के युद्ध अन्य माध्यमबाट राजनीतिको निरन्तरता हो?

युद्ध कहिल्यै हतियारको बारेमा मात्र हुँदैन। हरेक युद्धभूमिको पछाडि एउटा विचार रहेको हुन्छ, शक्ति, मानव स्वभाव र महत्त्वाकांक्षाको सीमासम्बन्धी एउटा दर्शन। सेनापतिहरूले फौजलाई त चलाउँछन्, तर अक्सर पृष्ठभूमिमा रहेर युद्धको गहिरो परिकल्पनालाई आकार दिने काम दार्शनिकहरूले गरिरहेका हुन्छन्। उनीहरू कठिन प्रश्नहरू सोध्छन्: विजय के हो? पराजय के हो? अनि वास्तविकतामा शक्ति कुन हदसम्म जान सक्छ? इतिहासभरि दर्शन र रणनीति दुवैमा एउटा दुविधा बारम्बार देखा पर्छ, यथार्थभन्दा ठूला युद्ध-लक्ष्यहरू पछ्याउनुको खतरा। यो अप्राप्य युद्ध-लक्ष्यहरूको एउटा शास्त्रीय समस्या हो।

प्रुसियन रणनीतिकार कार्ल भोन क्लाउजविट्जले एकपटक लेखेका थिए—युद्ध अन्य माध्यमबाट राजनीतिको निरन्तरता हो। यो वाक्य प्रसिद्ध छ र अक्सर दोहोर्‍याइन्छ। तर यसको अर्थ देखिएभन्दा गहिरो छ। यदि युद्ध राजनीतिको अर्को रूप मात्र हो भने, युद्ध सधैं राजनीतिक यथार्थसँग बाँधिएर रहनुपर्छ। युद्धका उद्देश्यहरू भूगोल, समाज र इतिहासले अनुमति दिएको परिधिभन्दा धेरै टाढा जानु हुँदैन। जब त्यसो हुन्छ, युद्धले बिस्तारै आफ्नो रणनीतिक अर्थ गुमाउँछ। सरल शब्दमा भन्नुपर्दा, तब युद्ध सम्भाव्यताभन्दा बढी कल्पनाद्वारा निर्देशित हुन थाल्छ।

विजय सधैं सबैथोक विनाश गरेर प्राप्त हुँदैन; यो त राज्यलाई नथकाइकन वास्तविकतामा के प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने ज्ञानबाट आउँछ।

प्राचीन चिनियाँ विचारक सन जुले धेरै पहिले द आर्ट अफ वार मा यसबारे चेतावनी दिएका थिए। उनले संकेत गरेका थिए कि सर्वश्रेष्ठ सेनापतिहरूले सीमालाई बुझ्दछन्। विजय सधैं सबैथोक विनाश गरेर प्राप्त हुँदैन; यो त राज्यलाई नथकाइकन वास्तविकतामा के प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने ज्ञानबाट आउँछ। यहाँ शक्तिको एउटा पुरानो विरोधाभास छ: शक्तिले महत्त्वाकांक्षा जन्माउँछ, तर महत्त्वाकांक्षाले सजिलै शक्तिलाई उछिन्न सक्छ। आधुनिक इतिहासले यस तनावका धेरै उदाहरणहरू दिन्छ।

भियतनाम युद्धलाई नै हेरौं। संयुक्त राज्य अमेरिकासँग विशाल सैन्य शक्ति थियो। यसको प्रविधि, हवाई शक्ति र स्रोतहरू विपक्षीको तुलनामा धेरै गुणा बढी थिए। धेरै युद्धभूमिमा अमेरिकाले रणनीतिक विजयहरू हासिल गर्‍यो। तैपनि, भियतनामको राजनीतिक भविष्यलाई आकार दिने बृहत्तर राजनीतिक उद्देश्य निकै कठिन सावित भयो। सैन्य श्रेष्ठताले सुरुमा कल्पना गरिएको राजनीतिक परिणाम दिलाउन सकेन। इरानको हकमा पनि यस्तै भइरहेको देखिन्छ।

दशकौंपछि अफगानिस्तानको युद्धमा पनि यस्तै खालको तनाव देखियो। सन् २००१ सेप्टेम्बर ११ को आक्रमणपछिको सुरुवाती उद्देश्य सीमित थियो, तालिबान सरकारलाई हटाउने र आक्रमणका लागि जिम्मेवार लडाकू सञ्जाललाई ध्वस्त पार्ने। सुरुमा त्यो लक्ष्य धेरै हदसम्म प्राप्त भयो। तर बिस्तारै अभियान विस्तार गरियो। यो एउटा शासन व्यवस्था हटाउने कामबाट अघि बढेर एक स्थिर लोकतान्त्रिक राज्य निर्माण गर्नेतर्फ मोडियो। बीस वर्षको युद्धपछि तालिबान फेरि सत्तामा फर्कियो। जुन आन्दोलनलाई हटाइएको थियो, अन्ततः त्यही पुनः स्थापित भयो।

सरकारको पतनले स्वतः नयाँ राजनीतिक प्रणाली पैदा गर्दैन। लिबियामा, अन्तर्राष्ट्रिय हस्तक्षेपले मुअम्मर गद्दाफीको सरकार हटाउन मद्दत गर्‍यो। तर उनको पतनपछि देश वर्षौंसम्म राजनीतिक खण्डिकरण र आन्तरिक संघर्षमा फस्यो। नेतृत्व हटाउनु एउटा स्थिर राजनीतिक संरचना निर्माण गर्नुभन्दा सजिलो देखियो।

सन् २००३ को इराक युद्धले पनि यस्तै केही कुरा देखायो। सद्दाम हुसेनको सरकार सैन्य दबाबमा चाँडै ढल्यो। तर, त्यसपछिको स्थिर राजनीतिक व्यवस्था निर्माण गर्ने कार्य शासन सत्ता हटाउनुभन्दा धेरै जटिल साबित भयो। सरकारको पतनले स्वतः नयाँ राजनीतिक प्रणाली पैदा गर्दैन। लिबियामा, अन्तर्राष्ट्रिय हस्तक्षेपले मुअम्मर गद्दाफीको सरकार हटाउन मद्दत गर्‍यो। तर उनको पतनपछि देश वर्षौंसम्म राजनीतिक खण्डिकरण र आन्तरिक संघर्षमा फस्यो। नेतृत्व हटाउनु एउटा स्थिर राजनीतिक संरचना निर्माण गर्नुभन्दा सजिलो देखियो। सिरियामा, अमेरिकी सैन्य कारबाहीले हवाई आक्रमण र सीमित हस्तक्षेपमार्फत चरमपन्थी समूहहरूलाई कमजोर त बनायो, तर यी कार्यहरूले राज्यको गहिरो राजनीतिक संरचनालाई पुन: आकार दिन सकेनन्।

भेनेजुएलामा संयुक्त राज्य अमेरिकाले फरक विधि अपनायो। प्रत्यक्ष सैन्य आक्रमणको सट्टा आर्थिक प्रतिबन्ध र विपक्षी शक्तिहरूलाई राजनीतिक समर्थन दिएर दबाब सिर्जना गरियो। यो रणनीतिको उद्देश्य युद्धमार्फत परिवर्तन थोपर्नु भन्दा पनि बिस्तारै राजनीतिक परिवर्तनलाई प्रभाव पार्नु थियो। यो सफल भयो या भएन भन्ने कुरा एकातिर छ, तर यो युद्धभूमिमा हुने विजयभन्दा दबाबमा बढी निर्भर थियो।

यी सबै घटनाहरूले एउटा महत्त्वपूर्ण यथार्थलाई उजागर गर्छन्: सैन्य शक्तिले चीजहरू चाँडै नष्ट गर्न त सक्छ, तर यसले सजिलै नयाँ राजनीतिक व्यवस्था निर्माण गर्न सक्दैन।

समाजहरू मेसिन जस्ता होइनन् जहाँ एउटा पार्टपुर्जालाई सजिलै अर्कोले प्रतिस्थापन गर्न सकियोस्। राष्ट्रहरूको आफ्नै स्मृति, पहिचान, संस्थाहरू र ऐतिहासिक निरन्तरता हुन्छ। यी तत्वहरूले नै लचिलोपन र प्रतिरोध गर्ने क्षमता (Resilience) पैदा गर्छन्।

यो विचार संयुक्त राज्य अमेरिका, इजरायल र इरानबीचको वर्तमान टकरावलाई विचार गर्दा विशेष महत्त्वपूर्ण हुन्छ। राजनीतिक भाषणबाजीमा कहिलेकाहीँ "विनासर्त आत्मसमर्पण" को कुरा गरिन्छ। युद्धको भाषामा यो सबैभन्दा निरपेक्ष लक्ष्यहरूमध्ये एक हो। यसको अर्थ केवल सेनालाई पराजित गर्नु मात्र नभई, सम्पूर्ण राजनीतिक प्रणालीलाई विघटन गर्नु, नेतृत्व प्रतिस्थापन गर्नु र देशको भविष्यको दिशालाई पुन: आकार दिनु हो। यस्ता उद्देश्यहरू रणनीतिका तुलनामा कल्पनामा बढी आधारित हुन्छन्।

इरान केवल एक आधुनिक राज्य मात्र होइन, बरु गहिरो ऐतिहासिक निरन्तरता बोकेको एउटा सभ्यता पनि हो। यसको राजनीतिक प्रणाली बहुआयामिक छ। धार्मिक प्राधिकार, निर्वाचित संस्थाहरू, सैन्य संगठनहरू र प्रशासनिक संयन्त्रहरू—यी सबैले संकटमा पनि टिकिरहन सक्ने गरी एउटा संरचना निर्माण गरेका छन्। यस्तो प्रणालीमा शक्ति कुनै एक व्यक्तिमा मात्र निहित हुँदैन।

बाह्य दबाबको सामना गरिरहेका समाजहरू कहिलेकाहीँ आन्तरिक रूपमा बढी एकजुट हुन्छन्। सामान्य समयमा हुने राजनीतिक मतभेदहरू तब अस्थायी रूपमा हराउन सक्छन्, जब मानिसहरूलाई आफ्नो राष्ट्र बाह्य खतरामा छ भन्ने विश्वास हुन्छ। इतिहासले यस्ता धेरै उदाहरणहरू सम्झाउँछ।

नेतृत्वलाई हटाउनाले संरचनालाई हल्लाउन त सक्छ, तर यसले विरलै मात्र सम्पूर्ण जगलाई नष्ट गर्छ।

युद्धका दार्शनिकहरूले अक्सर एउटा अर्को आयामबारे पनि चर्चा गरेका छन्। बाह्य दबाबको सामना गरिरहेका समाजहरू कहिलेकाहीँ आन्तरिक रूपमा बढी एकजुट हुन्छन्। सामान्य समयमा हुने राजनीतिक मतभेदहरू तब अस्थायी रूपमा हराउन सक्छन्, जब मानिसहरूलाई आफ्नो राष्ट्र बाह्य खतरामा छ भन्ने विश्वास हुन्छ। इतिहासले यस्ता धेरै उदाहरणहरू सम्झाउँछ।

भियतनाम युद्धको समयमा, चरम सैन्य दबाबका बाबजुद राष्ट्रवादले प्रतिरोधलाई टिकाइराख्न मद्दत गर्‍यो। इराक र अफगानिस्तानमा, बाह्य योजनाहरू भन्दा स्थानीय राजनीतिक यथार्थले दीर्घकालीन परिणामहरूलाई बढी शक्तिशाली रूपमा आकार दिए।

वर्तमान द्वन्द्व पनि एउटा बृहत्तर विश्वव्यापी परिवेशभित्र अवस्थित छ। इरान पूर्ण रूपमा एक्लिएको छैन। रुस र चीन जस्ता प्रमुख शक्तिहरू बृहत्तर भू-राजनीतिक वातावरणको हिस्साका रूपमा रहेका छन्। उनीहरूको भूमिका प्रत्यक्ष सैन्य हस्तक्षेपमा नहुन सक्छ, तर आर्थिक सम्बन्ध, कुटनीतिक समर्थन र रणनीतिक साझेदारीले शक्ति सन्तुलनलाई प्रभावित पार्छ। युद्धहरू विरलै मात्र एक्लोपनमा हुन्छन्; ती त गठबन्धन र प्रतिद्वन्द्विताको एउटा ठूलो प्रणालीभित्र विकसित हुन्छन्।

यो व्यापक सन्दर्भले "विनासर्त आत्मसमर्पण" जस्ता निरपेक्ष लक्ष्यहरूलाई झन् जटिल बनाउँछ। जब अन्य शक्तिशाली पक्षहरू प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा नजिकै उभिन्छन्, तब निर्णायक विजयको मार्ग झन् अनिश्चित बन्छ। तर रणनीतिभन्दा पर एउटा गहिरो दार्शनिक प्रश्न छ: युद्धमा होमिँदा नेताहरूले कस्तो परिकल्पना गर्नुपर्छ? के उनीहरूले पूर्ण अधिपत्यको कल्पना गर्नुपर्छ, वा सीमित र यथार्थपरक परिणामहरूको? युद्धमा कल्पनाशीलता आवश्यक हुन्छ किनभने नेताहरूले यस्तो भविष्यको चित्र कोर्नुपर्छ जुन अझै अस्तित्वमा छैन। तर कल्पनाले खतरा पनि बोकेको हुन्छ। यदि नेताहरूले इतिहास, सामाजिक पहिचान र भू-राजनीतिक अवरोधहरूलाई बेवास्ता गर्ने परिणामहरूको कल्पना गर्छन् भने, उनीहरूले प्राप्त गर्न नसकिने लक्ष्यहरू पछ्याउने जोखिम उठाउँछन्।

त्यसैले दार्शनिकले एउटा अन्तिम प्रश्न सोध्छन्: के कुराको कल्पना गरिनुपर्छ, र के कुरा कल्पनाबाहिर रहनुपर्छ? युद्धमा विजयको कल्पना गर्नु स्वाभाविक हो। तर अर्को समाजको पूर्ण पुनर्संरचनाको कल्पना गर्नुले रणनीति र भ्रमबीचको रेखा नाघ्न सक्छ।

सबैभन्दा खतरनाक युद्धहरू सधैं ती हुँदैनन् जुन शक्तिशाली हतियारले लडिन्छन्। सबैभन्दा खतरनाक युद्धहरू ती हुन् जुन अवास्तविक लक्ष्यहरूद्वारा निर्देशित हुन्छन्। सैन्य शक्तिले सहरहरू ध्वस्त पार्न सक्छ, सेनालाई कमजोर बनाउन सक्छ र क्षेत्रीय सञ्चालनलाई बदल्न सक्छ।

इतिहासले यो ढाँचा धेरै पटक देखेको छ। शक्तिशाली राज्यहरू कहिलेकाहीँ आफ्नो शक्तिले सम्पूर्ण राष्ट्रहरूलाई आफ्नो इच्छाअनुसार झुकाउनेछ भन्ने विश्वासका साथ युद्धमा प्रवेश गर्छन्। तर समाजहरूले अक्सर यस्तो तरिकाले प्रतिरोध गर्छन् जुन सेनाले सजिलै अनुमान गर्न सक्दैन। त्यसैले त युद्धको दर्शन पटक-पटक एउटै पाठमा फर्किन्छ।

सबैभन्दा खतरनाक युद्धहरू सधैं ती हुँदैनन् जुन शक्तिशाली हतियारले लडिन्छन्। सबैभन्दा खतरनाक युद्धहरू ती हुन् जुन अवास्तविक लक्ष्यहरूद्वारा निर्देशित हुन्छन्। सैन्य शक्तिले सहरहरू ध्वस्त पार्न सक्छ, सेनालाई कमजोर बनाउन सक्छ र क्षेत्रीय सञ्चालनलाई बदल्न सक्छ। तर कुनै राष्ट्रको आन्तरिक राजनीतिक आत्मालाई पुन: आकार दिनु धेरै जटिल कार्य हो। जब महत्त्वाकांक्षाले यथार्थलाई उछिन्न थाल्छ, विजय र भ्रमबीचको दूरी झन् फराकिलो हुँदै जान्छ। र त्यही बढ्दो दूरीमा युद्धको पुरानो दुविधा पुनः प्रकट हुन्छ—यो शाश्वत प्रश्न कि केही युद्धहरूले के हासिल गर्न सक्छन्, र अन्य युद्धहरूले के कुरा कदापि हासिल गर्न सक्दैनन्।

Source: https://countercurrents.org