन) का थिए र पछि राष्ट्रिय मामिलाका मन्त्री पनि बने, यस पुस्तकमा यो नीतिलाई लेनिनवादको सबैभन्दा महान् उपलब्धिहरूमध्ये एक मान्दछन्।

तर यति विशाल लक्ष्यहरू हासिल गर्न, क्रान्ति सफल पार्न र त्यसलाई जोगाउन, अनि किसान र विभिन्न राष्ट्रहरूलाई साथै लिएर अघि बढ्नका लागि केवल सही सिद्धान्त हुनु मात्र पर्याप्त थिएन। यी सिद्धान्तहरूलाई जमिनमा उतार्न एउटा अत्यन्तै मजबुत, अनुशासित र कुशल संगठनको खाँचो थियो। त्यो संगठन के थियो र लेनिनका अनुसार त्यसको विशेषता के हुनुपर्थ्यो?

पार्टी– क्रान्तिको मस्तिष्क, हृदय र हात

लेनिनवादको पूरै संरचना जुन जगमा अडिएको छ, त्यसको नाम हो– पार्टी। लेनिनका लागि पार्टी केवल चुनाव लड्ने नेताहरूको समूह मात्र थिएन। उनका लागि पार्टी त श्रमिक वर्गको 'अग्रदस्ता' (Vanguard), त्यसको सेनापति र त्यसको मस्तिष्क थियो। यो एउटा यस्तो शक्ति थियो, जसले छरिएका श्रमिकहरूलाई एउटा 'इस्पाती मुठ्ठी' मा बदलिदिन सकोस्।

लेनिनको मान्यतामा श्रमिक वर्गले स्वतःस्फूर्त रूपमा समाजवादी चेतना हासिल गर्न सक्दैन। दैनिक संघर्षबाट उसले धेरैमा एउटा श्रमिक संघ (Trade Union) बनाउन सक्ला वा राम्रो तलबका लागि लड्न सक्ला, तर पूरै पुँजीवादी व्यवस्थालाई ढाल्ने क्रान्तिकारी चेतना उसमा आफैँ पैदा हुँदैन।

स्टालिन यस अध्यायमा बताउँछन्– लेनिनले पार्टीको सिद्धान्तलाई एउटा विज्ञानकै रूपमा विकसित गरे। उनले संसारले पहिले कहिल्यै नदेखेको एक सर्वथा नयाँ प्रकारको पार्टीको परिकल्पना गरे। लेनिनको मान्यतामा श्रमिक वर्गले स्वतःस्फूर्त रूपमा समाजवादी चेतना हासिल गर्न सक्दैन। दैनिक संघर्षबाट उसले धेरैमा एउटा श्रमिक संघ (Trade Union) बनाउन सक्ला वा राम्रो तलबका लागि लड्न सक्ला, तर पूरै पुँजीवादी व्यवस्थालाई ढाल्ने क्रान्तिकारी चेतना उसमा आफैँ पैदा हुँदैन। यो वैज्ञानिक चेतना उसलाई बाहिरबाट दिनुपर्छ र यो महान् कार्य केवल पार्टी ले मात्र गर्न सक्छ।

यस पार्टीका केही विशिष्ट विशेषताहरू थिए:

व्यावसायिक क्रान्तिकारीहरूको संगठन: यसमा श्रमिक वर्गका सबैभन्दा जागरूक, उन्नत र बलिदानी मानिसहरू मात्र सामेल हुनेछन्, जो मार्क्सवादी सिद्धान्तलाई गहिराइबाट बुझ्छन् र क्रान्तिका लागि कुनै पनि त्याग गर्न तयार छन्। जनवादी केन्द्रवाद (Democratic Centralism): यो सुन्दा जटिल लागे पनि यसको अर्थ प्रस्ट थियो। 'जनवादी' को अर्थ पार्टीभित्र हरेक मुद्दामा खुला बहस र छलफल हुनेछ। तर, एकपटक बहुमतले निर्णय गरिसकेपछि 'केन्द्रवाद' सुरु हुन्छ– अर्थात्, त्यो निर्णयलाई पार्टीका हरेक सदस्यले पूर्ण अनुशासनका साथ पालना गर्नुपर्नेछ। जारको तानाशाही जस्तो खतरनाक स्थितिमा काम गर्न एउटा 'बहस गर्ने क्लब' होइन, बरु सेना जस्तो अनुशासित संगठन चाहिन्छ भन्ने लेनिनको दृढ विश्वास थियो।

जनतासँगको अटुट सम्बन्ध: लेनिन सधैँ भन्थे कि पार्टी जनताबाट काटिएर बस्नु हुँदैन। उसले जनताको सागरमा एउटा 'माछा' झैँ पौडिनुपर्छ। पार्टीले जनताको नाडी छाम्नुपर्छ, उनीहरूको समस्या बुझ्नुपर्छ र उनीहरूबाट सिक्नु पनि पर्छ। यदि पार्टी आफूलाई जनताभन्दा बढी जान्ने सम्झन थाल्यो भने, त्यसको अन्त्य निश्चित छ।

स्टालिनका अनुसार, यो त्यही पार्टी थियो जसले रुसमा क्रान्तिलाई सम्भव बनायो। यो केवल राजनीतिक संगठन मात्र नभएर एउटा नैतिक र बौद्धिक शक्ति थियो। तर, एउटा मजबुत पार्टी र सही सिद्धान्त भएर मात्र पुग्दैन। असली लडाइँ त राजनीतिक मैदानमा हुन्छ, जहाँ शत्रु निकै चलाख र शक्तिशाली हुन्छ। त्यो शत्रुलाई हराउन र सत्ता कब्जा गर्न लेनिनले कुन चाहिँ रणनीति र दाउपेच विकसित गरे? एउटा सानो पार्टीले विशाल साम्राज्यमाथि कसरी विजय पायो?

 रणनीति र कार्यनीति– जीतको बुद्धिचाल र यसका नियमहरू

लेनिनवादी पार्टी क्रान्तिको सबैभन्दा धारिलो हतियार थियो। तर, एउटा उत्कृष्ट तरबार हुनु मात्र पर्याप्त छैन; त्यसलाई चलाउने योद्धा पनि उत्तिकै सिपालु हुनुपर्छ। उसलाई थाहा हुनुपर्छ– कहिले आक्रमण गर्ने, कहिले प्रतिरक्षा गर्ने र शत्रुको कमजोरीमा कहाँ प्रहार गर्ने।

लेनिनले आफ्नो पार्टीलाई राजनीतिक संघर्षको यही कलामा निपुण बनाए। उनले राजनीतिक मुकावलाको विज्ञान विकसित गरे, जसलाई रणनीति र कार्यनीति (Strategy and Tactics) भनिन्छ।

रणनीति र कार्यनीति बीचको भिन्नता बुझ्नु निकै महत्त्वपूर्ण छ। रणनीति भनेको त्यो दीर्घकालीन योजना हो, जसको लक्ष्य क्रान्तिको एउटा निश्चित चरण पूरा गर्नु हुन्छ। उदाहरणका लागि, जारको शासन ढाल्नु एउटा रणनीति थियो। यसका लागि कुन वर्गलाई साथ लिने र कोसँग लड्ने भन्ने तय गरिन्थ्यो।

अर्कोतर्फ, कार्यनीति भनेको ती साना र छोटो समयका चालहरू हुन्, जुन बदलिँदो परिस्थिति अनुसार तय गरिन्छ। जस्तै– कहिले हडताल गर्ने, कहिले चुनावमा भाग लिने त कहिले पछि हट्ने। कार्यनीति रणनीतिको एउटा हिस्सा हो र यसको उद्देश्य मुख्य लक्ष्यतर्फ पाइला चाल्नु हो।

लेनिनको रणनीतिको सबैभन्दा ठूलो विशेषता 'लचकता' (Flexibility) थियो। उनी भन्थे कि राजनीतिको बाटो सीधा रेखा जस्तो हुँदैन, यो त पहाडी गोरेटो झैँ घुमाउरो हुन्छ। कहिलेकाहीँ दुई कदम अगाडि बढ्नका लागि एक कदम पछि हट्नु पनि बुद्धिमानी हुन्छ। उनले कहिल्यै पनि सिद्धान्तको नाममा जिद्दी गरेनन्, बरु ठोस परिस्थितिको ठोस विश्लेषण गरेर निर्णय लिए।

स्टालिनले यस अध्यायमा लेनिनका केही सुनौलो नियमहरूको चर्चा गरेका छन्:

शत्रुको शिविरमा फाटो ल्याउनु: शत्रुलाई कहिल्यै पनि एक हुन नदिने र उनीहरूबीचको अन्तर्विरोधको फाइदा उठाउने।

मुख्य कडी समात्ने: समस्याहरूको चाङमा त्यो एउटा यस्तो मुख्य कडी खोज्ने, जसलाई तान्दा पूरै साङ्लो आफ्नो हातमा आओस्।

सही समयको छनोट: क्रान्तिका लागि न त धेरै छिटो हतारिने, न त धेरै ढिलो गर्ने। 'पर्ख र हेर' को कलामा माहिर हुनुपर्ने।

स्टालिनले यस पुस्तकमा रणनीति र कार्यनीति बीचको भिन्नतालाई निकै मार्मिक ढङ्गले बुझाएका छन्। यसलाई एउटा सैन्य उदाहरणबाट बुझौँ:

एउटा सेनाको अन्तिम लक्ष्य युद्ध जित्नु हुन्छ। यो दीर्घकालीन लक्ष्य हासिल गर्नका लागि जुन विशाल योजना बनाइन्छ, त्यसलाई 'रणनीति' (Strategy) भनिन्छ। जस्तै– शत्रुको मुख्य सेनालाई कुन दिशाबाट घेर्ने वा उसको रसदपानी (Supply lines) कहाँबाट काट्ने भन्ने कुरा रणनीतिका हिस्सा हुन्। तर, यो विशाल योजनालाई सफल पार्न हरेक दिन, हरेक मोर्चामा साना-साना लडाइँहरू लड्नुपर्ने हुन्छ। यी दैनिक मुकावलाहरू जित्नका लागि अपनाइने तरिकाहरू– जस्तै कहिले आक्रमण गर्ने, कहिले पछि हट्ने वा कुन टुकडीलाई अघि सार्ने– यसलाई 'कार्यनीति' (Tactics) भनिन्छ।

लेनिनले यही सैन्य विज्ञानलाई राजनीतिक संघर्षमा लागू गरे। उनको रणनीतिको मुख्य लक्ष्य जारशाही र पुँजीवादलाई समूल नष्ट गरी 'सर्वहाराको अधिनायकत्व' स्थापित गर्नु थियो। यो लक्ष्य क्रान्तिको पूरै अवधिभर स्थिर रहन्थ्यो। यसलाई सफल पार्न उनले केही आधारभूत नियमहरू बनाए:

१. मुख्य शत्रुको पहिचान: लेनिन भन्थे कि हामीले आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति त्यो शत्रुमाथि केन्द्रित गर्नुपर्छ जो त्यस घडीमा सबैभन्दा खतरनाक छ। सन् १९१७ अघि जार मुख्य शत्रु थिए, तर जार ढलेपछि उनले तुरुन्तै आफ्नो निशाना अस्थायी पुँजीवादी सरकारतर्फ सोझ्याए। २. सहयात्रीहरूको चयन: उनले गरिब किसान र दमित राष्ट्रहरूलाई श्रमिक वर्गको मजबुत सहयात्री बनाए। उनी सधैँ यस्ता साथीहरू खोज्थे जो अस्थायी भए पनि मुख्य शत्रुलाई कमजोर पार्न सहयोगी होऊन्। ३. शत्रुको खेमामा विभाजन: उनी शत्रुहरू बीचको आन्तरिक कलह र अन्तर्विरोधको फाइदा उठाउँदै उनीहरूलाई एक्लो पार्न खप्पिस थिए।

कार्यनीति (Tactics) भनेको परिस्थितिको पदचाप अनुसार बदलिइरहने शैली हो। लेनिनको मान्यता थियो कि पार्टीले संघर्षका सबै स्वरूपहरू– चाहे त्यो कानुनी होस् वा गैरकानूनी, शान्तिपूर्ण होस् वा सशस्त्र– प्रयोग गर्न तयार हुनुपर्छ। जब अवसर मिल्छ, संसदलाई आफ्नो कुरा राख्ने मञ्च बनाउने; जब दमन हुन्छ, भूमिगत भएर काम गर्ने; र जब सही समय आउँछ, सशस्त्र विद्रोहको बिगुल फुक्ने।

स्टालिन भन्छन्– लेनिन राजनीतिक छालहरूलाई राम्ररी चिन्थे; उनलाई थाहा थियो कहिले लहरमा सवार हुने र कहिले किनारमा बसेर आँधी शान्त हुने प्रतीक्षा गर्ने।

उनले कार्यनीतिमा गर्ने अचानक परिवर्तनले विरोधीहरूलाई समेत अचम्ममा पार्थ्यो। सन् १९१८ मा जर्मनीले रुसमाथि अपमानजनक सन्धि थोपर्दा धेरै नेताहरू विरुद्धमा थिए, तर लेनिनले क्रान्ति बचाउन 'एक कदम पछि हट्नु' नै बुद्धिमानी ठाने। यो रणनीतिक पछाडि हटाइले नै भविष्यमा विशाल जितको मार्ग प्रशस्त गर्‍यो। स्टालिन भन्छन्– लेनिन राजनीतिक छालहरूलाई राम्ररी चिन्थे; उनलाई थाहा थियो कहिले लहरमा सवार हुने र कहिले किनारमा बसेर आँधी शान्त हुने प्रतीक्षा गर्ने।

कार्यशैली: एक क्रान्तिकारीको चरित्र कस्तो हुनुपर्छ?

सिद्धान्त, रणनीति र संगठन यी सबै तबसम्म निर्जीव हुन्छन् जबसम्म यिनलाई चलाउने मानिसहरूमा एउटा विशेष 'संकल्प' र कार्यशैली हुँदैन। स्टालिन यसलाई 'स्टाइल इन वर्क' (Style in Work) भन्छन्। यो लेनिनवादी हुनुको व्यावहारिक पक्ष हो।

स्टालिनले लेनिनको कार्यशैलीलाई दुईवटा अद्भुत गुणहरूको सङ्गमका रूपमा व्याख्या गरेका छन्: 'रुसी क्रान्तिकारी आवेग' र 'अमेरिकी व्यावहारिकता'।

जब रुसका धेरैजसो समाजवादीहरू आफ्नो पिछडिएको देशमा क्रान्ति होला भनेर सोच्न समेत सक्दैनथे, तब लेनिन पूर्ण आत्मविश्वासका साथ त्यसको खाका बुनिरहेका थिए। उनले सिकाए कि 'विशाल सपना' देख्न आवश्यक छ, किनकि सपना देख्न नसक्नेले जित हासिल गर्न पनि सक्दैन।

रुसी क्रान्तिकारी आवेग: यो त्यो आगो हो जसले तपाईंलाई असम्भव लाग्ने लक्ष्य हासिल गर्न प्रेरित गर्छ। यो त्यो अटुट विश्वास हो जसले भन्छ– 'इरादा मजबुत छ भने कुनै पनि किल्ला जित्न सकिन्छ'। लेनिनमा यो आवेग कूटकूट गरी भरिएको थियो। जब रुसका धेरैजसो समाजवादीहरू आफ्नो पिछडिएको देशमा क्रान्ति होला भनेर सोच्न समेत सक्दैनथे, तब लेनिन पूर्ण आत्मविश्वासका साथ त्यसको खाका बुनिरहेका थिए। उनले सिकाए कि 'विशाल सपना' देख्न आवश्यक छ, किनकि सपना देख्न नसक्नेले जित हासिल गर्न पनि सक्दैन। यही आवेगले बोल्सेभिकहरूलाई जारको झ्यालखाना र साइबेरियाको कठोर निर्वासनमा पनि लडिरहने हिम्मत दियो।

तर, केवल जोस र आवेगले मात्र पुग्दैन। यदि तपाईंसँग केवल जोस मात्र छ भने तपाईं हावामा महल त बनाउनुहोला, तर त्यसलाई धरातलमा उतार्न सक्नुहुन्न। तपाईं कल्पनाको संसारमा हराउन सक्नुहुन्छ र जमिनको यथार्थबाट टाढिन सक्नुहुन्छ। यहीँनेर लेनिनवादी कार्यशैलीको दोस्रो पाटो अर्थात् 'व्याव्याहारिकता' को महत्त्व आउँछ।

अमेरिकी व्यावहारिकता: अमेरिकी व्यावहारिकताको अर्थ हो– काम गर्ने एउटा ठोस, यथार्थवादी र कुशल शैली। यसको अर्थ हरेक कार्यलाई पूर्ण योजनाका साथ अघि बढाउनु हो। स-साना विवरणहरूमा ध्यान दिनु, केवल कुरा मात्र नगरेर कामलाई पूर्णता दिनु र त्यसलाई नतिजासम्म पुर्‍याउनु नै यसको सार हो। यदि कुनै काम सुरु गरिएको छ भने, जस्तै सुकै बाधा आए पनि त्यसलाई अधुरो छोड्नु हुँदैन। यो व्यावहारिकताले हामीलाई भावनाको बहकाउमा लागेर होइन, बरु तथ्य र तथ्याङ्कको आधारमा निर्णय लिन सिकाउँछ। यसले आफ्नै कामको समीक्षा गर्न, गल्तीहरू स्वीकार्न र ती गल्तीबाट सिक्न प्रेरित गर्छ।

लेनिनको मान्यता थियो–  "एउटा सानो व्यावहारिक कदम, दर्जनौँ सैद्धान्तिक भाषणहरूभन्दा कयौँ गुणा उत्तम हुन्छ।"

लेनिन यस मामिलामा निकै कठोर थिए। उनी आफ्ना पार्टी सदस्यहरूलाई सधैँ हरेक कुराको हिसाब राख्न, कार्य प्रगति प्रतिवेदन तयार पार्न र हावामा कुरा गर्नुको सट्टा ठोस काम गरेर देखाउन भन्थे। उनको मान्यता थियो–  "एउटा सानो व्यावहारिक कदम, दर्जनौँ सैद्धान्तिक भाषणहरूभन्दा कयौँ गुणा उत्तम हुन्छ।"

लेनिनको महानता नै यही थियो: उनले यी दुई विपरीत देखिने गुणहरू– क्रान्तिकारी आवेग र व्यावहारिक कुशलतालाई आफू र आफ्नो पार्टीभित्र एकाकार गरिदिएका थिए। उनका कार्यकर्ताहरू एकातिर विशाल सपना देख्ने क्रान्तिकारी थिए भने अर्कातिर जमिनसँग जोडिएका कुशल संगठक पनि थिए। उनीहरू भविष्यको एउटा सुन्दर संसारको कल्पना पनि गर्थे, तर साथसाथै आज एउटा सानो पर्चा बाँड्ने वा सानो हडताल गर्ने कामलाई पनि उत्तिकै गम्भीरताका साथ पूरा गर्थे। यही कार्यशैलीले उनीहरूलाई यथार्थवादी बनाउँथ्यो। उनीहरूलाई थाहा थियो कि क्रान्तिको बाटो फूलैफूलले भरिएको छैन, बरु यो काँडैकाँडाको बाटो हो। त्यसैले उनीहरू हरेक पाइला फुकी-फुकी चाल्थे, तर उनीहरूको नजर सधैँ लक्ष्यमा टिकिरहन्थ्यो।

स्टालिन भन्छन्– यही त्यो शैली हो, जुन हरेक क्रान्तिकारीले अपनाउनुपर्छ। हामीले लक्ष्य विशाल राख्नुपर्छ, तर त्यसलाई हासिल गर्न साना र व्यावहारिक कदमहरू चाल्नुपर्छ। हामीले सफलतामा मात्तिनु हुँदैन र असफलतामा आत्तिनु हुँदैन।

स्टालिन भन्छन् कि यही त्यो शैली हो, जुन हरेक क्रान्तिकारीले अपनाउनुपर्छ। हामीले लक्ष्य विशाल राख्नुपर्छ, तर त्यसलाई हासिल गर्न साना र व्यावहारिक कदमहरू चाल्नुपर्छ। हामीले सफलतामा मात्तिनु हुँदैन र असफलतामा आत्तिनु हुँदैन। निरन्तर सिक्नु, आत्म-आलोचना गर्नु र आफूलाई अझ निपुण बनाउनु नै लेनिनवादी कार्यशैलीको गुदी हो। यो पाठ केवल राजनीतिक कार्यकर्ताका लागि मात्र होइन, जीवनको कुनै पनि क्षेत्रमा सफलता पाउनका लागि एउटा अमूल्य सूत्र हो।

लेनिनवादको सान्दर्भिकता

स्टालिनले यस पुस्तकमा प्रस्तुत गरे झैँ, यी केवल छरिएका विचारहरू मात्र होइनन्, बरु एकअर्कासँग जेलिएका एउटा पूर्ण र सुसंगत वैचारिक तन्त्र हुन्। सोभियत संघको पतन भएको यति धेरै वर्ष बितिसक्दा आजको विश्वमा यी विचारहरूको के महत्त्व छ त? के यी केवल इतिहासका पानाहरूमा सीमित भइसकेका हुन्? यसको उत्तर सहज छैन।

एकातिर, लेनिनवादबाट प्रभावित क्रान्ति र शासनहरूमाथि तानाशाही, हिंसा र मानवअधिकार उल्लंघनका गम्भीर आरोपहरू पनि लाग्ने गरेका छन्। यी विचारहरूलाई लागू गर्ने प्रक्रियामा भएका त्रुटिहरूले करोडौँ मानिसको जीवनमा नकारात्मक प्रभाव पनि पारे। तर अर्कोतिर, लेनिनवाद विश्वको पहिलो सफल समाजवादी क्रान्तिको आधार थियो। यसले पहिलो पटक पुँजीवादी व्यवस्थालाई विस्थापित गर्न सकिन्छ र एउटा वैकल्पिक समाज निर्माण गर्न सम्भव छ भन्ने कुरा प्रमाणित गरिदियो। यसले विश्वभरका औपनिवेशिक र दासतामा रहेका देशहरूको स्वतन्त्रता आन्दोलनलाई ठूलो ऊर्जा प्रदान गर्‍यो र राजनीतिमा संगठन, रणनीति एवं अनुशासनको महत्त्वलाई स्थापित गर्‍यो।

असमानता, शोषण र साम्राज्यवादका नयाँ-नयाँ स्वरूपहरू विद्यमान रहेको आजको विश्वामा लेनिनले उठाएका प्रश्नहरू आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन्। समाजभित्रका अन्तर्विरोधहरूलाई बुझ्ने, मुख्य शत्रुको पहिचान गर्ने र शोषित वर्गलाई एकजुट गर्ने उनको विश्लेषण पद्धति आज पनि सामाजिक र राजनीतिक आन्दोलनहरूका लागि प्रेरणाको स्रोत बन्न सक्छ। विश्वलाई गहिरो गरी प्रभावित गर्ने ती विचारहरूलाई बुझ्नु भनेको २०औँ शताब्दीको इतिहास र आजको राजनीतिक यथार्थलाई अझ प्रस्टसँग बुझ्नु हो ।

प्रस्तुति: चन्द्र खाकी

 

(अनुरोध: हामीले यो सामग्री तयार पार्दा धेरै श्रम परेको हुन्छ। त्यसैले यो सामग्रीलाई बिनाअनुुमति सारेर पुनर्प्रकाशित गर्नुको सट्टा हाइपरलिङ्कसहितको दायित्वबोधको लिङ्क राख्न अनुरोध गर्दछौं ।

–दायित्वबोध)