आधुनिक रूसमा स्टालिन किन यति लोकप्रिय छन्?

सहस्राब्दीको मोडमा रूस एक अत्यन्त अस्थिरका साथ  भू–राजनीतिक किनारमा उभिएको थियो। नियन्त्रणविहिन १९९० को दशकका घाउहरूले क्षतविक्षत राष्ट्र, नवउदारवादी सुधारका अराजक वाचाहरूलाई समातिरहने कि आफ्नो फलामे सोभियत दृढताको प्रतिध्वनि पुनः दाबी गर्ने   द्विविधामा थियो। अर्थतन्त्र सडिरहेको लासजस्तै बनेको थियो, जसलाई देशका स्वार्थप्रति शंकास्पद निष्ठा राख्ने कुलीन पूँजीपति (ओलिगार्क) हरूले भोजझैँ खाइरहेका थिए। रूसले भर्खरै उच्च मुद्रास्फीतिको दशक, निजीकरणका घोटाला, सन् १९९८ को वित्तीय पतन भोगेको थियो, र सोभियत संघका सिमानाहरू १५ आपसमा झगडिरहेका गणतन्त्रमा टुक्रिएका थिए, आ–आफ्नै क्षेत्रीय युद्धसहित। यतिबेलै प्रवेश गरे भ्लादिमिर भ्लादिमिरोभिच पुटिन, युरी आन्द्रोपोभ र पिटर द ग्रेटलाई समान स्तरमा सम्मान गर्ने, रहस्यमय पूर्व केजीबी अधिकारी। येल्त्सिनकालीन ओलिगार्कहरूले पुटिनलाई हेप्दै साधारण, हानिरहित ‘खैरो धब्बा’ भन्दै उपेक्षा गरे ।  तर उनी निरन्तर उकालो लाग्दै थिए।

जब थाकेका बोरिस येल्त्सिनले अचानक राजीनामा दिए। मार्च २००० मा भएको पुटिनको शीघ्र निर्वाचन दोस्रो चेचेन युद्धमा गरिएको निर्णायक सैन्य अभियानले सुनिश्चित गर्‍यो, जसले अराजकताबीच शक्ति र व्यवस्था प्रक्षेपण गर्‍यो। रूसी जनता जागे, र एक दशकभन्दा बढी समयपछि पहिलोपटक भविष्यप्रति विश्वास गर्न थाले।

पुटिनको उक्लाई राजनीतिक कौशलको उत्कृष्ट पाठशाला थियो। सेन्ट पिटर्सबर्गका उप–मेयरका रूपमा उनले आनातोली सोबचाकको अधीनमा भ्रष्टाचार र सुधारबीचको जटिलता सम्हाले । सन् १९९८ मा एफएसबीका निर्देशक बनेर सुरक्षा सेवामा अनुशासन पुनर्स्थापित गरे । सन् १९९९ मा छोटो समयका लागि प्रधानमन्त्री भए र अन्ततः सन् १९९९ को नयाँ वर्षको पूर्वसन्ध्यामा कार्यवाहक राष्ट्रपति बने । जब थाकेका बोरिस येल्त्सिनले अचानक राजीनामा दिए। मार्च २००० मा भएको पुटिनको शीघ्र निर्वाचन दोस्रो चेचेन युद्धमा गरिएको निर्णायक सैन्य अभियानले सुनिश्चित गर्‍यो, जसले अराजकताबीच शक्ति र व्यवस्था प्रक्षेपण गर्‍यो। रूसी जनता जागे, र एक दशकभन्दा बढी समयपछि पहिलोपटक भविष्यप्रति विश्वास गर्न थाले।

राष्ट्रपतिको रूपमा उनका आरम्भिक र अत्यन्त प्रतीकात्मक कदममध्ये एकले रूसको खण्डित पहिचानको केन्द्रमै प्रहार गर्‍यो । सोभियतकालीन राष्ट्रगानको पुनर्स्थापना। सन् १९४४ मा अलेक्जान्दर अलेक्जान्द्रोभले रचेको, र जोसेफ स्टालिनको युगसँग गहिरो रूपमा जोडिएको यो धुन भव्य, उद्बोधक र स्पष्ट रूपमा सैनिक स्वभावको थियो। येल्त्सिनले सन् १९९० मा यसलाई हटाएर मिखाइल ग्लिन्काको शब्दरहित ‘देशभक्ति गीत’ (Patriotic Song) राखेका थिए । उन्नाइसौँ शताब्दीको वाद्य रचना, जसको उद्देश्य कम्युनिस्ट बोझबिना क्रान्तिपूर्व रूसको स्मरण गराउनु थियो। तर ग्लिन्काको धुनले कहिल्यै जनमन छोएन; दिशाहीन राष्ट्रलाई प्रेरित गर्न असफल भयो। डिसेम्बर २००० मा पुटिनले अलेक्जान्द्रोभको संगीत पुनर्जीवित गर्ने कानुन अघि बढाए तर नयाँ शब्दसहित, सर्गेई मिखाल्कोभद्वारा रचित । तिनै कवि जसले सन् १९४३ मा मूल सोभियत शब्द लेखेका थिए र सन् १९७७ मा तिनलाई संशोधन गरेका थिए।

नयाँ पद्यहरूमा ‘पवित्र’ रूसको चर्चा गरिएको थियो, विस्तृत र दीर्घकालीन, ‘ईश्वरद्वारा संरक्षित’। जहाँ देशभक्तिपूर्ण आवेगलाई परम्पराप्रतिको सूक्ष्म संकेतसँग मिसाइएको थियो, तर लेनिन, साम्यवाद वा ‘अटुट संघ’ जस्ता सन्दर्भहरूलाई पूर्ण रूपमा हटाइएको थियो। यस कदमले तीव्र बहस चर्कायो। कम्युनिस्टहरूले परिचित एकताबद्ध नाराको पुनरागमनलाई स्वागत गरे । जनमत सर्वेक्षणअनुसार धेरै सर्बसाधारण रूसीहरूले यसको भावनात्मक शक्ति मन पराए। तर उदारवादीहरू र येल्त्सिनका समर्थकहरूले यसलाई पछाडि फर्किने कदम भन्दै आलोचना गरे। शब्दहरू सफा गरिए पनि यसले ‘स्टालिनकालीन दमन’को स्मृति जगाएको उनीहरूको तर्क थियो। अस्वस्थ पूर्वराष्ट्रपति बोरिस येल्त्सिनले आफूले छानेका उत्तराधिकारीप्रति पहिलोपटक सार्वजनिक आलोचना गर्दै शान्त तर गहिरो निराशा व्यक्त गरे। एक पत्रकारले पुटिनका योजनाबारे उनलाई थाहा थियो कि थिएन भनी सोध्दा, येल्त्सिनले टाउको हल्लाउँदै इन्कार गरे। पुनर्जीवित राष्ट्रगानबारे उनको धारणा मागिँदा, उनले एक मात्र अर्थगर्भित शब्द बोले: ‘क्रास्नेन्को’—अर्थात् अलिक लाल, बोल्शेभिक ‘लालहरू’प्रतिको चतुर संकेत र सोभियत छायाँहरू क्रमशः फर्कँदै गएकोप्रति सूक्ष्म कटाक्ष।

पुटिनले आफ्नो दृष्टि स्पष्ट गरे, पूर्ण रूपमा अतीततर्फ फर्किने होइन, तर छनोटसहितको पुनःदाबी; साम्राज्यकालीन प्रतीकहरू (जस्तै, कायम राखिएको त्रिरङ्गा झण्डा र दुईटाउके चील) लाई सोभियत शक्तिसँग गाभेर विभाजित राष्ट्रको घाउ पुर्ने प्रयास गर्ने।

यस एक कदममै पुटिनले आफ्नो दृष्टि स्पष्ट गरे, पूर्ण रूपमा अतीततर्फ फर्किने होइन, तर छनोटसहितको पुनःदाबी; साम्राज्यकालीन प्रतीकहरू (जस्तै, कायम राखिएको त्रिरङ्गा झण्डा र दुईटाउके चील) लाई सोभियत शक्तिसँग गाभेर विभाजित राष्ट्रको घाउ पुर्ने प्रयास गर्ने। यो प्रतीकवादको अद्भुत चाल थियो, जसले यस्तो युगको सुरुआत गर्‍यो जहाँ व्यवस्था, गौरव र निरन्तरताले येल्त्सिनकालका कच्चा अनिश्चिततामाथि विजय पाउने थिए। नयाँ कप्तानको नेतृत्वमा रूस न त पूर्ण रूपमा पश्चिमतर्फ थियो, न त पूर्वतर्फ तर निश्चय नै आफ्नै बाटो कोर्दै थियो।

तर यो कुरा जोड दिएर भन्नैपर्छ: पुनर्स्थापित सोभियत प्रतिष्ठा र स्थिरताप्रतिको चाहना केवल माथिबाट थोपरिएको नीति मात्र थिएन; यो साधारण रूसी जनताबीच गहिरो रूपमा फैलिएको जमीनी आकांक्षा थियो। सन् १९९१ डिसेम्बर २५ मा क्रेमलिनमाथि फहराइरहेको रातो झण्डा औपचारिक रूपमा  झारिँदा र नयाँ रूसको त्रिरङ्गाले त्यसको स्थान लिँदा, सोभियत संघको विघटन धेरैका लागि गहिरो राष्ट्रिय आघातजस्तै अनुभूत भयो। त्यसको मात्र नौ महिना अघि, सन् १९९१ मार्च १७ मा सम्पन्न ऐतिहासिक जनमतसंग्रहमा, अत्यधिक बहुमतले संघ जोगाइराख्ने इच्छा व्यक्त गरेको थियो। नौ सहभागी गणतन्त्रहरूमा ८० प्रतिशत मतदाता सहभागितासहित, ७६.४ प्रतिशत मतदाताहरू (११ करोड ३० लाखभन्दा बढी मानिस) ले सबै राष्ट्रियताका  जनताहरुको मानवअधिकार सुनिश्चित गर्ने ‘समान सार्वभौम गणतन्त्रहरूको नवीकृत महासंघ’का रूपमा सोभियत संघको संरक्षणलाई समर्थन गरेका थिए।

रूसीहरू, बहुराष्ट्रिय राज्यभरिका करोडौँ जनतासहित, ‘स्टालिनकालीन दमन’ वा यसको सबैभन्दा कठोर रूपमा लागू गरिएको कठोर केन्द्रीय योजना व्यवस्थामा फर्किन चाहन्थेनन्। उनीहरू सुधार चाहन्थे,  पसलका शेल्फहरूमा प्रशस्त उपभोक्ता वस्तुहरू (ब्रेजनेभ युगको अन्त्यतिर देखिएका दीर्घकालीन अभावहरूको अन्त्य), अनि चाहन्थे शीतयुद्धका दशकौँको तनावपछि पश्चिमसँग शान्तिपूर्ण मेलमिलाप, र विश्व शक्तिहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने प्रविधिगत फड्को।

यो कुनै जबर्जस्ती परिणाम थिएन; यसले सोभियत संघ विकसित र आधुनिकीकरण हुनुपर्छ, हराएर जानु हुँदैन भन्ने वास्तविक जनभावनालाई प्रतिबिम्बित गर्थ्यो। रूसीहरू, बहुराष्ट्रिय राज्यभरिका करोडौँ जनतासहित, ‘स्टालिनकालीन दमन’ वा यसको सबैभन्दा कठोर रूपमा लागू गरिएको कठोर केन्द्रीय योजना व्यवस्थामा फर्किन चाहन्थेनन्। उनीहरू सुधार चाहन्थे,  पसलका शेल्फहरूमा प्रशस्त उपभोक्ता वस्तुहरू (ब्रेजनेभ युगको अन्त्यतिर देखिएका दीर्घकालीन अभावहरूको अन्त्य), अनि चाहन्थे शीतयुद्धका दशकौँको तनावपछि पश्चिमसँग शान्तिपूर्ण मेलमिलाप, र विश्व शक्तिहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने प्रविधिगत फड्को।

मिखाइल गोर्बाचेभको नेतृत्वमा अघि बढाइएका पेरेस्त्रोइका र ग्लास्नोस्त ले ठीक त्यही आकांक्षालाई जागृत गरेका थिए, मानवीय अनुहार भएको, पुनर्जीवित समाजवादको आशा। सुरुमा गोर्बाचेभ–येल्त्सिनको सहकार्यले त्यो अपेक्षा पूरा गर्न सक्छ जस्तो देखिन्थ्यो। तर निराशा झन्डै तुरुन्तै छायो। सन् १९९१ को डिसेम्बरमा रूस, युक्रेन र बेलारुसका नेताहरूले गोप्य रूपमा हस्ताक्षर गरेको बेलोभेज्का सम्झौता ले सोभियत संघ विघटन भएको एकपक्षीय घोषणा गर्‍यो, जनमतसंग्रहको स्पष्ट जनादेशलाई थप सार्वजनिक परामर्शबिनै उल्ट्याउँदै। करोडौँ मानिसका लागि यो अभिजात वर्गद्वारा गरिएको विश्वासघातजस्तै अनुभूत भयो।

यसपछि येल्त्सिनकालीन ‘शक थेरापी’,  तीव्र निजीकरण, मूल्य उदारीकरण र बजार खुलापनले भीषण उच्च मुद्रास्फीति जन्मायो (सन् १९९२ मा २,५०० प्रतिशतभन्दा माथि पुगेको थियो), कारखानाहरू बन्द भए, तलब नपाइने अवस्था आयो, र जीवनस्तर तीव्र रूपमा खस्कियो। पेन्सनमा निर्भर वृद्धहरू खानाका लागि भौँतारिन बाध्य भए;  गर्विला औद्योगिक मजदुरहरूले बेरोजगारीको सामना गरे; र ओलिगार्कहरूले राज्य सम्पत्तिको मिलेमतोपूर्ण लिलामीमार्फत अपार सम्पत्ति थुपारे। यही अराजकताले दीर्घकालीन स्मृतिदंशलाई (नास्टाल्जिया) पोषण गर्‍यो।

१९९० को दशकको सुरुदेखि जनभावना मापन गर्दै आएका लेभादा सेन्टरका स्वतन्त्र सर्वेक्षणहरूले निरन्तर रूपमा बहुमतले सोभियत संघको पतनप्रति पश्चात्ताप गरेको देखाउँछन् । सन् २००० मा ७५ प्रतिशतसम्म पुगेको, आर्थिक पुनरुत्थानको बीच सन् २०१२ मा ४९ प्रतिशतसम्म झरेको, तर पछिल्ला वर्षहरूमा फेरि करिब ६३–६६ प्रतिशतमा उक्लिएको। उत्तरदाताहरूले एकीकृत अर्थतन्त्रको ह्रास, सामाजिक प्रत्याभूति (निःशुल्क स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा, रोजगारी) को क्षति, र महाशक्ति हैसियत गुमेको कुरालाई मुख्य कारणका रूपमा उल्लेख गर्छन्।

१९९० को दशकको सुरुदेखि जनभावना मापन गर्दै आएका लेभादा सेन्टरका स्वतन्त्र सर्वेक्षणहरूले निरन्तर रूपमा बहुमतले सोभियत संघको पतनप्रति पश्चात्ताप गरेको देखाउँछन् ।

आर्थिक विनाश र राष्ट्रिय अपमानको पृष्ठभूमिमा रूसी जनता निर्णायक रूपमा मतपेटिकातर्फ फर्किए । कट्टर नवउदारवादी सुधारहरूको अराजक बाटोलाई उल्ट्याउने र व्यवस्था, गरिमा तथा सामाजिक संरक्षण पुनर्स्थापित गर्ने वाचा गर्ने उम्मेदवारहरूलाई व्यापक समर्थन दिए। यसको स्पष्ट उदाहरण सन् १९९३ को डिसेम्बरमा भएको संसदीय निर्वाचन हो, जुन येल्त्सिन र पुरानो सर्वोच्च सोभियतबीचको हिंसात्मक टकरावको केही महिनामात्रैपछि सम्पन्न भयो । जहाँ मस्कोको ‘ह्वाइट हाउस’माथि ट्याङ्कबाट गोला प्रहार गरिएको थियो। मतदाताहरूले सुधारपक्षीय शक्तिहरूलाई कडा झट्का दिए। भ्लादिमिर झिरिनोभ्स्कीको अति–राष्ट्रवादी लिबरल डेमोक्रेटिक पार्टी अफ रूस (LDPR) लोकप्रियतावादी  आक्रोश र साम्राज्यवादी नास्टाल्जियाको मिश्रण बोकेको, तामझामपूर्ण दलले समानुपातिक मतको २२.९ प्रतिशत जितेर संसारलाई चकित पार्‍यो र ६४ सिटसहित सबैभन्दा ठूलो एकल दलको समूहका रूपमा उदायो।

झिरिनोभ्स्की पहिले नै सन् १९९१ को राष्ट्रपति चुनावमा झन्डै ८ प्रतिशत मतसहित तेस्रो स्थानमा आएका, आगो ओकल्ने शोम्यान, भ्रष्टाचार, अपराध र महाशक्ति हैसियत गुमेको विषयमा कडा आक्रोश पोख्थे, ‘साधारण रूसीहरू’को रक्षा गर्ने र गुमेका भूभाग फिर्ता ल्याउने कसम खाँदै।

त्यसपछि नजिकै थिए  पुनर्जीवित कम्युनिस्टहरू । गेन्नादी जुगानोभको रूसी महासंघको कम्युनिस्ट पार्टी (CPRF) ले करिब १२ प्रतिशत मत र ४८ सिट हासिल गर्‍यो। ‘रूसको छनोट’ जस्ता येल्त्सिन समर्थक गुटहरू भने केवल १५.५ प्रतिशतमै सीमित भए। दुई वर्षपछि, सन् १९९५ को डिसेम्बरमा भएको डुमा निर्वाचनमा धार अझ स्पष्ट रूपमा बायाँतर्फ मोडियो। सोभियतकालीन स्थिरताप्रतिको व्यापक नास्टाल्जियालाई समेट्दै, अनुशासित विपक्षी शक्तिका रूपमा उभिएको CPRF ले समानुपातिक मतको २२.३ प्रतिशत र जम्मा १५७ सिट जित्दै । संसदको करिब ३५ प्रतिशत, येल्त्सिनको कार्यसूचीप्रति झन् शत्रुतापूर्ण बन्दै गएको संसदमा प्रमुख शक्ति बन्यो।

मार्क्सवादी भाषाशैलीलाई रूसी देशभक्तिसँग र चीनको क्रमिक सुधारप्रति प्रशंसासँग मिसाउँदै, जुगानोभले CPRF लाई अधिकारविहीनहरूको आवाजका रूपमा उभ्याए । उच्च मुद्रास्फीतिले पीडित पेन्सनधारीहरू, तलब नपाएर संकटमा परेका कामदारहरू, र सुनिश्चित रोजगारी, स्वास्थ्य सेवा तथा राष्ट्रिय गौरवको कामना गर्ने नागरिकहरूका प्रतिनिधि भएर। उनले ‘शक थेरापी’लाई लापरवाह नीति भन्दै आलोचना गरे, र अमेरिका जस्ता उन्नत पूँजीवादी राष्ट्रहरूले एक शताब्दी लगाएर हासिल गरेका उपलब्धिहरूलाई रूसले केही वर्षमै कसरी प्राप्त गर्न सक्छ भन्ने प्रश्न उठाएको पाइन्छ। जुगानोभले ‘मापन गरिएको’ बाटोको वकालत गरे, रणनीतिक उद्योगहरूमा राज्य नियन्त्रण, सामाजिक कल्याणको पुनर्स्थापना, र अन्धाधुन्ध पश्चिमी अनुकरणभन्दा देङ सियाओपिङको चीनबाट प्रेरणा। उनले युरेशियन पुनर्एकीकरणको सपना पनि अघि सारे जबरजस्ती सोभियत पुनर्जीवन होइन, तर समान गणतन्त्रहरूको स्वेच्छिक संघ । गोर्बाचेभको नयाँ संघ सन्धिका अपूरा वाचाहरूको प्रतिध्वनिसहित, र सोभियत संघको आकस्मिक विघटनप्रति शोक गर्नेहरूलाई आकर्षित गर्दै।

सन् १९९६ को सुरुवातसम्म, संसदमा CPRF को प्रभुत्व र जनमत सर्वेक्षणहरूले जुगानोभलाई अग्रपंक्तिमा देखाइरहेका बेला, राष्ट्रपति चुनाव सम्भावित निर्णायक मोडका रूपमा उभियो। जुन १६ मा भएको पहिलो चरणमा जुगानोभले ३२ प्रतिशत मत पाए, येल्त्सिनको ३५ प्रतिशतभन्दा अलिक पछाडि। जुलाई ३ को दोस्रो चरण १९९० को दशकबारे कठोर जनमतसंग्रहजस्तै बन्यो ‘सुधार वा लाल प्रतिशोध' भन्ने फ्रेममा चुनावलाई प्रस्तुत गर्ने ओलिगार्क पोषित मिडिया अभियानको बलमा येल्त्सिनले ५३.८ प्रतिशत मतसहित साँघुरो जित निकाले, जुगानोभको ४०.३ प्रतिशतविरुद्ध। तातारस्तानजस्ता क्षेत्रहरूमा अनियमितता, मिडिया पक्षपात, मत हेरफेर तथा ओलिगार्कहरूको प्रभावका आरोपहरू उठे, तर अन्ततः जुगानोभले परिणाम स्वीकार गरे।

अभिजात वर्गको षड्यन्त्रले होइन, तलबाट उठेको यही जनलहरले अनुशासित नवीकरणको वाचा गर्ने पात्रका लागि राजनीतिक स्थान सिर्जना गर्‍यो जो छिट्टै नै कम्युनिस्ट अतीतमा पूर्ण रूपमा नफर्कीकनै यस चाहनालाई समेट्दै उदाउने थियो।

यी निर्वाचन उभारहरु रूसी जनताको गहिरो निराशाको स्पष्ट प्रमाण थिए खस्कँदो जीवनस्तरबीच स्थिरताका लागि पुकार, निजीकरणले क्षय गरेका राज्य–लाभहरूको पुनर्स्थापनाको माग, आफूलाई क्षीण महसुस गराउने विश्वमा पुनः महाशक्ति गौरवको खोज, र उच्छृंखल पूँजीवादका छरिएका अनिश्चितताभन्दा सामूहिक भविष्यप्रति नयाँ विश्वासको चाहना। अभिजात वर्गको षड्यन्त्रले होइन, तलबाट उठेको यही जनलहरले अनुशासित नवीकरणको वाचा गर्ने पात्रका लागि राजनीतिक स्थान सिर्जना गर्‍यो जो छिट्टै नै कम्युनिस्ट अतीतमा पूर्ण रूपमा नफर्कीकनै यस चाहनालाई समेट्दै उदाउने थियो।

कम्युनिस्ट, राष्ट्रवादी र साधारण नागरिकहरू सबैका लागि, उत्तर–सोभियत कालका अशान्त वर्षहरूमा जोसेफ स्टालिनको विशाल व्यक्तित्व गहिरो रूपमा प्रतिध्वनित भयो । निर्मम आतंकको मात्र प्रतीकका रूपमा होइन, रूस कमजोर र दिशाहीन महसुस गरिरहेको बेला अविचल शक्तिको प्रतीकका रूपमा। स्टालिनका नाति  येभगेनी याकोभलेभिच जुगाशभिली (१९३६–२०१६) सेवानिवृत्त सोभियत वायुसेना कर्नेल र आफ्ना हजुरबुवाको विरासतका कठोर रक्षक । यस श्रद्धाको जीवन्त प्रतीकका रूपमा उभिए। रूस र आफ्ना पुर्ख्यौली जर्जियाबीच बसोबास गर्ने येभगेनी १९९० को दशकमा राजनीतिक रूपमा सक्रिय भए र आफूलाई स्पष्ट स्टालिनवादीका रूपमा प्रस्तुत गरे। सन् १९९९ को राज्य डुमा निर्वाचनमा उनी कट्टर कम्युनिस्ट समूहहरूको गठबन्धन, भिक्टर आनपिलोभको लेबर रूस र युनियन अफ अफिसर्स लगायत समावेश रहेको उग्रवादी ‘स्टालिन ब्लक – यूएसएसआरका लागि’ का प्रमुख अनुहारमध्ये एक बने, संघीय सूचीमा प्रायः तेस्रो स्थानमा नाम राखिँदै।

निर्वाचनमा निराशाजनक परिणाम आए तापनि, येभगेनीको सार्वजनिक उपस्थितिले एउटा व्यापक प्रवृत्तिलाई उजागर गर्‍योः सन् १९५६ मा निकिता ख्रुश्चेभद्वारा आधिकारिक रूपमा निन्दा गरिएको, र गोर्बाचेभ तथा येल्त्सिनकालमा अझै हाशियामा पारिएको स्टालिनको छवि  भुइँ तहबाट गहिरो पुनर्स्थापना प्रक्रियामा थियो। सोभियत कालको अन्त्यदेखि जनमत ट्र्याक गर्दै आएका लेभादा सेन्टरका स्वतन्त्र सर्वेक्षणहरूले स्टालिनलाई निरन्तर रूपमा रूसका ‘सबैभन्दा उत्कृष्ट’ ऐतिहासिक व्यक्तित्वहरूको सूचीको शीर्षमा देखाएका छन्।

रेड स्क्वार हुँदै ब्यानरहरूमा बोकिने र सार्वजनिक स्मृतिमा कुँदिएको स्टालिनको दीर्घकालीन आकर्षणले समाजको गहिरो चाहनालाई उदाङ्ग पार्‍यो- अत्याचारको पुनरागमन होइन, तर पुनर्स्थापित महानताको निश्चितता।

रूसी जनता त्यहि फलामे दृढताका लागि आतुर थिए। उनीहरू आफ्नो देशलाई भविष्यतर्फ धकेलिएको देख्न चाहन्थे । उज्यालो र सशक्त भविष्य वर्तमानमै साकार भएको, कमजोर र रोगग्रस्त सत्ताले केवल परी कथाजस्तै सुनाइरहने वाचा मात्र नभएर। रेड स्क्वार हुँदै ब्यानरहरूमा बोकिने र सार्वजनिक स्मृतिमा कुँदिएको स्टालिनको दीर्घकालीन आकर्षणले समाजको गहिरो चाहनालाई उदाङ्ग पार्‍यो- अत्याचारको पुनरागमन होइन, तर पुनर्स्थापित महानताको निश्चितता।

भ्लादिमिर पुटिनको राष्ट्रपतित्वले व्यवस्था, शक्ति र पुनःप्राप्त गरिमाप्रतिको रूसी जनताको गहिरो चाहनालाई शीघ्रै पूरा गर्‍यो, निर्वाचनमा भारी जितमार्फत गेनादी जुगानोभको पुनरुत्थानशील कम्युनिस्ट पार्टीलाई पछि पार्दै, नास्टाल्जिक पुनरागमनभन्दा अनुशासित नवीकरणतर्फको राष्ट्रिय मोडलाई स्पष्ट पार्दै। आफ्नो पहिलो कार्यकालमै पुटिनले मार्च २००४ मा ७१.३ प्रतिशत मतसहित पुनःनिर्वाचन जिते, कम्युनिस्ट उम्मेदवार निकोलाइ खारितोनोभको नगण्य १३.७ प्रतिशतलाई छायामा पार्दै (जुगानोभ स्वयं दौडबाट बाहिर रहेर आफ्नो पार्टीको प्रतिनिधिलाई समर्थन गरेका थिए)। आठ वर्षपछि, मार्च २०१२ मा तेस्रो कार्यकालका लागि फर्कँदा पुटिनले ६३.६ प्रतिशत मत हासिल गरे, जुगानोभलाई फेरि पनि केवल १७.२ प्रतिशतसहित टाढाको दोस्रो स्थानमा सीमित पार्दै। यी फराकिला अन्तरहरूले कम्युनिस्ट विचारधाराको अस्वीकारभन्दा बढी, राज्य अधिकार र बजार स्थिरताको पुटिनद्वारा गरिएको व्यवहारिक संयोजनप्रतिको समर्थनलाई जनाए । जसले जुगानोभले वाचा गरेका उपलब्धिहरू वैचारिक र ऐतिहासिक बोझबिनै प्रदान गर्‍यो।

यस आकर्षणको केन्द्रमा सन् १९९९ मा पृथकतावादी आक्रमण र चेचेन उग्रवादीद्वारा गरिएका अपार्टमेन्ट बम विस्फोटबीच सुरु भएको दोस्रो चेचेन युद्धलाई पुटिनले निर्णायक रूपमा नियन्त्रणमा ल्याउनु थियो। अझ प्रभावशाली भनेको येल्त्सिनकालीन ओलिगार्कहरूसँगको उनको टक्कर थियो ।  जसलाई मिलेमतोपूर्ण निजीकरणमार्फत राष्ट्रिय सम्पत्ति लुट्ने, मातृभूमिप्रति निष्ठा नदेखाउने र करोडौँ मानिस गरिबीमा डुबिरहँदा ‘सामाजिक परजीवी’ का रूपमा घृणित पात्रहरू ठानिन्थियो। १९९० को दशकमा बोरिस बेरेजोभ्स्की जस्ता व्यक्तिहरू येल्त्सिनको सत्ताको पर्दापछाडि डोरी तान्थे, आलोचकहरूले राष्ट्रपतिलाई कठपुतलीजस्तै भने। पुटिनले कथालाई नाटकीय रूपमा उल्ट्याए। शपथग्रहणपछि छिट्टै, सन् २००० को गर्मीमा, उनले रूसका सबैभन्दा शक्तिशाली धनाढ्यहरूलाई एउटा निर्णायक बैठकका लागि बोलाए। बैंकर सेर्गेई पुगाचेभजस्ता सहभागीहरूको विवरणअनुसार यो बैठक प्रतीकात्मक रूपमा मस्कोको बाहिरी क्षेत्रमा रहेको जोसेफ स्टालिनको संरक्षित कुन्त्सेभो दाचा (ब्लिझ्न्याया दाचा) मा भयो  । सोभियत नेताको शुद्धीकरण अभियान र निरपेक्ष शक्तिको स्मरण गराउने स्थल। त्यहाँ, स्टालिनको कार्यालय र सोफाका अपरिवर्तित अवशेषबीच, पुटिनले कथित रूपमा नियम स्पष्ट पारेः आफ्नो संचित सम्पत्ति राख्नुस्, “तर राजनीतिबाट टाढा रहनुस् र मेरो बाटोबाट हट्नुस्।” सन्देश स्पष्ट थियो—निजी साम्राज्यहरूमाथि राज्यसत्ताको सर्वोच्चता।

सन् २००० जुलाई २८ मा भएको एक समानान्तर बैठकले २१ जना ओलिगार्कहरूलाई क्रेमलिनमा ल्यायो, जहाँ पुटिनले उनीहरूको राजनीतिक तटस्थताका बदलामा निजीकरण उल्ट्याइने छैन भन्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरे। अधिकांशले यो सर्त स्वीकार गरे, राजा बनाउने हैसियतबाट डराएका माछाको झुन्डजस्तैमा रूपान्तरण हुँदै। अवज्ञा गर्नेहरू विनाशको सामना गर्न बाध्य भए। पुटिनको उदयमा सहयोग पुर्‍याएका मिडिया र तेल सम्राट बोरिस बेरेजोभ्स्कीले सन् २००१ सम्ममा घोटालासम्बन्धी अनुसन्धानको बीच लन्डनमा निर्वासन रोजे। सबैभन्दा कठोर उदाहरण भने मिखाइल खोदोरकोभ्स्की थिए, रूसका सबैभन्दा धनी व्यक्ति र विशाल तेल कम्पनि युकोसका प्रमुख। ठगी र करछलीका मुद्दामा दोषी ठहर भई उनले एक दशक जेल बिताए। युकोस विघटन गरियो, र यसको प्रमुख सम्पत्तिहरू राज्य–नियन्त्रित रोस्नेफ्टमा समाहित गरिए, जसले रणनीतिक ऊर्जा क्षेत्रमा सरकारी प्रभुत्व पुनःस्थापित गर्‍यो। यी कदमहरूले ओलिगार्कहरूको अति प्रति लामो समयदेखि आक्रोशित जनताको मन छोए। जनमत सर्वेक्षणहरूले धनाढ्यहरूको नियन्त्रण कडाइका साथ गर्नुपर्ने कदमप्रति अत्यधिक समर्थन देखाइरहे। पुटिनले पहिलो चेचेन युद्धमा पराजय र दीर्घकालीन अल्पवित्तपोषणले तहसनहस भएको रूसी सेनाको पुनर्निर्माणलाई पनि प्राथमिकता दिए। बजेट वृद्धी, पेशेवरिकरणका प्रयास र आधुनिकीकरणमुखी सुधारहरूले राष्ट्रिय गौरवको अर्को स्तम्भ पुनर्जीवित गर्‍यो, रूस पुनः एक शक्तिशाली शक्ति रूपमा फर्किएको संकेत दिँदै।

जोसेफ स्टालिनप्रतिको श्रद्धा धुमिल भएको छैन; बरु अझ निडर र सार्वजनिक अभिव्यक्तिमा रूपान्तरित हुँदै समकालीन रूसी पहिचानको बनोटमा झन् गहिरो गरी बुनिदै गएको  छ। अब यो कम्युनिस्ट पार्टीका सभाहरू वा शैक्षिक बहसहरूमा मात्र सीमित छैन; स्टालिनको छवि अप्रत्याशित पवित्र स्थलहरूमा देखिन थालेको छ, अर्थोडक्स चर्च र क्याथेड्रलहरूमा, जहाँ भित्तेचित्र र आइकनहरूमा उनलाई सन्तहरूसँगै चित्रित गरिएको छ।

न्याय, सुरक्षा र शक्तिप्रतिको जमीनी मागलाई बजार संरचना पूर्ण रूपमा भत्काइनै नगरी—समेट्दै, पुटिनले एउटा नयाँ सामाजिक सम्झौता गढेः स्थिरता र गौरवको बदलामा राज्यप्रति निष्ठा। यही दृढता रूसी जनताले लामो समयदेखि खोजिरहेका थिए, जसले पुटिनको दीर्घकालीन लोकप्रियतालाई अगाडि बढायो।

यसैबीच, जोसेफ स्टालिनप्रतिको श्रद्धा धुमिल भएको छैन; बरु अझ निडर र सार्वजनिक अभिव्यक्तिमा रूपान्तरित हुँदै समकालीन रूसी पहिचानको बनोटमा झन् गहिरो गरी बुनिदै गएको  छ। अब यो कम्युनिस्ट पार्टीका सभाहरू वा शैक्षिक बहसहरूमा मात्र सीमित छैन; स्टालिनको छवि अप्रत्याशित पवित्र स्थलहरूमा देखिन थालेको छ, अर्थोडक्स चर्च र क्याथेड्रलहरूमा, जहाँ भित्तेचित्र र आइकनहरूमा उनलाई सन्तहरूसँगै चित्रित गरिएको छ। विवादास्पद उदाहरणहरूमा द्वितीय विश्वयुद्धका बेला मस्कोकी अन्धी सन्त मत्रोना स्टालिनलाई आशीर्वाद दिँदै गरेको देखाइने चित्र (रूसी अर्थोडक्स चर्चले यस कथालाई अप्रमाणित ठान्छ) वा सैनिक क्याथेड्रलका मोजाइकहरूमा कुमारी मरियमको अधीनमा सोभियत मार्शलहरूसँगै स्टालिनलाई राखिएको दृश्य पर्दछन्। यी चित्रणहरू, जुन प्रायः वैदेशिक वा दाताको अनुदानमा आधारित हुन्छन् र जसले  चर्च नेतृत्व तथा उदारवादीहरू दुवैलाई समान रूपमा आक्रोशित तुल्याउँछन् । यी चित्रणहरूले पवित्र प्रतिमाशास्त्रलाई युद्धकालीन वीरतासँग मिसाउँछन्,  स्टालिनलाई राष्ट्रलाई अस्तित्वगत खतराबाट बचाउने दैवी प्रेरित नेताका रूपमा रूपाङ्कित गर्दै।

सन् २०१० र २०२० को दशकभरका सर्वेक्षणहरूमा रूसीहरूले उनलाई राष्ट्रिय महानताको आदर्श अवतारका रूपमा हेरेका छन्, आधुनिकीकरणकर्ता पिटर प्रथम र सांस्कृतिक प्रतीक पुस्किनलाई समेत पछि पार्दै। उनको भूमिकाप्रतिको स्वीकृति करिब ७० प्रतिशतसम्म ऐतिहासिक उच्चतामा पुगेको छ। यस पुनरुत्थानमा क्रेमलिनको शान्त तर स्पष्ट समर्थन झल्किन्छ, जसले छनोट गरिएको ‘स्टालिनवाद’लाई राज्यकला (statecraft) को व्यवहारिक औजारका रूपमा देख्छ, देशभक्ति परिचालन गर्न, सशक्त केन्द्रीकृत शासनलाई औचित्य दिन, र विगतका विजयहरूलाई वर्तमान चुनौतीहरूसँग सन्तुलित गर्न। सन् २००० मा पुटिन उदाएयता, रूसभर, क्षेत्रीय सहरदेखि मस्कोका मेट्रो स्टेशनसम्म स्टालिनका १०० भन्दा बढी नयाँ स्मारक (अर्धप्रतिमा, मूर्ति र स्मृतिफलक) स्थापना भइसकेका छन् ।  यो दर सन् २०१४ पछि र फेरि सन् २०२२ पश्चात् झन् तीव्र भएको छ।

मे ९ मा मनाइने वार्षिक विजय दिवसका परेडहरू पुटिनकालमा रेड स्क्वारमा झन् भव्य बन्दै गएका छन्। १९९० को दशकका सादा कार्यक्रमहरू क्रमशः विशाल सैन्य शक्ति–प्रदर्शनमा रूपान्तरित भएका छन् । हजारौँ सैनिक, उन्नत हतियार प्रणाली, र स्पष्ट सोभियत प्रतीकवादसहितः रातो झण्डा, हथौडा र हँसिया, र कहिलेकाहीँ सहभागीहरूले बोकेका स्टालिनका तस्बिरहरू। साम्राज्यकालीन दुईटाउके चीललाई कम्युनिस्ट तारासँग मिसाउने यी समारोहहरूले अविच्छिन्न विजयको कथालाई सुदृढ बनाउँछन्।

दुवै प्रतिकूलताबाट महानता गढ्ने, प्रतिष्ठा र सुरक्षा दिलाउने दृढ नेतृत्वका आदर्श प्रतीक हुन्। यही समिश्रण क्रेमलिनको व्यापक ऐतिहासिक मेलमिलापको आधार हो, सोभियत युगलाई अपवादका रूपमा होइन, रूसी राज्यत्वको हजार वर्ष लामो निरन्तर कथाभित्रको एक गौरवशाली अध्यायका रूपमा चित्रण गर्ने।

साधारण रूसीका लागि स्टालिनलाई पिटर द ग्रेटसँग दाँज्नु स्वाभाविक लाग्छ। दुवै प्रतिकूलताबाट महानता गढ्ने, प्रतिष्ठा र सुरक्षा दिलाउने दृढ नेतृत्वका आदर्श प्रतीक हुन्। यही समिश्रण क्रेमलिनको व्यापक ऐतिहासिक मेलमिलापको आधार हो, सोभियत युगलाई अपवादका रूपमा होइन, रूसी राज्यत्वको हजार वर्ष लामो निरन्तर कथाभित्रको एक गौरवशाली अध्यायका रूपमा चित्रण गर्ने। यो कथा सन् ८६२ मा वाराङ्गियन (Varangian) राजकुमार रुरिकले लाडोगा (Ladoga) (वा नोभगोरोड) मा रुरिक वंश स्थापना गर्दै पुरानो रु्स-पूर्वी स्लाभ सभ्यताको कोक्रोको जग हालेसम्म पछ्याइन्छ। यस निरन्तर तानाबानामा, जारहरू, कमिसारहरू र आधुनिक नेताहरू सबै लचिलोपन र सार्वभौमिकताको अनन्त कथाका धागाहरू हुन्।

जोसेफ स्टालिनको छविलाई आधुनिक रूसको युगअनुसार पुनः परिमार्जन गरिएको छ। युक्रेनमा रूसको विशेष सैन्य अभियान (SMO) सुरु भएपछि, स्टालिन अस्तित्वगत बाह्य खतराविरुद्धको राष्ट्रिय प्रतिरक्षाको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत हुन्छन्। आधिकारिक कथनहरूले विशेष सैन्य अभियानलाई ‘हाम्रा हजुरबुवाहरूले सुरु गरेको लडाइँको अन्त्य’ भनेर वर्णन गर्छन् । नाजी आक्रमणविरुद्ध सोभियत संघले सन् १९४१–१९४५ मा लडेका युद्धको प्रत्यक्ष निरन्तरताका रूपमा। यस भाष्यमा संघर्षलाई केवल ‘डिनाजिफिकेसन’—स्टेपान बान्देराको सहकार्यवादी विरासतमा जरा गाडेको बान्देरावादी नव–नाजीवादको उन्मूलन मात्र होइन, बरु शत्रुतापूर्ण पश्चिमविरुद्ध रूसको अस्तित्व जोगाउने व्यापक प्रतिरक्षाका रूपमा देखाइन्छ। जसरी सन् १९४१ को अपरेशन बारबारोसा सोभियत संघको विनाशका लागि लक्षित थियो, आजको टकरावलाई पनि रूसको पतन हेर्न लालायित नाटो शक्तिहरूद्वारा गरिएको घेराबन्दीका रूपमा चित्रित गरिन्छ, युक्रेनलाई छद्म रणभूमि बनाएर।

यस सम्बन्धले युद्धकालीन सर्वोच्च सेनापतिको रूपमा स्टालिनको भूमिकालाई अझ बढावा दिन्छ, उनका दमनहरूलाई ओझेलमा पार्दै फासिवादविरुद्ध बलिदान र एकताको विषयलाई सुदृढ बनाउँछ। यस विश्वदृष्टिकोणको केन्द्रमा रुसी, युक्रेनी र बेलारुसीहरूलाई 'दाजुभाइ जस्ता' (fraternal) पूर्वी स्लाभिक जातिका रूपमा लिने एक स्थायी अवधारणा रहेको छ। यसलाई एउटै ऐतिहासिक 'त्रिएक' (triune) राष्ट्रका शाखाहरू मानिन्छ, जसमा 'ग्रेट रसियन्स' (रुसी), 'लिटल रसियन्स' (युक्रेनी), र 'वाइट रसियन्स' (बेलारुसी) पर्दछन्। यिनीहरूको यो अटुट सम्बन्ध सन् ८६२ को रुरिकको प्राचीन रुसी राज्य 'रस' (Rus) सम्म जोडिएको देखिन्छ। सन् १९९१ को सोभियत विघटनलाई यस जैविक समग्रताको कृत्रिम विच्छेदनका रूपमा शोक गरिन्छ, र मैदानपछिको युक्रेनको पश्चिमतर्फको झुकावलाई दुःखद भूल ठानिन्छ। पुनर्एकीकरणले हराएको कुरा फिर्ता ल्याउँछ भन्ने विश्वास राखिन्छ।

विन्स्टन चर्चिलले १८ जुन, १९४० मा बेलायतको सबैभन्दा कठिन घडीका बीच 'हाउस अफ कमन्स' मा दिएको भाषणमा चेतावनी दिँदै भनेका थिए: ‘यदि हामीले अतित र वर्तमानका बीचमा झगडा सुरु गर्यौँ भने, हामीले आफ्नो भविष्य गुमाउनेछौँ।’ रुसको भाष्यमा भने—आफ्नो विगत, आफ्ना विजयहरू, आफ्ना शक्तिशाली नेताहरू, र आफ्नो अविभाजित स्लाभिक नातालाई अँगाल्नु नै विभाजन र पराजयका विरुद्ध भविष्यलाई सुरक्षित गर्ने उपाय हो।

सन् २०२० सम्ममा, स्वतन्त्र 'लेभाडा सेन्टर' (Levada Center) को सर्वेक्षणले के खुलासा गर्‍यो भने ७५% रुसीहरू सोभियत युगलाई आफ्नो देशको इतिहासकै 'सबैभन्दा महान् समय' मान्थे। यो भावना विशेषगरी सन् १९९० को दशकको अराजकता भोगेका पुराना पुस्ताहरूमा बढी गहिरो देखिन्छ; यद्यपि, यो समाजभरि नै व्याप्त छ। यो समर्थन साम्यवादको पूर्ण पुनरागमनका लागि गरिएको आग्रह नभई, बरु त्यस दशक (९० को दशक) का कठिनाइहरूप्रतिको एउटा असन्तुष्टि वा तिरस्कारका रूपमा रहेको छ। सन् २०२२ देखि स्टालिनका नयाँ स्मारकहरू निर्माण गर्ने कार्यमा तीव्रता आएको छ। जारी युद्धका बीच क्षेत्रीय सहरहरूमा अर्धकदका मूर्तिहरू (busts) र मस्कोको मेट्रोमा 'रिलिफ' (भित्ते कला) सहित दर्जनौँ संरचनाहरू थपिएका छन्। यसले एक विजेता र एकताबद्धकर्ताका रूपमा उनको विरासतलाई सार्वजनिक रूपमा अझ साहसका साथ स्वीकार गरिएको संकेत गर्दछ। सन् २०२५ मा मात्रै रुसभरि १५ वटा स्टालिनका स्मारकहरू निर्माण गरिए; जसमा साना अर्धकदका मूर्ति वा भवनका अघिल्ला भागमा बनाइएका आकृतिहरू (facades) समावेश छैनन्, जुन आफैँमा प्रशस्त मात्रामा रहेका छन्।

स्टालिनको छायाँ लम्बिदै गएको छ— समाजवादलाई पुनर्जीवित गर्ने आह्वानका रूपमा नभई ऐतिहासिक मेलमिलापको एउटा माध्यमका रूपमा भएको छ जसले प्रतिष्ठा र अटल संकल्पका 'नोस्टाल्जिक' (स्मृतिदंश) प्रतीकहरूद्वारा विपक्षीहरूलाई शान्त पारिरहेको छ।  

सन् २०२६ को सुरुवातसँगै, रुसले आफ्नो सोभियत विगतलाई छनोटपूर्ण रूपमा पुन: स्थापित गर्ने कार्य जारी राखेको छ। स्टालिनको छायाँ लम्बिदै गएको छ— समाजवादलाई पुनर्जीवित गर्ने आह्वानका रूपमा नभई ऐतिहासिक मेलमिलापको एउटा माध्यमका रूपमा भएको छ जसले प्रतिष्ठा र अटल संकल्पका 'नोस्टाल्जिक' (स्मृतिदंश) प्रतीकहरूद्वारा विपक्षीहरूलाई शान्त पारिरहेको छ।  उनलाई मार्क्सवादी-लेनिनवादी वा सामूहिकतावादी भाषणबाजी बिना नै राष्ट्रलाई आँधीबेहरीबाट जोगाउने एक 'शक्तिशाली माझी' (strong helmsman) का रूपमा चित्रण गरिएको छ। उनको यो छविले 'विशेष सैन्य कारबाही' का चुनौतीहरूका बीच क्रेमलिनको शासन सञ्चालन (statecraft) लाई थप बलियो बनाउँछ।  लेभादाको सन् २०२५ को सर्वेक्षणमा ४२ प्रतिशत रूसीका लागि उनी इतिहासकै सबैभन्दा उत्कृष्ट व्यक्तित्व बनेका छन् । हाल रुसभरि १२० भन्दा बढी स्मारकहरू खडा छन्, जसमा मे २०२५ मा मात्रै अनावरण गरिएका सातवटा स्मारकहरू समावेश छन्, जस्तै तागान्स्काया स्टेशनको मस्को मेट्रो पुनर्स्थापना। 

चर्चिलकै शब्दमा भन्नुपर्दा, विगतसँगको कलहलाई टार्नु नै रुसको भविष्यलाई सुरक्षित बनाउनु हो: जुन शाश्वत, अविभाजित, र पक्कै पनि महान् छ।
Source: https://www.multipolarpress.com