दोबाटोमा  बाङ्लादेश : निर्वाचन र विश्वको आठौँ ठूलो देशको भविष्य

फेब्रुअरी १२, २०२६ को निर्वाचनमा बाङ्लादेश नेसनलिस्ट पार्टी (BNP) ले ३०० संसदीय सिटमध्ये २१२ सिट जितेर शानदार विजय हासिल गरेको छ। यो विजय केवल सरकारको परिवर्तन मात्र होइन। यो सन् २०२४ मा ढाकाका सडकहरूमा विद्यार्थीहरूको स्वतःस्फूर्त आक्रोशबाट सुरु भएको राजनीतिक प्रक्रियाको परिणाम नभई, बाङ्लादेशी सम्भ्रान्त वर्गको एक हिस्सा र 'ग्लोबल नर्थ' का उनीहरूका संरक्षकहरूको रणनीतिक योजनाको उपज हो। सन् २०२४ मा सत्ताच्युत भएको अवामी लिगलाई निर्वाचनमा प्रतिबन्ध लगाइएको थियो। चुनावी मैदानका दुई मुख्य शक्तिहरू दक्षिणपन्थी नै थिए। ३५० सदस्यीय संसद्‌मा केवल सात जना महिलाहरू रहनेछन् भने स्पष्ट रूपमा वामपन्थी मानिएका एकजना मात्र उम्मेदवार (जुनायद साकी) ले चुनाव जितेका छन्।

संयुक्त राज्य अमेरिका, जसले पश्चिमी गोलार्द्धमा आफ्नो नियन्त्रण पुनः स्थापित गर्न खोजिरहेको छ, उसले अफ्रिका र एसियाभरि बढ्दो सार्वभौमसत्तालाई रोक्न आफ्ना सबै संयन्त्रहरू प्रयोग गरिरहेको छ।

बाङ्लादेशमा के भयो भनेर बुझ्न हामीले यो संक्रमणलाई दक्षिण र पूर्वी एसियामा निर्माण भइरहेको नयाँ राजनीतिक भूगोलभित्र राखेर हेर्नुपर्छ। संयुक्त राज्य अमेरिका, जसले पश्चिमी गोलार्द्धमा आफ्नो नियन्त्रण पुनः स्थापित गर्न खोजिरहेको छ, उसले अफ्रिका र एसियाभरि बढ्दो सार्वभौमसत्तालाई रोक्न आफ्ना सबै संयन्त्रहरू प्रयोग गरिरहेको छ। बाङ्लादेशको यो संक्रमण पनि त्यसै प्रक्रियाको एक हिस्सा हो।

अमेरिकी नीति कमजोर जगमा उभिएको छैन। सन् २०२४ मा शेख हसिनाको सरकार ढाल्ने विद्रोह वास्तविक थियो। बाङ्लादेश तथ्याङ्क विभाग (BBS) ले सन् २०२४ मा गरेको श्रम शक्ति सर्वेक्षण (LFS) अनुसार बाङ्लादेशमा स्नातक गरेका बेरोजगार युवाहरूको सङ्ख्या उल्लेख्य छ। स्नातक गरेका युवाहरूमा १३.५% बेरोजगारी, श्रमशक्तिको ८४% भन्दा बढी हिस्सा अनौपचारिक रोजगारीमा रहनु, 'डिजिटल सुरक्षा ऐन' को दमनकारी बोझ र व्यवस्थित राजनीतिक दमन: यी बाङ्लादेशको निर्यातमा आधारित विकास मोडेलले उत्पन्न गरेका संरचनात्मक विरोधाभासहरू हुन्। तर जनगुनासो हुनु र ती गुनासोहरूलाई राजनीतिक रूपमा परिचालन गरिनु दुई फरक कुरा हुन्। जर्जिया र युक्रेनदेखि इजिप्टसम्मको वैदेशिक राजनीतिक हस्तक्षेपको इतिहासले एउटै पाठ सिकाउँछ: अमेरिकी 'हाइपर-इम्पेरियलिज्म' (अति-साम्राज्यवाद) ले शून्यबाट असन्तोष पैदा गर्दैन; बरु यसले विद्यमान कमजोरीहरू पहिचान गर्छ, विपक्षी आन्दोलनहरूलाई आर्थिक सहयोग र दिशा प्रदान गर्छ, र रणनीतिक अवसरको समयमा सुधारका मागहरूलाई सत्ता परिवर्तनको तहसम्म पुर्‍याउने काम गर्छ।

जब सुरक्षा संयन्त्रले बहालवाला सरकारको रक्षा नगर्ने निर्णय गर्छ, तब बुझ्नुपर्छ कि अक्सर बाह्य शक्तिहरूसँगको समन्वयमा मौजुदा शासनको उपयोगिता समाप्त भइसकेको निर्णय पहिले नै भइसकेको हुन्छ।

सन् २०२४ को बाङ्लादेशले यस 'पाठ्यपुस्तकीय' पद्धतिलाई निकै सटिक रूपमा पछ्यायो। कोटा आन्दोलन जुन गति र समन्वयका साथ हसिना सरकारको पूर्ण बहिष्कारमा परिणत भयो, त्यसलाई केवल स्वतःस्फूर्त लोकतान्त्रिक लहरले मात्र व्याख्या गर्न सकिँदैन। पहिले पनि तर्क गरिएझैँ, यो ढाँचा सन् २०११ को इजिप्टसँग मेल खान्छ: पीडा वास्तविक थियो, तर राजनीतिक मार्ग भने सडकभन्दा टाढा रहेका शक्तिहरूले तय गरेका थिए। हसिनाको बहिर्गमनलाई दबाउनुको साटो सहज बनाउने सैन्य-गुप्तचर निकायको निर्णय नै त्यो शास्त्रीय राज्य संयन्त्र हो, जसको माध्यमबाट बाह्य-प्रेरित हस्तक्षेपहरू पूर्ण हुन्छन्। जब सुरक्षा संयन्त्रले बहालवाला सरकारको रक्षा नगर्ने निर्णय गर्छ, तब बुझ्नुपर्छ कि अक्सर बाह्य शक्तिहरूसँगको समन्वयमा मौजुदा शासनको उपयोगिता समाप्त भइसकेको निर्णय पहिले नै भइसकेको हुन्छ। वासिङ्टनको दृष्टिकोणमा अवामी लिगको मुख्य अपराध उसको अधिनायकवाद नभई उसको 'रणनीतिक स्वायत्तता' थियो: बेइजिङ र वासिङ्टनबीचको सन्तुलन कायम राख्ने प्रयास, चिनियाँ पूर्वाधार लगानीको स्वीकृति, र अमेरिका नेतृत्वको 'इन्डो-प्यासिफिक' संरचनामा पूर्ण रूपमा समाहित हुन देखाएको प्रतिरोध। साउदी अरबदेखि मार्कोसकालीन फिलिपिन्ससम्मका अमेरिकी सहयोगीहरूको अधिनायकवादले कहिल्यै यस्तो परिवर्तन निम्त्याउँदैन। हस्तक्षेपकारी कदम चाल्न बाध्य पार्ने तत्व दमन होइन, बरु 'सार्वभौमिकता' हो।

मोहम्मद युनुस र नवउदारवादको अपरिवर्तनीय जग

नोबेल पुरस्कार विजेता मोहम्मद युनुसको नेतृत्वमा रहेको अन्तरिम सरकार केवल एक निष्क्रिय रेखदेखकर्ता मात्र थिएन। इजिप्टका अर्का नोबेल विजेता मोहम्मद एलबरदेई जस्तै, युनुस पनि त्यस संक्रमणको एक अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा स्वीकार्य अनुहार थिए, जसको अन्तर्वस्तु भने पर्दा पछाडिका अदृश्य शक्तिहरूले निर्धारण गरेका थिए। तर एलबरदेईको तुलनामा युनुसको 'ग्लोबल नर्थ' का वित्तीय संस्थाहरूसँग गहिरो सम्बन्ध थियो। उनले आफ्नो विश्वव्यापी लघुवित्त सञ्जालको प्रयोग गर्दै, एउटा पनि भोट खस्नुअघि नै एक व्यापक आर्थिक कार्यक्रम लागू गरे।

"गरिबका बैंकर" को रूपमा छवि बनाएका युनुसको कार्यकालमा गार्मेन्ट क्षेत्रको वास्तविक ज्याला स्थिर रह्यो भने मुद्रास्फीति ९% को हाराहारीमा पुग्यो। करिब ४० लाख गार्मेन्ट कामदारहरू (जसमा बहुसंख्यक महिला छन्) का लागि यो लोकतान्त्रिक संक्रमणको मापन उनीहरूको क्रयशक्तिमा भएको ह्रासले मात्र गर्‍यो।

यसको केन्द्रविन्दु ६.४ अर्ब डलरको  आइएमएफ  प्याकेज थियो, जसमा इन्धन अनुदानको कटौती, मौद्रिक कडाइ, बैंकिङ क्षेत्रको "पुनर्संरचना" र वित्तीय सुदृढीकरण जस्ता मानक सर्तहरू समावेश थिए। पहिले नै १०० अर्ब डलर नाघिसकेको बाङ्लादेशको वैदेशिक ऋणलाई अन्तर्राष्ट्रिय ऋणदाता र आन्तरिक वित्तीय सम्भ्रान्तहरूलाई फाइदा पुग्ने कार्यक्रम कार्यान्वयन गर्न थप साधन बनाइयो। "गरिबका बैंकर" को रूपमा छवि बनाएका युनुसको कार्यकालमा गार्मेन्ट क्षेत्रको वास्तविक ज्याला स्थिर रह्यो भने मुद्रास्फीति ९% को हाराहारीमा पुग्यो। करिब ४० लाख गार्मेन्ट कामदारहरू (जसमा बहुसंख्यक महिला छन्) का लागि यो लोकतान्त्रिक संक्रमणको मापन उनीहरूको क्रयशक्तिमा भएको ह्रासले मात्र गर्‍यो।

यस्ता परिवर्तनहरूले आफ्नो वास्तविक उद्देश्य यसरी नै पुरा गर्छन्: केवल सत्ता परिवर्तनमार्फत होइन, बरु "संक्रमणकाल" मा आर्थिक धरातललाई नै यसरी पुनर्संरचना गरेर कि त्यसपछिको निर्वाचन जित्ने जोसुकैले पनि एक  fait accompli (सम्पन्न भइसकेको र बदल्न नसकिने तथ्य) विरासतमा पाओस्। फेब्रुअरी १२ सम्ममा आर्थिक नीतिका सीमाहरू पहिले नै बाँधिसकिएका थिए। लोकतन्त्र केवल कुन गुटले 'मितव्ययिता' (austerity) को प्रशासन चलाउने भन्ने छनोटमा खुम्चिएको थियो।

बीएनपी (BNP), वासिङ्टनको रणनीतिक पुरस्कार, र बाङ्लादेशको विभाजित राजनीतिक परिदृश्य

बीएनपीको यो भारी बहुमत  कुनै लोकतान्त्रिक फैसला भन्दा पनि विगत दुई वर्षदेखि जारी 'राजनीतिक इन्जिनियरिङ' को पूर्व-नियोजित परिणाम हो। वासिङ्टनका लागि बाङ्लादेश चीनलाई घेर्ने रणनीति (containment geography) अन्तर्गतको एक महत्त्वपूर्ण कडी हो, जसले हिन्द महासागरलाई दक्षिण-पूर्वी एसियाली सामुद्रिक व्यापारिक मार्गहरूसँग जोड्दछ। हसिनाको नेतृत्वमा बाङ्लादेशले पायरा गहिरो समुद्री बन्दरगाह जस्ता आयोजनाहरूमा चिनियाँ लगानी स्वीकार गरेको थियो, तर सैन्य आधार शिविर निर्माण र 'क्वाड' (Quad) सम्बद्ध ढाँचामा आबद्ध हुन दिइएको दबाबलाई भने प्रतिरोध गर्दै आएको थियो। अवामी लिगको धर्मनिरपेक्ष-राष्ट्रवादी परम्पराको विपरीत सैन्य-कर्मचारीतन्त्रमा जरा गाडेको बीएनपी ऐतिहासिक रूपमा बजार उदारीकरण र सुरक्षा सहयोगका मामिलामा अमेरिकी प्राथमिकताप्रति लचिलो रहँदै आएको छ। बीएनपीको पुनरागमनले यो सम्पूर्ण प्रक्रिया जुन रणनीतिक परिवर्तनका लागि रचिएको थियो, त्यसैलाई संकेत गर्छ: अमेरिका-नेतृत्वको ढाँचामा गहिरो आबद्धता, बेइजिङसँगको चिसो सम्बन्ध, र युनुसले पहिले नै तय गरिसकेका पश्चिमा वित्तीय सर्तहरूप्रति उदार दृष्टिकोण।

वासिङ्टनका लागि बाङ्लादेश चीनलाई घेर्ने रणनीति (containment geography) अन्तर्गतको एक महत्त्वपूर्ण कडी हो, जसले हिन्द महासागरलाई दक्षिण-पूर्वी एसियाली सामुद्रिक व्यापारिक मार्गहरूसँग जोड्दछ।

दक्षिण एसियाका लागि यसका प्रभावहरू गम्भीर छन्। वासिङ्टनतर्फ झुकेको बाङ्लादेशले क्षेत्रीय स्वायत्त सहयोगलाई कमजोर बनाउँछ, ब्रिक्स (BRICS) र अन्य बहुपक्षीय मञ्चहरूले निर्माण गर्न खोजेको असंलग्न विकासको आधारलाई धराशायी बनाउँछ, र पहिले नै विभाजित उपमहाद्वीपमा नयाँ अस्थिरता निम्त्याउँछ।

यद्यपि, यो योजनाबद्ध संक्रमणले सिर्जना गरेको आन्तरिक परिदृश्य यसका योजनाकारहरूले सोचेभन्दा बढी अस्थिर छ। सन् २००१-२००६ को युगको विपरीत, यस पटक बीएनपी र जमात-ए-इस्लामीले कट्टर प्रतिद्वन्द्वीका रूपमा चुनाव लडे। जमातले आफ्नै ११-दलीय गठबन्धनको नेतृत्व गर्दै ७७ सिट जित्यो। चुनाव प्रचारका क्रममा ढाका-३ जस्ता निर्वाचन क्षेत्रहरूमा बीएनपी र जमातबीच प्रत्यक्ष झडप र खुला शत्रुता देखियो। यो फुटको एउटा ऐतिहासिक र अभूतपूर्व परिणाम निस्किएको छ । जमात-ए-इस्लामी अहिले मुख्य विपक्षी दलको भूमिकामा छ, जुन स्थान उसले बाङ्लादेशको इतिहासमा कहिल्यै पाएको थिएन। सन् २०२४ का विद्यार्थीहरूले नेतृत्व गरेको 'नेसनल सिटिजन्स पार्टी' सँगको गठबन्धनले जमातलाई असाधारण वैधानिकता प्रदान गरेको छ।

अहिले गठबन्धनको दबाबबाट मुक्त भएको जमातले विपक्षी बेन्चमा बसेर विश्वविद्यालय, पेशागत संगठन र नागरिक समाजमा आफ्नो प्रभुत्व जमाउन सक्छ। सरकारमा बसेर जिम्मेवारी वहन नगरीकन नै वैचारिक एजेन्डाहरू तय गर्न सक्नु उसको लागि दीर्घकालीन सामाजिक रूपान्तरणका दृष्टिले निकै फाइदाजनक स्थिति हो।

जमात त्यस्तो पार्टी हो जसको नेतृत्व सन् १९७१ को स्वतन्त्रता संग्राममा पाकिस्तानी सेनासँगको साँठगाँठमा संलग्न थियो र जसका वरिष्ठ नेताहरू युद्ध अपराधमा दोषी ठहरिएका थिए। अहिले गठबन्धनको दबाबबाट मुक्त भएको जमातले विपक्षी बेन्चमा बसेर विश्वविद्यालय, पेशागत संगठन र नागरिक समाजमा आफ्नो प्रभुत्व जमाउन सक्छ। सरकारमा बसेर जिम्मेवारी वहन नगरीकन नै वैचारिक एजेन्डाहरू तय गर्न सक्नु उसको लागि दीर्घकालीन सामाजिक रूपान्तरणका दृष्टिले निकै फाइदाजनक स्थिति हो।

सबैभन्दा दुखद पक्ष त ती शक्तिहरूको अवस्था हो, जसलाई सन् २०२४ को परिवर्तन सम्भव तुल्याउन प्रयोग गरिएको थियो। 'जेन-जी' (Gen Z) आन्दोलनको राजनीतिक पखेटा मानिएको 'नेसनल सिटिजन्स पार्टी' ले सडकको शक्तिलाई चुनावी नतिजामा बदल्न सकेन। नाहिद इस्लाम लगायतका धेरै विद्यार्थी नेताहरूले बीएनपी (BNP) लाई अर्को एउटा पारिवारिक विरासत बोकेको दलको रूपमा हेर्दै त्यसको सट्टा जमातको ११-दलीय गठबन्धनसँग हात मिलाए। यसको परिणाम: एउटा शासनसत्ता ढाल्ने युवा क्रान्तिकारीहरू अन्ततः कट्टरपन्थी इस्लामवादीहरूको कित्तामा पुगे, जहाँ उनीहरू बीएनपीको "पुरानै ढर्राको पुनरागमन" विरुद्धको एउटै एजेन्डामा मात्र बाँधिएका छन्।

अवामी लिगका सदस्यहरू र 'वर्कर्स पार्टी अफ बाङ्लादेश' लगायतका सम्बद्ध वामपन्थी शक्तिहरूको लक्षित गिरफ्तारी जारी छ; सञ्चारमाध्यमहरू बन्द गरिएका छन् र विपक्षीहरूलाई गम्भीर अपराधका मुद्दाहरू लगाइएका छन्। दमन गर्ने पात्रहरू त फेरिएका छन्, तर दमन आफैँमा राज्यको एक संरचनात्मक विशेषता बनेको छ।

यसको संरचनात्मक तर्क ठ्याक्कै इजिप्टसँग मेल खान्छ: स्पष्ट वर्गीय कार्यक्रम भएको संगठित वामपन्थी शक्ति नहुँदा, जनशक्तिको ऊर्जालाई त्यस्तो शक्तिले कब्जा गरिदिन्छ जसले आफूलाई संस्थापन बिरोधीका रूपमा प्रभावकारी ढंगले प्रस्तुत गर्न सक्छ। यसैबीच, अवामी लिगका सदस्यहरू र 'वर्कर्स पार्टी अफ बाङ्लादेश' लगायतका सम्बद्ध वामपन्थी शक्तिहरूको लक्षित गिरफ्तारी जारी छ; सञ्चारमाध्यमहरू बन्द गरिएका छन् र विपक्षीहरूलाई गम्भीर अपराधका मुद्दाहरू लगाइएका छन्। दमन गर्ने पात्रहरू त फेरिएका छन्, तर दमन आफैँमा राज्यको एक संरचनात्मक विशेषता बनेको छ।

राज्यहरूको राजनीतिक झुकावलाई 'इन्जिनियरिङ' गरेर 'इन्डो-प्यासिफिक' क्षेत्रको पुनर्गठन गरिँदैछ। बाङ्लादेश यस नयाँ भूगोलको पछिल्लो क्षेत्र हो।

बाङ्लादेशले अहिले एक जटिल संकटको सामना गरिरहेको छ: अंकुशविहीन संसदीय शक्तिसहित आईएमएफ (IMF) ले थोपरेको मितव्ययिता (austerity) लागू गर्ने बीएनपी सरकार; अभूतपूर्व संस्थागत मान्यताका साथ आफ्नो वर्चस्व निर्माण गरिरहेको जमात; अमिल्दा राजनीतिक माध्यमहरूमा छरिएको र धोका पाएको युवा पुस्ता; र पुनर्वितरणका लागि कुनै वित्तीय ठाउँ बाँकी नराखी नवउदारवादी सुदृढीकरणद्वारा पहिले नै संरचना तयार पारिएको अर्थतन्त्र। राज्यहरूको राजनीतिक झुकावलाई 'इन्जिनियरिङ' गरेर 'इन्डो-प्यासिफिक' क्षेत्रको पुनर्गठन गरिँदैछ। बाङ्लादेश यस नयाँ भूगोलको पछिल्लो क्षेत्र हो। अब श्रमजीवी शक्ति र साम्राज्यवाद विरोधी ऐक्यबद्धताका पक्षधरहरूको कार्यभार के भयो भनेर दस्तावेज बनाउनु मात्र होइन, बरु यसको विरुद्ध प्रतिक्रिया संगठित गर्नु हो।

Source: Globetrotter