लेनिनले सङ्गठनका बारेमा के बुझेका थिए ?

सन् १८९८ मार्चको वसन्त ऋतुमा, मिन्स्कको बाहिरी इलाकामा रहेको एउटा सानो काठको घरमा, रुसी मार्क्सवादी समूहका नौ जना प्रतिनिधिहरू पूर्ण गोपनीयताका साथ भेटे। त्यो घर क्रान्तिकारी अभियानका एक गुप्त शुभचिन्तकको थियो। यो रुसी सामाजिक लोकतान्त्रिक श्रमिक पार्टीको पहिलो महाधिवेशन थियो, जुन सन् १९१७ को क्रान्ति अघि रुसी भूमिमा आयोजित एक मात्र महाधिवेशन थियो। यो जमघट पछि गएर बीसौँ शताब्दीको सबैभन्दा प्रभावशाली राजनीतिक आन्दोलनहरू मध्ये एक बन्न पुग्यो।

महाधिवेशन तीन दिनसम्म चल्यो। तत्कालीन युरोपेली मार्क्सवादी पार्टीहरूसँग मेल खाने गरी पार्टीको नाममा 'सामाजिक लोकतान्त्रिक' शब्द समावेश गर्ने सहमति भयो। पार्टीको बहुजातीय चरित्रलाई जोड दिन 'रुस्काया' को सट्टा बहुराष्ट्रिय रुस बुझाउने 'रोसिसा' शब्द प्रयोग गर्ने निर्णय पनि गरियो।

केन्द्रीय कमिटीमा तीन जना निर्वाचित भए: यहुदी बन्डका संस्थापक अर्काडी क्रामर, सेन्ट पिटर्सबर्ग लिग अफ स्ट्रगलका नेता स्टेफन राचेन्को र रुसको इतिहासमै पहिलो राष्ट्रव्यापी मार्क्सवादी पत्रिका 'राबोचाया गाजेटा' (श्रमिक समाचारपत्र) का संस्थापक बोरिस आइडलम्यान। महाधिवेशनले यसलाई पार्टीको आधिकारिक मुखपत्र बनायो र पिटर स्ट्रुलाई यसको सम्पादक नियुक्त गर्‍यो। स्ट्रु नाममात्रको वा 'कानुनी मार्क्सवाद' का प्रतिनिधि थिए। उनले नै पार्टीको घोषणापत्र लेखेका थिए, जसका लागि पछि उनी लज्जित हुनुपर्‍यो । किनभने अनुमान गरेझैँ उनले पछि प्रतिक्रान्तिको पक्ष रोजेका थिए। स्विट्जरल्याण्डमा बस्ने सबैभन्दा प्रख्यात रुसी मार्क्सवादी जर्जी प्लेखानोभलाई यस आन्दोलनको प्रमुख सिद्धान्तकारको रूपमा मान्यता दिइएको थियो।

अन्तिम दिनको रातमा, प्रतिनिधिहरूले यो ऐतिहासिक क्षणको उत्सव मनाउन खानपिन र नाचगान गरिरहेका थिए। तर प्रहरी प्रतिवेदनका अनुसार, ती मध्ये एक जनालाई मिन्स्क आउने क्रममा एक एजेन्टले पिछा गरिरहेका रहेछन्। र यो पहिलो महाधिवेशन लगत्तै, प्रहरीले रुसभरिका ५०० जना समाजवादीहरूलाई पक्राउ गर्‍यो । त्यसमा अधिकांश प्रतिनिधिहरू पनि सामेल थिए। पार्टीको नेतृत्वले काम सुरु गर्न नपाउँदै प्रभावकारी रूपमा ध्वस्त भयो।

तर पनि यो खबर क्रान्तिकारीहरू माझ द्रुत गतिमा फैलियो। साइबेरियाको निर्वासनबाटै लेनिनले पार्टी स्थापनाको उत्साहका साथ स्वागत गरे र यसलाई एक 'ऐतिहासिक कदम' भने। उनले पछि लेखे कि पहिलो महाधिवेशनले रुसी श्रमिक आन्दोलन एक सङ्गठित राजनीतिक शक्तिको रूपमा मार्क्सवादसँग विलय हुन थालेको क्षणलाई जनाउँछ।

यद्यपि, महाधिवेशन पछि मात्र महत्त्वपूर्ण मतभेदहरू उत्पन्न भए, जसले समाजवादभित्रको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण राजनीतिक सङ्घर्षहरू मध्ये एकलाई जन्म दियो। यसले कम्युनिस्टहरूको रणनीतिलाई सधैँका लागि आकार दियो र आजको क्रान्तिकारी अन्योलको गम्भीर समस्यालाई एउटा निर्णायक दिशा प्रदान गर्‍यो। क्रान्तिका लागि कसरी सङ्गठित हुने? मार्क्सवादी सङ्गठकहरूको प्राथमिकता के हुनुपर्छ? प्रचारप्रसारका साथ कोसम्म पुग्ने? र कम्युनिस्ट आन्दोलनका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हतियार कसरी बनाउने? यस आलेखले आजको मार्क्सवादी वामपन्थीका केही महत्त्वपूर्ण चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्नेछ र संसार बदल्नका लागि रुसी मार्क्सवादीहरूको रणनीतिलाई मार्गदर्शकको रूपमा लिनेछ।

रूसभरि देखा परिरहेका भूमिगत समाजवादी सर्कलहरूको अवधिको  चरणलाई लेनिनले पछि रूसी सामाजिक जनतन्त्रको पहिलो अवधि अर्थात् भ्रूण अवस्थाका रूपमा वर्गीकृत गरेका छन्। पहिलो पार्टी महाधिवेशनले दोस्रो वा युवा अवधिको उचाइलाई चिन्हित गर्‍यो, जहाँ उदीयमान श्रमिक आन्दोलनलाई निरंकुशता ढाल्ने रूसी मार्क्सवादी लक्ष्यसँग जोड्न सुरु गरिएको थियो।

तीव्र गतिमा बढिरहेको श्रमिक आन्दोलनको समयमा मार्क्सवादी सर्कलहरू क्रमशः व्यावहारिक कार्यतर्फ मोडिएपछि, उनीहरूले समाजवादका बारेमा भ्रमित विचार भएका ठूलो संख्यामा कम सचेत कामदार र बुद्धिजीवीहरूलाई आकर्षित गरे। उनीहरूले सैद्धान्तिक कार्यमा कम प्रयास गरेकाले, उनीहरू अब एक ठोस राजनीतिक दिशा कायम राख्न असफल भए। श्रमिक आन्दोलन देशभर फैलिए तापनि, सन् १८९८ पछिको यो तथाकथित तेस्रो अवधि टुटफुट, अलमल र कमजोर नेतृत्वद्वारा चिन्हित थियो। यो अन्योल र फुट रूसी मार्क्सवादका लागि सबैभन्दा ठूलो खतरा साबित भयो, जसले गर्दा यसलाई समाजवादी आन्दोलनभित्रैबाट बढिरहेको गम्भीर खतराले प्रभाव पार्न सक्ने बनायो। त्यसैले लेनिनले पछि लेखेका थिए, "माथि व्याख्या गरिएका कुराहरूलाई संक्षेपमा भन्दा, 'के गर्ने?' भन्ने प्रश्नको संक्षिप्त उत्तर हामी यसरी दिन सक्छौँ: तेस्रो अवधिको अन्त्य गर।"

सन् १८९७ मा लेनिनलाई ३ वर्षका लागि साइबेरिया निर्वासित गरिएको थियो। यहाँ उनले धेरै महत्त्वपूर्ण लेखहरू लेखे जसले रूसी मार्क्सवादको भविष्यको बारेमा हुने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण बहसहरूमध्ये एकको रूपरेखा तयार गर्‍यो। तीमध्ये तीनवटा लेख 'रबोचाया गाजेटा' को अप्रकाशित तेस्रो अंकका लागि थिए। तीमध्ये एउटा सन् १८९९ मा लेखिएको महत्त्वपूर्ण लेख 'हाम्रो कार्यक्रम' (Our Program) थियो। स्ट्रुवेद्वारा लेखिएको घोषणापत्र केवल एक मस्यौदा मात्र भएकाले पार्टी केका लागि खडा हुनुपर्छ, यसले कसको प्रतिनिधित्व गर्छ र यसको ऐतिहासिक कार्य के हो भन्ने कुरा स्पष्ट पार्ने यसको उद्देश्य थियो। यद्यपि, अझ महत्त्वपूर्ण कुरा के छ भने, लेनिनले यो लेख लेख्नुको कारण रूसी सामाजिक जनतन्त्रमा एक खतरनाक प्रवृत्तिको प्रभाव बढ्दै गएको उनले महसुस गरेकाले थियो।

त्यस समयमा सामाजिक जनतन्त्रको व्यावहारिक अर्थ मार्क्सवादी सिद्धान्तमा आधारित समाजवाद भन्ने हुन्थ्यो। जर्मनीमा सोसल डेमोक्रेटिक पार्टी (SPD) त्यस समयको सबैभन्दा उन्नत मार्क्सवादी पार्टी थियो, जसको दोस्रो इन्टरनेसनलमा आफ्नो प्रभुत्वशाली स्थानमार्फत अन्तर्राष्ट्रिय समाजवादी आन्दोलनमा सबैभन्दा बढी प्रभाव थियो। लेनिनको लेख प्रकाशित भएकै वर्ष, SPD का एक प्रमुख सिद्धान्तकार एडवार्ड बर्नस्टाइनले 'इभोलुसनरी सोसलिज्म' (Evolutionary Socialism) सार्वजनिक गरे, जुन संशोधनवादी मार्क्सवादको एक आधारभूत पाठ थियो। यसले कम्युनिस्ट इतिहासमा कुख्यात पहिलो संशोधनवादको सूत्रपात गर्‍यो।

उनले मार्क्सका धेरै भविष्यवाणीहरू सत्य सावित भएनन् भन्ने तर्क गरे। उदाहरणका लागि, पुँजीवादको द्रुत पतन र सर्वहारा वर्गको कङ्गालीकरण ( Immiseration) भइरहेको थिएन। धनको केन्द्रीकरण पनि बढिरहेको थिएन। यसको सट्टा, समाज विविधीकृत हुँदै गइरहेको थियो र पुँजीवादले आफूलाई अनुकूल बनाउँदै थियो भन्ने उनको दाबी थियो। उनले मार्क्सवादको दार्शनिक आधार नै गलत भएको निष्कर्ष निकाल्दै क्रान्तिको सट्टा समाजवादतर्फको क्रमिक सङ्क्रमणको वकालत गरे, जसलाई उनले 'युटोपियन' (काल्पनिक) मान्दै आफ्नो प्रख्यात भनाइ लेखे– "समाजवादको अन्तिम लक्ष्य मेरा लागि केही होइन। आन्दोलन नै सबै थोक हो।"

लेनिनले स्पष्ट पारेका छन्– मार्क्सवादी सिद्धान्तलाई कुनै पूर्ण र अपरिवर्तनीय कुराका रूपमा हेर्नु हुँदैन। यसको विपरीत, हामी विश्वस्त छौँ कि यसले केवल त्यो विज्ञानको आधारशिला खडा गरेको छ, जसलाई यदि समाजवादीहरू जीवनको गतिसँग तालमेल मिलाउन चाहन्छन् भने, उनीहरूले सबै दिशामा विकसित गर्नुपर्छ।

आज पनि, कट्टरपन्थी वा परम्परागत मार्क्सवादमाथि आक्रमण गर्न मार्क्सवादलाई नवीकरण वा परिमार्जन गर्ने यो प्रवृत्ति निकै फेसनदार बनेको छ। लेनिनले स्पष्ट पारेका छन्– मार्क्सवादी सिद्धान्तलाई कुनै पूर्ण र अपरिवर्तनीय कुराका रूपमा हेर्नु हुँदैन। यसको विपरीत, हामी विश्वस्त छौँ कि यसले केवल त्यो विज्ञानको आधारशिला खडा गरेको छ, जसलाई यदि समाजवादीहरू जीवनको गतिसँग तालमेल मिलाउन चाहन्छन् भने, उनीहरूले सबै दिशामा विकसित गर्नुपर्छ। किनकि यस सिद्धान्तले केवल सामान्य मार्गदर्शक सिद्धान्तहरू प्रदान गर्दछ, जुन विशेष गरी इङ्गल्याण्डमा फ्रान्सको तुलनामा र फ्रान्समा जर्मनीको तुलनामा फरक रूपमा लागू हुन्छन्।

यद्यपि, यसको मतलब यो होइन कि कुनै पनि प्रयोग वा अद्यावधिक सही वा विशेष गरी नयाँ र अन्तर्दृष्टिपूर्ण हुन्छ। र अब हामी सोध्छौँ– हाम्रो समयमा यति धेरै कोलाहल मच्चाइरहेका र जर्मन समाजवादी बर्नस्टाइनको वरिपरि गोलबद्ध भएका यी चर्को स्वरमा कराउने 'नवीकरणकर्ता'हरूले यस सिद्धान्तमा के नयाँ कुरा थपेका छन् त? बिल्कुल केही छैन। मार्क्स र एङ्गेल्सले हामीलाई विकास गर्न जिम्मा दिएको विज्ञानलाई उनीहरूले एक कदम पनि अगाडि बढाएका छैनन्। उनीहरूले सर्वहारा वर्गलाई सङ्घर्षको कुनै नयाँ तरिका सिकाएका छैनन्। उनीहरू केवल पछाडि हटेका छन्, पिछडिएका सिद्धान्तका टुक्राहरू सापटी लिएका छन् र सर्वहारा वर्गलाई सङ्घर्षको सिद्धान्त होइन, बरु सम्झौताको सिद्धान्त प्रचार गरिरहेका छन्। यो सम्झौता सर्वहारा वर्गका सबैभन्दा क्रूर शत्रुहरू–ती सरकार र बुर्जुवा पार्टीहरूसँग हो, जो समाजवादीहरूलाई फसाउनका लागि नयाँ माध्यमहरू खोज्न कहिल्यै थाक्दैनन्।

मार्क्स र एङ्गेल्सले हामीलाई विकास गर्न जिम्मा दिएको विज्ञानलाई उनीहरूले एक कदम पनि अगाडि बढाएका छैनन्। उनीहरूले सर्वहारा वर्गलाई सङ्घर्षको कुनै नयाँ तरिका सिकाएका छैनन्। उनीहरू केवल पछाडि हटेका छन्, पिछडिएका सिद्धान्तका टुक्राहरू सापटी लिएका छन् र सर्वहारा वर्गलाई सङ्घर्षको सिद्धान्त होइन, बरु सम्झौताको सिद्धान्त प्रचार गरिरहेका छन्।

बर्नस्टाइनको संशोधनवादका सबैभन्दा प्रमुख एसपिडी (SPD) विरोधीहरूमध्ये ती व्यक्ति थिए, जो दुई वर्ष अघि एङ्गेल्सको मृत्युपछि विश्वकै सबैभन्दा प्रभावशाली मार्क्सवादी सिद्धान्तकार मानिन्थे– कार्ल काउत्स्की। काउत्स्कीका लेखहरू यति प्रभावशाली थिए कि उनले रूसमा स्वयं मार्क्सभन्दा पनि बढी प्रतिहरू बिक्री गरे। उनले तुरुन्तै बर्नस्टाइनको पुस्तकको समीक्षा गरे र इतिहासको भौतिकवादी अवधारणामाथि बर्नस्टाइनका आपत्तिहरूको परीक्षण गर्दै देखाए कि बर्नस्टाइनले 'निश्चयवाद' (determinism) को अवधारणालाई 'मेकानिजम' (mechanism) सँग झुक्क्याएका छन्। उनले 'इच्छाको स्वतन्त्रता' लाई 'कार्यको स्वतन्त्रता' सँग मिसाएका छन् र कुनै आधार बिना नै ऐतिहासिक आवश्यकतालाई बाध्यतामा परेका मानिसहरूको आशाहीन अवस्थासँग तुलना गरेका छन्।

मार्क्सवादी ऐतिहासिक भौतिकवादले ऐतिहासिक शक्तिहरूको अगाडि मानिसहरू आशाहीन हुन्छन् भन्दैन, बरु हाम्रा सचेत निर्णयहरू ती शक्तिहरूको हिस्सा हुन् भन्छ। बर्नस्टाइनले पनि दोहोर्‍याउँने गरेको 'नियतवाद' (fatalism) को बाहिरी आरोपलाई मार्क्सवादी इतिहासको सिद्धान्तको आधारले नै खण्डन गर्दछ। नियतवादले हाम्रा निर्णयहरूको कुनै महत्त्व हुँदैन भन्छ, जुन मार्क्सवादको मूल मर्मको विपरीत हो। यद्यपि मानिसहरूले आफ्नो इच्छा अनुसारको परिस्थितिमा इतिहास बनाउँदैनन्, बरु पहिलेदेखि नै विद्यमान र विगतबाट सरेर आएका परिस्थितिहरूमा बनाउँछन्, तर अन्ततः उनीहरूले आफ्नै इतिहास आफैँ बनाउँछन्। बर्नस्टाइन भन्छन् कि सबै कुरालाई उत्पादक शक्तिहरूको विकासमा मात्र सीमित गर्न सकिँदैन, अन्य कारकहरूलाई पनि ध्यानमा राख्नुपर्छ।

मार्क्सवादी ऐतिहासिक भौतिकवादले ऐतिहासिक शक्तिहरूको अगाडि मानिसहरू आशाहीन हुन्छन् भन्दैन, बरु हाम्रा सचेत निर्णयहरू ती शक्तिहरूको हिस्सा हुन् भन्छ।

काउत्स्की जवाफ दिन्छन्– "धेरै राम्रो, त्यो त प्रत्येक अनुसन्धानकर्ताले गर्नैपर्ने कुरा हो। त्यसैले बर्नस्टाइनले अन्य कारकहरूबाट इतिहासलाई कसरी व्याख्या गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा ठ्याक्कै देखाउनुपर्ने हुन्छ। बर्नस्टाइनको ऐतिहासिक पद्धति 'क्यापिटल' मा गरिएको मार्क्सवादी विश्लेषणसँग कम्तीमा अलिकति भए पनि तुलना गर्न सकिने खालको हुनुपर्छ। यद्यपि, बर्नस्टाइनले यसो गर्ने सामान्य प्रयाससमेत गरेका छैनन्, बरु अन्य कारकहरूलाई ध्यानमा राख्ने बारेका खोक्रा आदर्शवादी कुराहरूमा मात्र आफूलाई सीमित राखेका छन्। उनले आफ्नो पुस्तकमा पुरानै भौतिकवादी पद्धतिलाई यसरी प्रयोग गरिरहेका छन् मानौँ उनले यसलाई अपूर्ण घोषणा गरेकै थिएनन्।" बर्नस्टाइनले मार्क्सवादी सिद्धान्तसँग जे गरे, भविष्यमा हामीले अन्य धेरै तथाकथित मार्क्सवादीहरूले पनि यही गरेको देख्नेछौँ, जहाँ उनीहरू मार्क्सवादी सिद्धान्तको आलोचना त गर्नेछन् तर कुनै ठोस वैकल्पिक व्याख्या भने दिने छैनन्। मार्क्ससँगको बर्नस्टाइनको दार्शनिक विच्छेदको अन्तिम परिणाम यो हो कि– पुँजीवादको अन्तर्निहित आर्थिक अन्तर्विरोधहरूबाट उत्पन्न हुने अनिवार्य ठूला सङ्कटहरूबाट क्रान्ति आउन सक्दैन भने, क्रान्तितर्फको सचेत राजनीतिक सङ्घर्ष अनावश्यक छ। अब के आवश्यक छ भने, सुधारका माध्यमबाट समाजवाद स्थापना गर्नका लागि निकै बिस्तारै र अत्यन्त यथार्थपरक ढङ्गले पाइला-पाइला गर्दै अघि बढ्नुपर्छ।

बर्नस्टाइनले मार्क्सवादी सिद्धान्तसँग जे गरे, भविष्यमा हामीले अन्य धेरै तथाकथित मार्क्सवादीहरूले पनि यही गरेको देख्नेछौँ, जहाँ उनीहरू मार्क्सवादी सिद्धान्तको आलोचना त गर्नेछन् तर कुनै ठोस वैकल्पिक व्याख्या भने दिने छैनन्।

साधारण शब्दमा भन्नुपर्दा, जहाँ मार्क्स सोच्थे कि खेलको नियम यसरी बिग्रिएको छ कि अन्ततः सबैजना बोर्ड पल्टाउन (खेल नै सिध्याउन) बाध्य हुनेछन्, बर्नस्टाइन भने सोच्थे कि खेललाई जहिले पनि थोरै-थोरै गरेर सुधार्न सकिन्छ। यो यस्तो दृष्टिकोण थियो जसले अन्तर्राष्ट्रिय समाजवादी आन्दोलनमा ठूलो प्रभाव पार्नेवाला थियो।

त्यस समयमा, सेन्ट पिटर्सबर्गको एउटा मार्क्सवादी सर्कलले 'रबोचाया मिसिल' (श्रमिक विचार) नामक अखबार प्रकाशन गर्न थाल्यो। लेनिनले यसलाई ठूलो खतरा र बर्नस्टाइनवादको रूसी संस्करणका रूपमा हेरे, जुन जर्मन संस्करणभन्दा पनि बढी पिछडिएको थियो। यसको एउटा आधारभूत लेखमा भनिएको छ कि– "हाम्रो श्रमिक वर्गको आन्दोलनमा हडताल सङ्गठनदेखि लिएर कानुनले अनुमति दिएका कानुनी समाजहरूसम्मका विविध प्रकारका सङ्गठनका भ्रूणहरू छन्।" पाठक अलमलमा परेर सोध्छन्– "अनि यति नै हो त? पक्कै पनि लेखकले रूसको श्रमिक आन्दोलनमा यीभन्दा उच्च र अझ उन्नत प्रकारका सङ्गठनहरू देख्नुपर्ने हो।" यसका सम्पादकहरू तर्क गर्छन् कि वर्तमान समयमा आन्दोलनका कार्यहरू र रूसी कामदारहरूको वास्तविक श्रमिक हित भनेको सबै सम्भव माध्यमबाट कामदारहरूको अवस्था सुधार गर्नुमा मात्र सीमित छ। तैपनि, त्यहाँ उल्लेख गरिएका एक मात्र माध्यमहरू हडताल सङ्गठन र कानुनी समाजहरू मात्र हुन्।

लेनिन पहिलो महाधिवेशनले हासिल गरिसकेका उपलब्धिहरूबाट पछि हटेर पुनः स्थानीय र ठोस सङ्घर्षमै फर्किने चाहनालाई कामदारहरूको त्यो तप्कासँग जोड्छन्, जो आफूलाई तत्कालका मागहरूको सङ्घर्षमा मात्र सीमित राख्छन् र जसले अझै क्रान्तिकारी चेतना प्राप्त गरिसकेका छैनन्।

आम हडताल केवल 'युद्धको पाठशाला' मात्र हो र क्रान्ति गर्नका लागि यो पर्याप्त छैन । तर यहाँ लेनिनलाई के कुराले पिरोलेको छ भने 'रबोचाया मिसिल' ले स्थानीय सङ्गठनहरूले आफ्ना स्थानीय सङ्घर्षका रूपहरू आफैँ तयार गर्नुपर्छ भन्ने विचार मात्र अघि सारेको छैन। यस विचारमा त कसैको आपत्ति हुने थिएन। तर 'रबोचाया मिसिल' रूसी सर्वहारा वर्गका महान् राजनीतिक उद्देश्यहरूलाई पूर्ण रूपमा पन्छाउन चाहन्छ र तत्कालका लागि आफूलाई विशेष रूपमा तत्कालीन हितहरूमा मात्र सीमित राख्न चाहन्छ। लेनिनका लागि, पार्टी गठन गर्ने प्रयासबाट पछि हटेर सीमित र अल्पकालीन दृष्टिकोण भएको विकेन्द्रीकृत राजनीतिमा लाग्नु रूसी मार्क्सवादमा एक प्रतिगामी प्रवृत्ति हो। अब, 'रबोचाया मिसिल' सर्वहारा वर्गको सङ्घर्षलाई साना मागका लागि गरिने सानो सङ्घर्षमा सीमित गर्न चाहन्छ। यसमा हामी जवाफ दिन्छौँ– "तपाईं आफ्नो लागि मात्र बोल्नुहोस्, आफ्नो समूहका लागि र सर्वहारा वर्गको त्यो तल्लो तहका लागि बोल्नुहोस् जसको तपाईं प्रतिनिधित्व गर्नुहुन्छ, तर उन्नत रूसी कामदारहरूको तर्फबाट बोल्ने धृष्टता नगर्नुहोस्।"

लेनिन पहिलो महाधिवेशनले हासिल गरिसकेका उपलब्धिहरूबाट पछि हटेर पुनः स्थानीय र ठोस सङ्घर्षमै फर्किने चाहनालाई कामदारहरूको त्यो तप्कासँग जोड्छन्, जो आफूलाई तत्कालका मागहरूको सङ्घर्षमा मात्र सीमित राख्छन् र जसले अझै क्रान्तिकारी चेतना प्राप्त गरिसकेका छैनन्। उद्धरण– "सर्वहारा वर्गको तल्लो तहका प्रतिनिधिहरूले अक्सर यो महसुस गर्दैनन् कि निरंकुशता ढाल्ने सङ्घर्ष केवल एक क्रान्तिकारी पार्टीले मात्र गर्न सक्छ। न त लेखकलाई नै यो कुरा थाहा छ। तर उन्नत कामदारहरूलाई भने यो थाहा छ। सर्वहारा वर्गका कम सचेत प्रतिनिधिहरूलाई अक्सर यो थाहा हुँदैन कि रूसी श्रमिक वर्गको आन्दोलन हडताल सङ्घर्ष, पारस्परिक हितका समाजहरू र श्रमिक सर्कलहरूमा मात्र सीमित छैन। रूसी श्रमिक वर्गको आन्दोलनले लामो समयदेखि आफूलाई क्रान्तिकारी पार्टीमा सङ्गठित गर्न प्रयास गरिरहेको छ र यो प्रयास कार्यबाटै प्रदर्शन गरिसकेको छ। लेखकलाई यो कुरा पनि थाहा छैन, तर उन्नत रूसी कामदारहरूलाई भने यो राम्ररी थाहा छ।"

रूसी सामाजिक जनतन्त्रवादीहरूले कसरी सुरुवाती नरोदनिक (Narodnik) हरूको आतंकवादी षडयन्त्रको शैली–जस्तै जारको हत्या गरेर र उस्तै खालका हिंसात्मक घटनामार्फत जनतालाई उक्साएर परिवर्तन ल्याउने सोच–लाई अस्वीकार गर्दै अघि बढे भन्ने कुरा लेनिनले थप व्याख्या गरेका छन्। मार्क्सवादी आन्दोलनले सही ढङ्गले आफूलाई जनताबाट अलग रहेका यस्ता विधिहरूबाट टाढा राख्यो र यसको सट्टा कामदारहरूको ठोस सङ्घर्षमा केन्द्रित हुने गरी 'एजिटेसन' (आन्दोलन/प्रचार) मा ध्यान केन्द्रित गर्‍यो।

यद्यपि, उनीहरू जब कामदारहरूको फराकिलो र कम राजनीतिकरण भएका तहहरूसम्म पुगे, ती सर्कलहरूले राम्रो ज्याला वा काम गर्ने अवस्थाको सुधार जस्ता तत्कालका आर्थिक मागहरूलाई मात्र जोड दिन थाले। यसरी उनीहरू विपरीत दिशामा मोडिए र महत्त्वपूर्ण कार्यको यस पक्षलाई अत्यधिक बढाइचढाइ गर्न थाले। बर्नस्टाइनको फेसनदार पुस्तकप्रतिको यो उत्साह, रूसी क्रान्तिकारी आन्दोलनको इतिहासप्रतिको अज्ञानता र मौलिकताको बचकानी दाबीलाई जोड्नुहोस्–अनि तपाईंले रूसी सामाजिक जनतन्त्रमा प्रतिगामी प्रवृत्ति बनाउने सबै तत्वहरू पाउनुहुनेछ। कामदारहरूको तत्कालको आर्थिक सङ्घर्षमा मात्र ध्यान केन्द्रित गर्ने यो प्रवृत्तिलाई 'इकोनोमिज्म' (अर्थवाद) भनिनेछ, जुन तीन वर्षपछि लेनिनको 'के गर्ने?' (What Is To Be Done) को मुख्य निशाना हुनेछ।

अर्थवादीहरूले भर्खरै आफ्नो घोषणापत्र प्रकाशित गरेका थिए, जसलाई उनीहरूले 'क्रेडो' (Credo) नाम दिएका थिए। उनीहरूका अनुसार समाजको वर्ग विभाजनको अवधारणा एकदमै योजनाबद्ध (schematic) रहेको असहिष्णु मार्क्सवाद, नकारात्मक मार्क्सवाद र आदिम मार्क्सवादलाई 'लोकतान्त्रिक मार्क्सवाद' ले प्रतिस्थापन गर्नुपर्छ।

'अर्थवाद' को पहिलो औपचारिक अस्वीकार सन् १८९९ मा रूसी सामाजिक जनतन्त्रवादीहरूद्वारा लेनिनको 'विरोध पत्र' (Protest) मार्फत भएको थियो। अर्थवादीहरूले भर्खरै आफ्नो घोषणापत्र प्रकाशित गरेका थिए, जसलाई उनीहरूले 'क्रेडो' (Credo) नाम दिएका थिए। उनीहरूका अनुसार समाजको वर्ग विभाजनको अवधारणा एकदमै योजनाबद्ध (schematic) रहेको असहिष्णु मार्क्सवाद, नकारात्मक मार्क्सवाद र आदिम मार्क्सवादलाई 'लोकतान्त्रिक मार्क्सवाद' ले प्रतिस्थापन गर्नुपर्छ। उनीहरूका अनुसार संकीर्ण कार्यहरूलाई सामाजिक कार्यहरूमा विस्तार गरिनेछ र सत्ता कब्जा गर्ने प्रयासलाई परिवर्तनको प्रयासमा रूपान्तरण गरिनेछ। यो प्रयास वर्तमान अवस्थालाई सुहाउँदो लोकतान्त्रिक ढाँचामा वर्तमान समाजलाई सुधार गर्ने प्रयास हुनेछ। आन्दोलनका व्यावहारिक मागहरूले अझ बढी वजन पाउनेछन् र अहिलेसम्म पाइरहेको भन्दा बढी ध्यान खिच्न सफल हुनेछन्।

मार्क्सवादले श्रमिक वर्गको आर्थिक र राजनीतिक सङ्घर्षलाई एउटै अविभाज्य पूर्णतामा जोडेको छ। र यी सङ्घर्षका स्वरूपहरूलाई अलग गर्ने 'क्रेडो' का लेखकहरूको प्रयास मार्क्सवादबाट उनीहरूको सबैभन्दा भद्दा र खेदजनक विचलन हो।

 

बर्नस्टाइनले मार्क्ससँग गरे जस्तै, यसले लेनिन र प्लेखानोभको 'अर्थोडक्स' (परम्परागत) मार्क्सवादलाई निकै कठोर र जडसूत्रीय भनेर आलोचना गर्‍यो। 'क्रेडो' ले मुख्य रूपमा आर्थिक सङ्घर्षमा ध्यान दिन र उदारवादीहरूसँग मिलेर काम गर्न आह्वान गर्दछ। लेनिनले यसलाई कडा रूपमा अस्वीकार गर्दै भने कि– "श्रमिक वर्गले सबै राजनीतिक र सामाजिक जीवनमा भाग लिनुपर्छ, प्रतिक्रियावादी वर्ग र पार्टीहरूका विरुद्ध प्रगतिशील वर्ग र पार्टीहरूलाई समर्थन गर्नुपर्छ, विद्यमान प्रणाली विरुद्धको प्रत्येक क्रान्तिकारी आन्दोलनलाई साथ दिनुपर्छ, र हरेक उत्पीडित राष्ट्रियता वा जाति, हरेक सताइएका धर्म, र अधिकारविहीन लिङ्ग आदिका हितको रक्षा गर्नुपर्छ।" मार्क्सवादले श्रमिक वर्गको आर्थिक र राजनीतिक सङ्घर्षलाई एउटै अविभाज्य पूर्णतामा जोडेको छ। र यी सङ्घर्षका स्वरूपहरूलाई अलग गर्ने 'क्रेडो' का लेखकहरूको प्रयास मार्क्सवादबाट उनीहरूको सबैभन्दा भद्दा र खेदजनक विचलन हो।

लेनिनले यस विकासक्रमबाट निकाल्न खोज्नुभएको पाठलाई हामीले बुझ्नु एकदमै आवश्यक छ। जब सर्कलहरू छुट्टाछुट्टै र सैद्धान्तिक कमजोरीका साथ काम गरिरहेका थिए, उनीहरूले स्वाभाविक रूपमा आफ्नो राजनीतिक स्तरलाई औसत कामदारको चेतना अनुसार ढाले। यसले 'अर्थवाद' को आवरणमुनि लुकेको अझ ठूलो समस्या निम्त्याउन मद्दत गर्‍यो।

पार्टी निर्माण गर्ने प्रयासलाई राज्यले कुल्चिएपछि, ती सर्कलहरू टुक्रा-टुक्रा भएर पुरानै अवस्थामा फर्किए, जसले किभ (Kiev) मा जस्तै विभिन्न स्थानीय समूहहरूलाई राजनीतिक दिशा र रणनीतिका बारेमा भिन्न-भिन्न विचारहरू विकास गर्न छुट दियो। 'किभ कमिटी' अर्को यस्तो समूह थियो जुन 'अर्थवादी' प्रवृत्तिसँग जोडिएको थियो। यसले एक 'राजनीतिक वक्तव्य' (Profession de foi) जारी गर्‍यो, जसमा रूसी कामदारहरूको ठूलो समूहमा राजनीतिक सङ्घर्षका लागि परिपक्वता नआएको तर्क गरिएको थियो। लेनिन जवाफ दिन्छन्– "यदि यो सत्य हो भने, यो समग्र सामाजिक जनतन्त्रका लागि मृत्युदण्डको सजाय सरह हो। राजनीतिक सङ्घर्ष बिनाको सामाजिक जनतन्त्र पानी बिनाको नदी जस्तै हो। यो एक भयानक अन्तर्विरोध हो। यो कि त राजनीतिलाई घृणा गर्ने हाम्रा पुर्खाहरूको काल्पनिक (utopian) समाजवादतर्फको फिर्ती हो, कि त अराजकतावाद वा ट्रेड युनियनवाद (Trade Unionism) मात्र हो।"

विश्व समाजवादको पहिलो व्यावसायिक घोषणापत्र 'कम्युनिस्ट घोषणापत्र' ले अहिले एक प्रारम्भिक तथ्य बनिसकेको एउटा यस्तो सत्य स्थापित गर्‍यो– प्रत्येक वर्ग सङ्घर्ष एक राजनीतिक सङ्घर्ष हो; श्रमिक वर्गको आन्दोलन तब मात्र आफ्नो भ्रूण अवस्था वा बाल्यकालबाट बाहिर निस्किएर वर्ग आन्दोलन बन्छ, जब यसले राजनीतिक सङ्घर्षमा पाइला टेक्छ। अर्थतन्त्रलाई राजनीतिबाट अलग गरेर, लेनिन भन्छन् कि किभ (KF) कमिटीले उही बुर्जुवा उदारवादी भाष्यलाई दोहोर्‍याइरहेको छ, जसको उद्देश्य कामदारहरूलाई कार्यस्थलका गुनासोहरूमा मात्र सीमित राख्नु र तथाकथित शिक्षित वर्गले राजनीति सम्हाल्नु हो।

जनता त पहिले नै प्रहरीसँग सडकमा लडेर र क्रान्तिकारी सङ्गठनहरूमा आबद्ध भएर राजनीतिक भइसकेका छन्। तपाईं आफ्नो राजनीतिलाई ती मानिसहरू अनुसार ढाल्न सक्नुहुन्छ जो राजनीतिक हुन चाहँदैनन्।

लेनिनले किभको वक्तव्यलाई बर्नस्टाइनको संशोधनवादसँग जोडेका छन्, किनभने यसले क्रान्तिकारी राजनीतिको सट्टा 'अनिवार्यता', 'क्रमिकता' र 'वास्तविक आवश्यकता' जस्ता उही शब्दहरू अपनाएको छ। उनले स्पष्ट पारे कि जनता त पहिले नै प्रहरीसँग सडकमा लडेर र क्रान्तिकारी सङ्गठनहरूमा आबद्ध भएर राजनीतिक भइसकेका छन्। तपाईं आफ्नो राजनीतिलाई ती मानिसहरू अनुसार ढाल्न सक्नुहुन्छ जो राजनीतिक हुन चाहँदैनन्। तर यदि गतिविधिको मापदण्ड केवल त्यो हुन्थ्यो जुन फराकिलो जनसमुदायका लागि तुरुन्तै, प्रत्यक्ष रूपमा र सबैभन्दा बढी पहुँचयोग्य छ भने, हामीले 'यहुदी-विरोध' (anti-semitism) को प्रचार गर्नुपर्ने हुन्थ्यो। यदि व्यापक जनसमुदायलाई आकर्षित गर्नु नै मुख्य मापदण्ड हुन्थ्यो भने, समाजमा व्याप्त विभिन्न प्रकारका लोकप्रिय जातिवाद वा इस्लामोफोबिया (इस्लामप्रतिको घृणा) लाई स्वीकार गर्नुपर्ने हुन्थ्यो, यहाँसम्म कि 'कम्युनिस्ट' शब्द उच्चारण गर्नै छोड्नुपर्ने हुन्थ्यो।

लेनिनले चाँडै बुझे कि अर्थवादी मागहरूमा केन्द्रित हुनु केवल एउटा गहिरो र ठूलो समस्याको लक्षण मात्र थियो। आफूलाई मार्क्सवादी ठान्ने धेरै लेखकहरू अर्थवादको लेनिनवादी आलोचनामा मात्र सीमित रहन्छन्। तर अर्थवादको परिघटना पछाडि वास्तवमा एउटा यस्तो रणनीति लुकेको छ जसले आफूलाई औसत कामदार वा निम्न बुर्जुवा वर्गको राजनीतिक स्तरमा ढाल्छ। मार्क्सवादी शब्दावलीमा यसलाई 'पुच्छरवाद' (tailism) भनिन्छ– यस्तो राजनीति जसले स्वतःस्फूर्त रूपमा उत्पन्न हुने आन्दोलन र चेतनाको पुच्छर समात्छ।

"यी ती समूहहरू थिए जो अभावलाई नै सद्गुण बनाउन तयार थिए, जसले आफ्नो स्वतःस्फूर्तताको दासत्वपूर्ण पूजालाई सैद्धान्तिक रूपमा जायज ठहराउने प्रयास समेत गरे।" अब यो प्रवृत्तिको गतिविधिबाट निष्कर्ष निकाल्ने समय आएको छ, जसको विषयवस्तुलाई 'अर्थवाद' शब्दले एकदमै अस्पष्ट रूपमा चित्रण गर्दछ र यो शब्द यसका लागि निकै संकुचित छ। यसको सट्टा, जनताको राजनीतिक चेतनाको विकास गर्नु र जनताको पुच्छर नबन्नु नै मार्क्सवादीहरूको कार्य हो।

क्लिफ सिद्धान्तमा बढी जोड दिनाले अन्योल उत्पन्न भयो, जसले गर्दा सदस्यहरूलाई जनआन्दोलनको व्यावहारिक अनुभवबाट वञ्चित गर्‍यो मात्रै भन्छन्। तर लेनिनले वास्तवमा स्थानीयतालाई समाजवादी नेताहरूको कमजोर सैद्धान्तिक स्तरसँग जोडेका थिए।

क्लिफको व्याख्यामा अर्थवाद मुख्यतया मार्क्सवादी अध्ययन सर्कलहरू एकअर्काबाट अलग भएकाले उत्पन्न भएको हो। तर लेनिनले यसलाई प्राविधिक समस्याको रूपमा मात्र नहेरी फराकिलो राजनीतिक परिप्रेक्ष्यसँग जोडेका थिए, जसलाई क्लिफले बेवास्ता गर्छन्। क्लिफ सिद्धान्तमा बढी जोड दिनाले अन्योल उत्पन्न भयो, जसले गर्दा सदस्यहरूलाई जनआन्दोलनको व्यावहारिक अनुभवबाट वञ्चित गर्‍यो मात्रै भन्छन्। तर लेनिनले वास्तवमा स्थानीयतालाई समाजवादी नेताहरूको कमजोर सैद्धान्तिक स्तरसँग जोडेका थिए।

रूसी अर्थवादीहरूले नै छोटो समयमै महसुस गरे कि अर्थवादी मागहरूमा मात्र ध्यान दिनु पर्याप्त छैन। तर, आजका धेरै मार्क्सवादी लेखकहरूले जस्तै उनीहरूले पनि वास्तविक समस्या के हो भन्ने कुरा बुझेनन्, त्यसैले उनीहरूले यस्ता राजनीतिक निर्णयहरू गरे जसले 'पुच्छरवाद' भन्दा पनि गहिरो समस्यातर्फ संकेत गर्दछ। लेनिन तर्क गर्छन् कि कामदारहरू कठोर राजनीतिक विश्वास भएका मानिसहरूको स्थिर समूह होइनन्, बरु उनीहरू शासक प्रणाली र वर्गबाट लाखौँ तरिकाले प्रभावित हुन्छन्; र उनीहरू आफ्ना समस्याका वास्तविक कारणहरू बुझ्न नसक्ने मूर्ख पनि छैनन्। लक्ष्य औसत कामदारसँग अनुकूल हुनु होइन, बरु उनीहरूको चेतनालाई क्रान्तिकारीहरूको स्तरमा उठाउनु हुनुपर्छ।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, यो असत्य हो कि जनताले राजनीतिक सङ्घर्षको विचार बुझ्दैनन्। यहाँसम्म कि आन्दोलनकारी वा प्रचारकले उसलाई बुझाउन सक्ने भाषामा र कामदारले दैनिक अनुभवबाट भोगिरहेका तथ्यहरूको आधारमा व्याख्या गर्न सक्यो भने सबैभन्दा पिछडिएको कामदारले पनि यो विचार बुझ्नेछ ।

के यसको अर्थ लेनिनले औसत कामदारसँग अनुकूल हुनु पर्दैन भनेका हुन् त? बिल्कुल होइन। तपाईं सधैँ आफ्नो सञ्चार शैलीलाई दर्शक अनुसार ढाल्नुहुन्छ, तर आफ्नो राजनीतिलाई कहिल्यै होइन। दोस्रो र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, यो असत्य हो कि जनताले राजनीतिक सङ्घर्षको विचार बुझ्दैनन्। यहाँसम्म कि आन्दोलनकारी वा प्रचारकले उसलाई बुझाउन सक्ने भाषामा र कामदारले दैनिक अनुभवबाट भोगिरहेका तथ्यहरूको आधारमा व्याख्या गर्न सक्यो भने सबैभन्दा पिछडिएको कामदारले पनि यो विचार बुझ्नेछ ।

केही कामदारहरू पहिले नै सचेत छन्, कोही कम सचेत छन् तर बाटोमा छन्, जबकि कोही अनिवार्य रूपमा अज्ञानी नै रहनेछन्। तर ती सबैभन्दा सचेत क्रान्तिकारी कामदारहरू अनुसार आफ्नो राजनीतिलाई नढाल्दा, तपाईं अनिवार्य रूपमा बुर्जुवा राजनीतिको स्तरमा झर्ने जोखिम उठाउनुहुन्छ। उद्धरण– "कामदारहरूको यस उन्नत तप्काका हित र आवश्यकताहरूलाई बेवास्ता गर्नु र श्रमिक वर्गको चेतनाको स्तर निरन्तर उठाउनुको सट्टा तल्लो तहको बुझाइको स्तरमा झर्ने इच्छा राख्नुको गम्भीर हानिकारक प्रभाव पर्नेछ र यसले कामदारहरूको बीचमा सबै प्रकारका गैर-समाजवादी र गैर-क्रान्तिकारी विचारहरू प्रवेश गर्नका लागि आधार तयार गर्नेछ।"

त्यसैले लेनिन निष्कर्ष निकाल्छन् – एकै समयमा सबैसँग पुग्ने प्रयास गर्नु बुद्धिमानी होइन, बरु कम्युनिस्ट विचार र सङ्गठनप्रति सबैभन्दा बढी ग्रहणशील तप्काका बीचमा राजनीतिक कार्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ, जुन उनको विचारमा रूसका सहरी कामदारहरू थिए।

यसको विपरीत, सर्वहारा वर्गको उन्नत तप्काका बीचमा गरिने आन्दोलन नै आन्दोलन विस्तार हुँदै जाँदा सम्पूर्ण रूसी सर्वहारा वर्गलाई जगाउने सबैभन्दा सुरक्षित र एक मात्र उपाय हो। सहरी कामदारहरूमा समाजवाद र वर्ग सङ्घर्षको विचारको प्रसारले अनिवार्य रूपमा यी विचारहरूलाई साना र छरिएका माध्यमहरूसम्म पुर्‍याउनेछ। अन्ततः, उन्नत कामदारहरूसम्म पुग्न असफल भएमा, अन्य सबै कुराका अतिरिक्त, सर्वहारा वर्गको तल्लो तहलाई श्रमिक वर्गको उद्देश्यमा सफलतापूर्वक र निरन्तर रूपमा आकर्षित गर्ने अवसरबाट समेत आफूलाई वञ्चित गराउनेछ।

अहिले पार्टीको पुन: स्थापनाको घोषणा गर्ने र नयाँ केन्द्रीय समिति चयन गर्ने समय होइन। स्थानीय समूहहरू अझ बलियो नभएसम्म, उनीहरूको सदस्यता नबढेसम्म र श्रमिक वर्गसँगको उनीहरूको सम्बन्ध सुदृढ नभएसम्म पर्खिनु पनि एउटा गल्ती हुनेछ।

लेनिनका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने– यो दृष्टिकोणले सिधै सङ्गठन कसरी गर्ने र आन्दोलनका प्राथमिकताहरू के हुन् भन्नेबारे गलत विचारहरू जन्माउँछ; जसले मार्क्सवादी आन्दोलनको एकता र सही राजनीतिक दिशा दुवैको प्रश्नलाई ढिलो बनाइदिन्छ। यस समस्याको लागि लेनिनको पहिलो तत्कालको समाधान 'एक साझा समाचार पत्र' थियो। अन्तमा, किभ (KF) कमिटीका विचारहरूको संकीर्णता र विशिष्ट चरित्र उनीहरूको साङ्गठनिक योजनाहरूमा झल्किन्छ। यो सत्य हो, हामी किभ कमिटीसँग पूर्ण रूपमा सहमत छौँ कि अहिले पार्टीको पुन: स्थापनाको घोषणा गर्ने र नयाँ केन्द्रीय समिति चयन गर्ने समय होइन। स्थानीय समूहहरू अझ बलियो नभएसम्म, उनीहरूको सदस्यता नबढेसम्म र श्रमिक वर्गसँगको उनीहरूको सम्बन्ध सुदृढ नभएसम्म पर्खिनु पनि एउटा गल्ती हुनेछ।

यस्तो सुदृढीकरण (पर्खाइ) ले अक्सर तत्कालै पतनतर्फ लैजान्छ। यसको विपरीत, हामीले तुरुन्तै एकीकरणको काम सुरु गर्नुपर्छ र यसलाई 'साहित्यिक एकता' बाट सुरु गर्नुपर्छ–अर्थात्, एक साझा रूसी समाचार पत्रको स्थापना गरेर। यसले सम्पूर्ण रूसका लागि एउटा अङ्गको रूपमा काम गर्दै, सबैभन्दा विकसित कामदारहरूका सबै मागहरू पूरा गर्दै र सर्वहारा वर्गको तल्लो तहको स्तरलाई समाजवादी आन्दोलन र राजनीतिक सङ्घर्षमा अझ बढी सचेत सहभागिताका लागि निरन्तर उठाउँदै पार्टीको पुन: स्थापनाको तयारी गर्न प्रयास गर्नुपर्छ। हामी विश्वस्त छौँ कि यस तरिकाले मात्र पार्टीको एकीकरण र पुन: स्थापनाका लागि वास्तविक परिस्थितिहरू प्रदान गर्न सकिन्छ।

अनि संकीर्ण 'अर्थवाद' र बर्नस्टाइनवादी विचारहरूको बढ्दो विस्तारका विरुद्ध प्रत्यक्ष र स्पष्ट वैचारिक बहस (polemic) ले मात्र रूसी श्रमिक आन्दोलन र रूसी सामाजिक जनतन्त्रको सही विकास सुनिश्चित गर्न सक्छ। समाचार पत्र वा साझा सञ्चार माध्यमको रणनीतिक भूमिकाका बारेमा हामी अर्को अंकमा थप चर्चा गर्नेछौँ।

स्वतःस्फूर्त रूपमा उठ्ने ठोस सङ्घर्षहरूभन्दा माथि उठ्नुपर्ने कुरा र क्रान्तिकारी विज्ञानको आधारको रूपमा ठोस सङ्घर्षहरूको केन्द्रीयताका कुरा एक बारम्बार देखिने अन्तर्विरोध हो । तर यो केवल एउटा आभासी अन्तर्विरोध मात्र हो, किनभने कामदारहरूको सङ्घर्षबाट सुरुवात गर्नु र कामदारहरूको स्वतःस्फूर्त मागहरूमा मात्र आफूलाई सीमित राख्नु एउटै कुरा होइन।

अर्थवादीहरूले सुरुवातको विन्दुलाई नै सम्पूर्ण यात्रा जस्तो ठान्छन्। काल्पनिक (utopian) समाजवादीहरू एउटा आदर्श समाज थोपर्न चाहन्छन्, जहाँ वैज्ञानिक समाजवादले स्वतःस्फूर्त सङ्घर्षलाई अपरिहार्य रूपमा स्वीकार गर्दछ र वर्ग सङ्घर्षलाई अझ गहिरो र व्यापक बनाउनका लागि यसलाई विकसित गर्नुपर्ने आवश्यकतामा जोड दिन्छ। र स्वतःस्फूर्ततालाई सचेत चेतनासँग जोड्ने सबैभन्दा प्रभावकारी तरिका भनेको सबैभन्दा उन्नत कामदारहरूको सङ्गठन हो। लेनिनले यहाँ तर्क गरिरहनु भएको कुराको साङ्गठनिक स्वरूप यही हो।

कट्टरपन्थी नारोदोनिकहरू (जसमा लेनिनका दाजु पनि थिए) इतिहासको गति निकै सुस्त भएको ठानेर जारको हत्या गरी जनतालाई चेतनाको स्तरमा धकेल्न चाहन्थे। तर रूसी वामपन्थीहरूका लागि जनताको गति सुस्त छैन; बरु सङ्गठित हस्तक्षेप बिना उनीहरूले स्वतःस्फूर्त रूपमा जे गर्छन्, त्यही नै पर्याप्त र राजनीतिको सही स्तर हो भन्ने उनीहरूको ठम्याइ छ।

अघिल्लो प्रवृत्तिलाई 'कमान्डिज्म' (आदेशवाद) भनिन्छ, जहाँ नेतृत्वले सम्झाउने बुझाउने भन्दा पनि आदेश दिन्छ र जनतालाई पिछडिएको मानिन्छ। पछिल्लोलाई 'पुच्छरवाद' (tailism) भनिन्छ, जहाँ जनता जहाँ छन् त्यहीँ उनीहरूको पछि-पछि लागिन्छ। तर लेनिन तर्क गर्नुहुन्छ कि यी हेर्दा विपरीत देखिने राजनीतिक प्रवृत्तिहरूको जड एउटै हो; त्यसैले तपाईं प्रायः मानिसहरूलाई एक चरम सीमाबाट अर्को चरम सीमामा पुगेको देख्नुहुन्छ।

'कमान्डिज्म' (आदेशवाद) मा नेतृत्वले सम्झाउने बुझाउने भन्दा पनि आदेश दिन्छ र जनतालाई पिछडिएको मानिन्छ। पछिल्लोलाई 'पुच्छरवाद' (tailism) मा जनता जहाँ छन् त्यहीँ उनीहरूको पछि-पछि लागिन्छ।

पुच्छरवाद र आदेशवाद दुवैको साझा जड–कमभन्दा कम प्रतिरोधको सामना गर्दै छिटो र सतही सफलता हासिल गर्ने प्रवृत्ति हो। आदेशवादको सन्दर्भमा, जुझारू कारबाहीलाई नै तत्कालको र सर्वोपरी क्रान्तिकारी सफलताको रूपमा हेरिन्छ; भने पुच्छरवादको सन्दर्भमा, सम्भव भएसम्म धेरै भन्दा धेरै मानिस र सङ्गठनहरूसँग एकता खोज्ने अधैर्यता र उनीहरूकै स्तरमा झर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। यी दुवैको उत्पत्ति जनताप्रतिको अविश्वास वा शत्रुतामा निहित छ।

यी दुवैको आधार निम्न बुर्जुवा वर्ग हो र दुवै 'श्रमिक वर्गले क्रान्ति गर्न सक्दैन' भन्ने निराशावादी दृष्टिकोणबाट आउँछन्। एउटा यस्तो कठोर बुवाको कल्पना गर्नुहोस् जसले आफ्नो छोरालाई आफूले चाहेको काम गराउन कुटपिट गर्छ, र अर्को यस्तो बुवा जसले बच्चालाई माथि उठाउने कुनै चासो नराखी सधैँ बच्चाकै स्तरमा मात्र कुरा गर्छ। यी दुवैले बच्चालाई गम्भीरतापूर्वक लिँदैनन्। धैर्यतापूर्वक र सचेत रूपमा छोरालाई उसको पूर्ण क्षमतासम्म पुर्‍याउन सम्भव छ भन्ने कुरामा यी दुवैको विश्वास छैन।

पछि एकजना प्रमुख रूसी 'पुच्छरवादी' ले स्वीकार गरेझैँ– अर्थवादीहरूले व्यापक जनसमर्थन प्राप्त गर्नका लागि 'न्यूनतम प्रतिरोधको बाटो' अपनाउनुलाई नै आफ्नो सिद्धान्त बनाइरहेका थिए। त्यसैले, पुच्छरवाद अवसरवादको एउटा प्रकटीकरण मात्र हो। अवसरवाद भनेको क्रान्तिका लागि आवश्यक पर्ने श्रमिक वर्गको वैचारिक र साङ्गठनिक स्तर उठाउने कठिन र धैर्यपूर्ण कार्यमा लाग्नुको सट्टा, आफ्नो स्वार्थका लागि जे तत्काल लाभदायक छ त्यही गर्नु हो। त्यसैले यी प्रत्येक 'इज्म' (वाद) हरूको अन्तर्निहित कारण प्रभुत्वशाली बुर्जुवा विचारधाराको प्रभावबाट उत्पन्न हुन्छ।

अन्ततः सन् १८९९ मा लेनिन दृढ संकल्प र रूसको भाग्य परिवर्तन गर्ने योजनाका साथ निर्वासनबाट फर्कन्छन्। यी विचारहरू मार्क्सवादी इतिहासकै सबैभन्दा प्रमुख र प्रभावशाली कृतिमध्ये एक– 'के गर्ने?' (What Is To Be Done)– मा चरमोत्कर्षमा पुग्यो। यसले बोल्सेभिज्मका परिभाषित विशेषताहरू प्रस्तुत गर्‍यो र क्रान्तिका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हतियार अर्थात् एक नयाँ प्रकारको सङ्गठन– 'कम्युनिस्ट पार्टी' निर्माणको आधार तयार गर्‍यो।

Bes D. Marx बाट ।

अनुवाद, सम्पादन र परिमार्जन: हर्कबहादुर प्रधान