क्युबालाई ट्रम्पको अन्तिम चेतावनी: इन्धन वा आत्मसमर्पण!

क्युबाली जनता मे १ मा प्लाजा अफ द रिभोल्युसनमा। फोटो: मिगुएल डियाज–कानेल

क्युबा अहिले गम्भीर इन्धन अभावको सँघारमा उभिएको छ। यो एउटा यस्तो संकट हो जसमा देशको अर्थतन्त्रलाई नै ठप्प पार्ने र त्यहाँका १ करोड १० लाख जनतामाथि थप गहिरो र कष्टकर पीडा थोपर्ने सामर्थ्य छ। यो कुनै भौगोलिक संयोग वा योजनाको असफलता होइन। यो त संयुक्त राज्य अमेरिकाको सरकारले चालेका कदमहरूको सीधा र योजनबद्ध परिणाम हो। हालै मात्र ट्रम्प प्रशासनले जारी गरेको कार्यकारी आदेशमार्फत क्युबालाई तेल बेच्ने कुनै पनि देशमाथि कर (Tariffs) लगाउने गरी 'इन्धन नाकाबन्दी' को घोषणा गरिएको छ। यसअघि अप्रिल २०१९ मा ट्रम्पले अर्को एउटा कार्यकारी आदेशमार्फत 'हेल्म्स-बर्टन एक्ट' (Helms-Burton Act) को धारा III सक्रिय गरेका थिए, जसले क्युबाली बन्दरगाहमा तेल ओसार्ने तेस्रो देशका जहाज र बीमा कम्पनीहरूलाई भीषण 'सेकेन्डरी प्रतिबन्ध' लगाउने धम्की दिँदै यो नीति सुरु गरेको थियो।

यो नाकाबन्दी कहिल्यै पनि संयुक्त राज्य अमेरिका र क्युबाबीचको सम्बन्ध विच्छेद मात्र थिएन। कोलम्बियाली लेखक तथा नोबेल पुरस्कार विजेता गेब्रियल गार्सिया मार्खेजले सन् १९७५ मा लेखेझैं, यो "लगभग असीमित शक्ति भएको एउटा सत्ताद्वारा प्रवर्द्धित नरसंहारको भयानक प्रयास थियो, जसका पञ्जाहरू (Tentacles) विश्वका जुनसुकै कुनामा पनि देखिन्छन्।"

यस क्षणको गाम्भीर्यलाई बुझ्नका लागि, क्युबाको वर्तमान संकटलाई उसको आफ्नै हठ वा राजनीतिक छनोटको परिणामका रूपमा चित्रण गर्ने प्रचलित भाष्यलाई अस्वीकार गर्नुपर्छ। एक निष्पक्ष मूल्याङ्कनले के देखाउँछ भने यो इन्धन नाकाबन्दी त आफ्नो सार्वभौमसत्ता दाबी गर्ने एउटा सानो टापु राष्ट्रविरुद्ध विश्वको सबैभन्दा शक्तिशाली राष्ट्रले ६५ वर्षदेखि चलाउँदै आएको आर्थिक घेराबन्दीको युद्धको पछिल्लो कडी मात्र हो। भेनेजुएलामा ट्रम्पको हस्तक्षेपले के पुष्टि गर्छ भने, यो बढ्दो तनाव ल्याटिन अमेरिकाको अर्को स्वतन्त्र देशमाथि हुन सक्ने सैन्य आक्रमणको खतरनाक पूर्वसंकेत हुन सक्छ।

यो नाकाबन्दी कहिल्यै पनि संयुक्त राज्य अमेरिका र क्युबाबीचको सम्बन्ध विच्छेद मात्र थिएन। कोलम्बियाली लेखक तथा नोबेल पुरस्कार विजेता गेब्रियल गार्सिया मार्खेजले सन् १९७५ मा लेखेझैं, यो "लगभग असीमित शक्ति भएको एउटा सत्ताद्वारा प्रवर्द्धित नरसंहारको भयानक प्रयास थियो, जसका पञ्जाहरू (Tentacles) विश्वका जुनसुकै कुनामा पनि देखिन्छन्।" यो उन्मूलनकारी तर्कलाई धेरै अघि अमेरिकी अधिकारीहरूले नै स्पष्ट पारेका थिए। अप्रिल ६, १९६० को एउटा मेमोरेन्डममा तत्कालीन अन्तर-अमेरिकी मामिलाका उप-सहायक विदेशमन्त्री लेस्टर म्यालोरीले कठोर शब्दमा सल्लाह दिएका थिए: "बहुसंख्यक क्युबालीहरू क्यास्ट्रोको समर्थन गर्छन्... आन्तरिक समर्थनलाई अलग्याउने एकमात्र देखिने उपाय भनेको आर्थिक असन्तुष्टि र  कठिनाइमा आधारित मोहभङ्ग र असन्तोष सिर्जना गर्नु हो।" यसको स्थापनाकालदेखि नै, यो नाकाबन्दी जनताको मनोबल गिराउन र आत्मसमर्पण गर्न बाध्य पार्नका लागि डिजाइन गरिएको थियो । जुन नीतिको आवरणमा लुकाइएको 'आर्थिक आतंक' को रणनीति हो।

तथापि, अमेरिकाका विभिन्न राजनीतिक विचारधाराका विज्ञहरू र सञ्चारमाध्यमहरूले अक्सर क्युबाको यो संकट 'स्व-निर्मित' भएको निष्कर्ष निकाल्ने गर्छन्। उनीहरूको तर्क छ कि यदि हवानाले "ठूला सुधारहरू" लागू गर्ने, आफ्नो अर्थतन्त्रको निजीकरण गर्ने र अमेरिकी सर्तहरूमा आधारित "स्वतन्त्र र निष्पक्ष" निर्वाचन स्वीकार गर्ने हो भने यो संकट तुरुन्तै समाप्त हुनेछ।  यस्तो तर्कले इतिहासप्रतिको जानाजानी उपेक्षा र भौतिक यथार्थको अवमूल्यन मात्र गर्दैन, बरु एउटा यस्तो काल्पनिक संसारको परिकल्पना गर्दछ जहाँ अमेरिकी सरकारको रणनीतिक उद्देश्य—क्युबाली सरकारको पतन र एक आज्ञाकारी नव-औपनिवेशिक शासनको पुनःस्थापना—वार्ताका माध्यमबाटै हराएर जान्छ। ऐतिहासिक तथ्यहरूले यस्तो कुनै पनि कल्पनालाई ठाउँ दिँदैनन्।

सन् १९५९ देखि नै अमेरिकाले क्युबालाई ध्वस्त पार्न अथक अभियान चलाउँदै आएको छ, जुन सार्वजनिक भएका हजारौं गोप्य कागजातहरूमा (declassified pages) लिपिबद्ध छ। यसमा 'बे अफ पिग्स' (Bay of Pigs) आक्रमण, फिडेल क्यास्ट्रो र अन्य क्युबाली नेताहरूको हत्या गर्ने सयौं  प्रयासहरू, 'अपरेसन मुन्गूज' मार्फत गरिएका तोडफोड र आतंकवादका शृङ्खलाहरू समावेश छन्। यति मात्र होइन, क्युबामा घातक किटाणुहरू फैलाएर त्यहाँका सुँगुरहरू सखाप पारिएको थियो भने, सन् १९८१ मा जैविक युद्ध (biological warfare) मार्फत मानिसहरूमा 'हेमोरेजिक डेङ्गु' फैलाइयो, जसले १०१ बालबालिकाको ज्यान लियो। क्युबाली राष्ट्रपति मिगुएल डियाज-कानेलले संयुक्त राष्ट्र संघमा भनेझैं, "छ दशकभन्दा बढी समयदेखि हामी आर्थिक, व्यावसायिक र वित्तीय नाकाबन्दीका शिकार भएका छौं, जुन कुनै पनि देशविरुद्ध लगाइएको अहिलेसम्मकै सबैभन्दा अन्यायपूर्ण, गम्भीर र लामो एकपक्षीय प्रतिबन्धको प्रणाली हो।" क्युबाली सरकारको अनुमान अनुसार यस नाकाबन्दीले १.३ ट्रिलियन अमेरिकी डलरभन्दा बढीको क्षति पुर्‍याएको छ र औषधि तथा उपकरणहरू नपाउँदा अनगिन्ती मानिसले ज्यान गुमाएका छन्। यो कुनै निष्क्रिय नीति होइन। क्युबाली बुद्धिजीवी फर्नान्डो मार्टिनेज हेरेडियाका शब्दमा भन्नुपर्दा, यो "स्थायी र कम घनिभूत युद्धको एक रूप" हो।

सन् १९५९ देखि नै अमेरिकाले क्युबालाई ध्वस्त पार्न अथक अभियान चलाउँदै आएको छ, जुन सार्वजनिक भएका हजारौं गोप्य कागजातहरूमा (declassified pages) लिपिबद्ध छ। यसमा 'बे अफ पिग्स' (Bay of Pigs) आक्रमण, फिडेल क्यास्ट्रो र अन्य क्युबाली नेताहरूको हत्या गर्ने सयौं  प्रयासहरू, 'अपरेसन मुन्गूज' मार्फत गरिएका तोडफोड र आतंकवादका शृङ्खलाहरू समावेश छन्।

सन् १९९१ मा सोभियत संघको विघटनपछि, वासिङ्टनले 'टोरिसेली एक्ट' (१९९२), 'हेल्म्स-बर्टन ल' (१९९६) र सन् २००४ मा जर्ज डब्लु बुसले घोषणा गरेका विभिन्न उपायहरूमार्फत क्युबाको अर्थतन्त्रमाथिको घेराबन्दीलाई अझ कसिलो बनायो। बाराक ओबामाको पालामा जस्तो नाममात्रको सम्बन्ध सुधारको समयमा पनि अमेरिकाको भित्री उद्देश्य परिवर्तन भएन। ओबामाको सन् २०१६ को हभाना भ्रमण र जनस्तरको सम्पर्कलाई कतिपयले क्युबालाई "परिवर्तन" गर्ने प्रयासका रूपमा हेरे। तर, विडम्बना के भयो भने, पहिलो पटक ठूलो संख्यामा क्युबा पुगेका धेरै अमेरिकी पर्यटकहरू नै त्यहाँबाट फर्किएपछि परिवर्तन भए; उनीहरूले क्युबाको शासन परिवर्तन होइन, बरु नाकाबन्दीको अन्त्य र निकट सम्बन्धको वकालत गर्न थाले।

खुलापनको यो छोटो अवधि डोनाल्ड ट्रम्पको आगमनसँगै हठात् समाप्त भयो। उनले क्युबामाथि २४३ वटा नयाँ प्रतिबन्धहरू थप्दै रेमिट्यान्स, भ्रमण र विनिमयमा निर्मम बन्देज लगाए। जो बाइडेनको कार्यकालमा पनि यी प्रतिबन्धहरू पूर्ण रूपमा यथावत रहे, जसले गार्सिया मार्खेजले वर्णन गरेको 'स्थायी घेराबन्दी' को अवस्थालाई निरन्तरता दियो: "सशस्त्र आक्रमणको धम्की, नियोजित तोडफोड र निरन्तरका उक्साहटहरू क्युबालीहरूका लागि व्यापारिक नाकाबन्दीभन्दा पनि बढी तनाव र मानवीय ऊर्जा क्षय गर्ने स्रोत बनेका थिए।"

ट्रम्पको घेराबन्दी

ट्रम्प प्रशासनको इन्धन नाकाबन्दी यस युद्धको अभूतपूर्व विस्तार हो। अमेरिकी वित्तीय प्रणालीको विश्वव्यापी पहुँचलाई प्रयोग गर्दै तेस्रो मुलुक र विदेशी कम्पनीहरूलाई त्रसित बनाएर, अमेरिकाले एउटा सानो र विकासशील राष्ट्रविरुद्ध विश्व बजारलाई नै सैन्यीकृत गरेको छ। यसको लक्ष्य स्पष्ट छ: सामूहिक सजायमार्फत प्रणालीलाई पतन गराउनु। जब ट्रम्पले क्युबालीहरू "सम्भवतः हामीकहाँ आउनेछन् र सम्झौता गर्न चाहनेछन्" भनेका थिए । उनले ६ दशकभन्दा लामो असफल अमेरिकी नीतिलाई निर्देशित गर्ने मुख्य 'साम्राज्यवादी भ्रम' लाई उजागर गरेका थिए। यो असह्य दबाबले आत्मसमर्पण गर्न बाध्य पार्छ भन्ने विश्वासमा आधारित छ।

ट्रम्प प्रशासनको इन्धन नाकाबन्दी यस युद्धको अभूतपूर्व विस्तार हो। अमेरिकी वित्तीय प्रणालीको विश्वव्यापी पहुँचलाई प्रयोग गर्दै तेस्रो मुलुक र विदेशी कम्पनीहरूलाई त्रसित बनाएर, अमेरिकाले एउटा सानो र विकासशील राष्ट्रविरुद्ध विश्व बजारलाई नै सैन्यीकृत गरेको छ।

यो नीतिलाई मार्को रुबियो र मायामीका अन्य प्रतिक्रियावादी क्युबाली 'माफिया' सदस्यहरूले समर्थन गरिरहेका छन्, जसको क्युबाको भविष्यप्रतिको दृष्टिकोण एक नव-औपनिवेशिक अतीतसँग जेलिएको छ। वर्तमान टकरावलाई बुझ्न त्यो विगतलाई बुझ्नु आवश्यक छ। 'मागा प्रोजेक्ट' (MAGA project), जसले संयुक्त राज्य अमेरिकाभित्रै सामाजिक र नागरिक अधिकारहरूलाई कटौती गर्न खोज्छ, त्यसको वैदेशिक नीतिमा पनि एउटा पूरक पक्ष छ: ल्याटिन अमेरिकामाथि अमेरिकी नव-औपनिवेशिक प्रभुत्वको पुनःस्थापना। क्युबाका लागि यसको अर्थ सन् १९५९ भन्दा अघिको युगमा फर्कनु हो, जब यो टापु अमेरिकी माफियाहरूको अखडा थियो जसले क्यासिनो र वेश्यावृत्ति सञ्चालन गर्थे, र जहाँ अमेरिकी निगमहरूले जातीय भेदभाव, निरक्षरता र चरम असमानताको आडमा त्यहाँको प्राकृतिक स्रोतको दोहन गर्थे।

इन्धन नाकाबन्दी क्युबाविरुद्धको अमेरिकी आर्थिक युद्धको उच्चतम रूप हो, किनकि ऊर्जा कुनै पनि आधुनिक अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड हो। इन्धनविना यातायात ठप्प हुन्छ, जेनेरेटरहरू शान्त हुन्छन् र कृषि उत्पादन तथा वितरण बन्द हुन्छ।

जनवरी २९, २०२६ मा, ट्रम्प प्रशासनले दबाबको लामो अभियानलाई निसासिने गरी प्रहार गर्ने हतियारमा परिणत गरिदियो। यो अब क्युबाली जनतालाई बाँकी गोलार्धबाट अलग गर्ने वा रोक्ने कुरा मात्र रहेन; यो त पूर्ण आर्थिक घाँटी निमोठ्ने (asphyxiation) नियोजित रणनीति हो, जसको उग्रता शीतयुद्ध यता कहिल्यै देखिएको थिएन।

गार्सिया मार्खेजले आफ्नो क्युबा भ्रमणका क्रममा अवलोकन गरेझैं, "त्यो स्थितिमा एउटा कुरा अपरिहार्य थियो: तेल।" उनले उल्लेख गरेका थिए कि कसरी तत्कालीन सोभियत ट्याङ्करहरूले १२,००० किलोमिटर यात्रा गरेर "क्युबामा एक मिनेट पनि गतिविधि नरोकिने" सुनिश्चित गर्थे। आज, रुस, मेक्सिको र भेनेजुएलाबाट हुने इन्धन आयातमा निर्भर रहेको त्यो जीवनरेखामाथि सीधा आक्रमण भइरहेको छ। जनवरी २९, २०२६ मा, ट्रम्प प्रशासनले दबाबको लामो अभियानलाई निसासिने गरी प्रहार गर्ने हतियारमा परिणत गरिदियो। एउटा कार्यकारी आदेशमार्फत, उसले क्युबालाई तेल बेच्ने साहस गर्ने कुनै पनि राष्ट्रविरुद्ध अमेरिकी कर प्रणालीलाई हतियारको रूपमा प्रयोग गर्‍यो। यो अब क्युबाली जनतालाई बाँकी गोलार्धबाट अलग गर्ने वा रोक्ने कुरा मात्र रहेन; यो त पूर्ण आर्थिक घाँटी निमोठ्ने (asphyxiation) नियोजित रणनीति हो, जसको उग्रता शीतयुद्ध यता कहिल्यै देखिएको थिएन।

ट्रम्पको यो बढ्दो आक्रामकता उनको प्रशासनको "डनरो सिद्धान्त" (Donroe Doctrine) को आधारशिला हो। यो सन् १८२३ को 'मोनरो सिद्धान्त' को २१ औं शताब्दीको पुनरावृत्ति हो, जसले सम्पूर्ण ल्याटिन अमेरिका र क्यारिबियन क्षेत्रलाई अमेरिकी सम्पत्ति घोषणा गर्दछ। जनवरी ३, २०२६ मा भेनेजुएलामाथि गरिएको अवैध आक्रमणपछि ट्रम्पले स्पष्ट रूपमा भनेका थिए: "पश्चिमी गोलार्धमा अमेरिकी प्रभुत्वमाथि अब कहिल्यै प्रश्न उठाइने छैन।" यस सिद्धान्तअन्तर्गत, क्युबाको विश्वप्रसिद्ध स्वास्थ्य प्रणाली जस्तै मानवीय आवश्यकताहरूमा आधारित अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने र स्वतन्त्र बाटो रोज्ने कुनै पनि राष्ट्रलाई "राष्ट्रिय संकट" (National Emergency) को रूपमा हेरिन्छ।

जनवरी ३, २०२६ मा भेनेजुएलामाथि गरिएको अवैध आक्रमणपछि ट्रम्पले स्पष्ट रूपमा भनेका थिए: "पश्चिमी गोलार्धमा अमेरिकी प्रभुत्वमाथि अब कहिल्यै प्रश्न उठाइने छैन।"

त्यसैले, आलोचकहरूले आरोप लगाएझैं क्युबाली नेतृत्वको आत्मसमर्पण नगर्ने अडान कुनै कट्टरपन्थी सोच वा सहिद बन्ने चाहनाबाट प्रेरित छैन। यो त अमेरिकी सरकारको उद्देश्य र आफ्नै शताब्दीयौंदेखिको उपनिवेशवाद विरोधी सङ्घर्षको स्पष्ट बुझाइमा आधारित छ। अस्थायी राहतका लागि सिद्धान्तहरूसँग सम्झौता गर्नुले न शान्ति ल्याउँछ न त समृद्धि; बरु यसले क्युबाको सार्वभौमसत्तालाई पूर्ण रूपमा उल्ट्याउन आमन्त्रण गर्छ। यही कारण हो कि, अथाह मूल्य चुकाउनुपर्दा पनि क्युबाले नाकाबन्दीसामु कहिल्यै घुँडा टेकेको छैन। क्युबाले सधैं समान हैसियतमा वार्ता गर्न इच्छा देखाएको छ, तर आफ्नो अस्तित्वको बारेमा कहिल्यै सम्झौता नगर्ने अडान राखेको छ।

इन्धन नाकाबन्दी केवल "नीतिगत असहमति" मात्र होइन। यो त एउटा सार्वभौम सरकारलाई पद त्याग गर्न बाध्य नपारेसम्म भोक, पीडा र अस्थिरता भड्काउन डिजाइन गरिएको एक 'आर्थिक आतंकवाद' हो।

इन्धन नाकाबन्दीको मानवीय प्रभाव निकै हृदयविदारक छ। अस्पतालहरूले बिजुलीको कटौती गर्नुपर्दा चिकित्सा सेवा जोखिममा परेको छ। परिवारहरू छिटपुट रूपमा चल्ने सार्वजनिक यातायातका लागि घण्टौं कुर्न बाध्य छन्। दैनिक २० घण्टा वा सोभन्दा बढी समयको लोडसेडिङ एक कठिन दैनिकी बनेको छ। तैपनि, अमेरिकाद्वारा सिर्जित यस संकटमा क्युबाली जनताको सहनशीलता प्रस्ट देखिन्छ।

संयुक्त राज्य अमेरिकाका जनताका लागि यो अवस्था बुझ्न क्युबाप्रति उनीहरूको आफ्नै सरकारको चरम हिंसासँग सम्बन्ध तोड्नु आवश्यक छ। इन्धन नाकाबन्दी केवल "नीतिगत असहमति" मात्र होइन। यो त एउटा सार्वभौम सरकारलाई पद त्याग गर्न बाध्य नपारेसम्म भोक, पीडा र अस्थिरता भड्काउन डिजाइन गरिएको एक 'आर्थिक आतंकवाद' हो। तमाम प्रतिकूलताका बावजुद क्युबाको अडिगताले यो प्रमाणित गर्छ कि संसारको सबैभन्दा शक्तिशाली साम्राज्यले पनि मर्यादा र आत्मनिर्णयको चाहनालाई कहिल्यै निभाउन सक्दैन।

Source: https://peoplesdispatch.org