चीनका युवाहरूले किन माओलाई पुन: खोज्दैछन्?

एक ‘भूत’को पुनरागमन

चीनमा अहिले एउटा ‘भूत’ले पछ्याइरहेको छ–  माओ त्सेतुङ। यो सरकारी आधिकारिक इतिहासहरूमा पाइने राष्ट्रपिताको कुनै जड चित्र नभएर देशका युवाहरूद्वारा पुन: खोजिएको एउटा जीवन्त र सक्रिय विचार हो। यस पुनरुत्थानका प्रमाणहरू अप्रत्याशित र स्पष्ट दुवै छन्। यसको सबैभन्दा नाटकीय स्वरूप चीनका ती प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयहरूमा देखिएको छ, जहाँ देशको राजनीतिक, प्राज्ञिक र व्यावसायिक नेतृत्व तयार पारिन्छ।

यो वैचारिक परिवर्तनको महत्त्वलाई बुझ्न, सुरुमा यसले विस्थापित गरेको बौद्धिक परिवेशलाई बुझ्न आवश्यक छ। सन् १९७८ मा बजार सुधारहरू सुरु भएपछिका दशकौँसम्म, धेरै मजदुर र किसानहरूमा माओ र सांस्कृतिक क्रान्तिप्रति सकारात्मक दृष्टिकोण कायम रहे तापनि, शिक्षित वर्गमा माओप्रति गहिरो संशय व्याप्त थियो।^१

सन् १९९३ मा विभिन्न पार्टी र राज्य अनुसन्धान संस्थाहरूद्वारा संयुक्त रूपमा गरिएको एक आधिकारिक सर्वेक्षणले यस भावनाको स्पष्ट मापन प्रस्तुत गर्छ। जब उत्तरदाताहरूलाई माओको मूल्याङ्कन गर्न भनियो, वरिष्ठ बुद्धिजीवीहरूमध्ये केवल ८ प्रतिशतले मात्र उनका गुणहरू दोषभन्दा बढी छन् भन्ने विश्वास गर्थे, जबकि ६७ प्रतिशतले यसको विपरीत विचार राखेका थिए। विश्वविद्यालयका कर्मचारी र विद्यार्थीहरूमा ४० प्रतिशतले उनका दोषहरू बढी भएको विश्वास गर्थे, जुन आधिकारिक ‘७० प्रतिशत राम्रो, ३० प्रतिशत नराम्रो’ भन्ने निर्णयलाई मान्ने ३४ प्रतिशतभन्दा बढी थियो।

सन् १९७८ पछि शिक्षित अभिजात वर्गमा यही धारणा हावी थियो: माओ विगतका एक यस्ता पात्र हुन्, जसको विरासतलाई आधुनिकीकरणका लागि बाधकका रूपमा हेरिन्थ्यो।

यसबाहेक, जब यिनै अभिजात वर्गलाई त्यस समयमा उदाउँदै गरेको तल्लो तहको ‘माओ फिवर’ (माओ-ज्वरो) को बारेमा सोधियो, सर्वेक्षणमा सहभागीहरूको अत्यधिक बहुमत– ६३ देखि ७२ प्रतिशतसम्म– ले यसलाई ‘असामान्य’ घटनाका रूपमा खारेज गरे र यसलाई जनस्तरको अज्ञानताको उपजका रूपमा हेरे।^२ सन् १९७८ पछि शिक्षित अभिजात वर्गमा यही धारणा हावी थियो: माओ विगतका एक यस्ता पात्र हुन्, जसको विरासतलाई आधुनिकीकरणका लागि बाधकका रूपमा हेरिन्थ्यो।

सन् २००६ सम्ममा, यो प्रवृत्तिमा परिवर्तन आउन थाल्यो। एक शीर्ष शैक्षिक संस्था, सन यात-सेन विश्वविद्यालयमा गरिएको सर्वेक्षणले पुस्तागत परिवर्तनलाई उजागर गर्‍यो। आर्थिक वृद्धिको समयमा जन्मिएका विद्यार्थीहरूमाझ, सन् १९९३ को आम सहमति उल्लेखनीय रूपमा कमजोर भइसकेको थियो। अब ४७ प्रतिशत विद्यार्थीहरू माओका गुणहरू उनका दोषहरूभन्दा बढी छन् भन्ने विश्वास गर्थे, जबकि मात्र ६ प्रतिशतले यसको विपरीत धारणा राखेका थिए।

यद्यपि, यो एक प्रकारको मौन पुनर्मूल्याङ्कन थियो, माओको सम्पूर्ण राजनीतिक परियोजनाको पूर्ण समर्थन होइन। ती विद्यार्थीहरू सांस्कृतिक क्रान्तिको सन्दर्भमा भने अत्यधिक आलोचनात्मक नै थिए, जहाँ करिब ९० प्रतिशतले यसलाई नकारात्मक रूपमा हेर्थे।^३ उनीहरू राष्ट्र निर्माताका रूपमा रहेका माओलाई कट्टरपन्थी माओबाट अलग्याउन थालेका थिए।

चीनको सबैभन्दा प्रतिष्ठित शिक्षण संस्था, सिङ्घुआ विश्वविद्यालयमा, माओ त्सेतुङका  छानिएका रचनाहरू (Selected Works of Mao Zedong) सन् २०१६ मा पुस्तकालयबाट सबैभन्दा बढी सापट लिइने पचास पुस्तकको सूचीमा समेत थिएन। तर, सन् २०१९ सम्ममा यो पहिलो स्थानमा उक्लियो– र त्यसयता सन् २०२४ सम्म हरेक वर्ष सोही स्थान कायम राखेको छ।

सन् २०१६ यता यो क्रमशः हुँदै आएको परिवर्तन नाटकीय रूपमा तीव्र बनेको छ। पुस्तकालयको पुस्तक सापट लिने तथ्याङ्कले यसको स्पष्ट र सहज सङ्केत दिन्छ। चीनको सबैभन्दा प्रतिष्ठित शिक्षण संस्था, सिङ्घुआ विश्वविद्यालयमा, माओ त्सेतुङका  छानिएका रचनाहरू (Selected Works of Mao Zedong) सन् २०१६ मा पुस्तकालयबाट सबैभन्दा बढी सापट लिइने पचास पुस्तकको सूचीमा समेत थिएन। तर, सन् २०१९ सम्ममा यो पहिलो स्थानमा उक्लियो– र त्यसयता सन् २०२४ सम्म हरेक वर्ष सोही स्थान कायम राखेको छ।^४

यो केवल एउटा पृथक् घटना होइन। सन् २०२० मा 'माई-कस' (MyCOS) द्वारा गरिएको एक सर्वेक्षणले यो प्रवृत्ति सर्वेक्षण गरिएका असीमध्ये तेह्रवटा विश्वविद्यालयहरूको शीर्ष दस सापट सूचीमा रहेको फेला पारेको थियो, जसमध्ये अधिकांश शीर्ष स्तरका संस्थाहरू थिए।^५ सन् २०२४ को उपलब्ध पछिल्लो तथ्याङ्कको मेरो आफ्नै सत्यापन अनुसार, चीनका शीर्ष चार विश्वविद्यालयहरू– सिङ्घुआ, पेकिङ, फुदान र साङ्घाई जिओ टोङ– सबैको वार्षिक पुस्तकालय सापट सूचीमा माओका छानिएका रचनाहरू पहिलो स्थानमा रहेका छन्।

विशेष उल्लेख गर्नुपर्ने अर्को घटना बेइहाङ विश्वविद्यालयको हो, जुन चीनका शीर्ष विज्ञान र इन्जिनियरिङ संस्थाहरूमध्ये एक हो। सन् २०२० मा, विश्वविद्यालयको आधिकारिक 'डौइन' (Douyin– चीनको टिकटक) अकाउन्टले आफ्नो वार्षिक पुस्तकालय सापट सूची सार्वजनिक गर्‍यो, जसले सयौँ टिप्पणी र शेयरहरू बटुल्यो। उक्त सूचीले के देखायो भने, सबैभन्दा बढी सापट लिइएको पुस्तक माओ त्सेतुङका छानिएका रचनाहरू (Selected Works of Mao Zedong) थियो र दोस्रो स्थानमा त्यसको 'खण्ड ५' (Volume V) थियो।^६

सांस्कृतिक क्रान्तिको समयमा सङ्कलित र सन् १९७७ मा प्रकाशित पाँचौँ खण्डमा सन् १९४९ देखि १९५७ सम्मको अवधि समेटिएको माओ त्सेतुङका छानिएका रचनाहरू खण्ड ५ को कट्टरपन्थी सामग्री र देङ सियाओपिङप्रतिको प्रत्यक्ष आलोचनाका कारण सन् १९७८ पछि यसलाई प्रभावकारी रूपमा प्रतिबन्धित गरिएको थियो, जसले गर्दा यो डी फ्याक्टो (de facto) प्रतिबन्धित पुस्तक बनेको थियो। यो ग्रन्थ पाउन मुस्किल छ र अधिकांश विश्वविद्यालयका पुस्तकालयहरूमा यो उपलब्ध नै छैन। यसर्थ, विद्यार्थीहरूद्वारा यस खण्डको सक्रिय खोजीले यो सङ्केत गर्छ कि उनीहरू जानी-बुझीकन माओको सबैभन्दा कट्टरपन्थी वैचारिक अवधिलाई पछ्याइरहेका छन्।

यो विवरण निकै महत्त्वपूर्ण छ। सन् १९७८ पछिको आधिकारिक संस्करणमा केवल पहिलोदेखि चौथो खण्डसम्म मात्र समावेश छन्, जसमा सन् १९४९ भन्दा अघिका माओका लेखहरू छन्। सांस्कृतिक क्रान्तिको समयमा सङ्कलित र सन् १९७७ मा प्रकाशित पाँचौँ खण्डमा सन् १९४९ देखि १९५७ सम्मको अवधि समेटिएको छ। यद्यपि, यसको कट्टरपन्थी सामग्री र देङ सियाओपिङप्रतिको प्रत्यक्ष आलोचनाका कारण सन् १९७८ पछि यसलाई प्रभावकारी रूपमा प्रतिबन्धित गरिएको थियो, जसले गर्दा यो डी फ्याक्टो (de facto) प्रतिबन्धित पुस्तक बनेको थियो। यो ग्रन्थ पाउन मुस्किल छ र अधिकांश विश्वविद्यालयका पुस्तकालयहरूमा यो उपलब्ध नै छैन। यसर्थ, विद्यार्थीहरूद्वारा यस खण्डको सक्रिय खोजीले यो सङ्केत गर्छ कि उनीहरू जानी-बुझीकन माओको सबैभन्दा कट्टरपन्थी वैचारिक अवधिलाई पछ्याइरहेका छन्।

यस प्रवृत्तिबारे पश्चिमा सञ्चारमाध्यमहरूमा पनि रिपोर्टहरू आउन थालेका छन्, यद्यपि तिनका विश्लेषणहरूले यसको जरोलाई गलत ढङ्गले व्याख्या गर्ने गरेका छन्। प्रचलित व्याख्याले यसलाई राज्यद्वारा माथिबाट थोपरिएको विचारधारात्मक अभियानका रूपमा हेर्ने गर्छ। 'न्युयोर्क टाइम्स'को एक गहिरो लेखले यस प्रवृत्तिलाई बढ्दो आर्थिक असमानतासँग जोडेको छ, तर यसले माओतर्फको यो झुकावलाई मुख्य रूपमा नकारात्मक कोणबाट प्रस्तुत गरेको छ। उक्त लेखले माओका विचारहरूलाई आर्थिक मन्दीको समयमा धनीहरूविरुद्ध उत्पन्न हुने अतार्किक आक्रोशको आधारका रूपमा चित्रण गरेको छ।^७ यी व्याख्याहरूले सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्षलाई छुटाएका छन्: यस ‘माओ-ज्वरो’ (Mao fever) को अग्रपङ्क्तिमा चीनका शीर्ष विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरू र भर्खरै स्नातक गरेका युवाहरू रहेका छन्।

चीनका शीर्ष विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरू र भर्खरै स्नातक गरेका युवाहहरूको माओतर्फ यो झुकाव कुनै प्रकारको 'इन्डोक्ट्रिनेसन' (विचारधाराको जबर्जस्ती लदाइ) वा अतार्किक आक्रोशको परिणाम होइन; यो एक सचेत बौद्धिक र राजनीतिक छनौट हो।

यी विद्यार्थीहरू सामान्यतया सरकारी प्रचारप्रति संशयवादी छन्। उनीहरूसँग चीनभित्र र बाहिर दुवै स्रोतबाट व्यापक जानकारीमा पहुँच छ र धेरैजसो आलोचनात्मक चिन्तन गर्न प्रशिक्षित छन्। माओतर्फ उनीहरूको यो झुकाव कुनै प्रकारको 'इन्डोक्ट्रिनेसन' (विचारधाराको जबर्जस्ती लदाइ) वा अतार्किक आक्रोशको परिणाम होइन; यो एक सचेत बौद्धिक र राजनीतिक छनौट हो।

यस प्रवृत्तिको स्वतःस्फूर्त चरित्र, जुन यी सुशिक्षित समूहबाटै उत्पन्न भएको छ, चीनका उदारवादी ढल्का भएका डिजिटल मञ्चहरूसँगको यसको द्वन्द्वबाट स्पष्ट हुन्छ। यही जनसाङ्ख्यिक समूहमा लोकप्रिय 'जिहु' (Zhihu) नामक मञ्चमा सन् २०१७ मा ‘इतिहासको सबैभन्दा महान चिनियाँ व्यक्ति को हुन्?’ भन्ने प्रश्न सोधिएको थियो, जसमा माओको पक्षमा समर्थन गर्ने उत्तरहरूको ओइरो लाग्यो। तर, यो जनसमर्थन मञ्चका मालिकहरूको वैचारिक अडानसँग सीधै जुध्यो। यसका संस्थापकहरू चीनको उदारवादी मिडिया वृत्तका व्यक्तिहरू थिए– एउटा यस्तो संस्थापन जसको बजार-पक्षधर, पश्चिमा-पक्षधर र कट्टर माओ-विरोधी मान्यताले सन् १९८० को दशकदेखि नै देशको बौद्धिक परिदृश्यलाई प्रभुत्व जमाएको छ। उनीहरूले यो प्रवृत्तिलाई प्रवर्द्धन गरेनन्। यसको विपरीत, उनीहरूले यसलाई सक्रिय रूपमा दबाए, धेरै 'भोट' पाएका उत्तरहरू मेटाए र अन्ततः उक्त प्रश्नको सम्पूर्ण थ्रेड नै बन्द गरिदिए।

जनस्तरबाट उत्पन्न हुने यस्तो उभार र त्यसपछि मञ्चद्वारा हुने दमनको यो ढाँचाले के प्रमाणित गर्छ भने, यो ‘माओ-ज्वरो’ राज्यको नियन्त्रणबाट माथिबाट थोपरिएको उत्पादन होइन, बरु यो राज्यको निर्देशनभन्दा स्वतन्त्र रूपमा उदाएको र टिकिरहेको एउटा आन्दोलन हो।

सन् १९९० को दशकको व्यापक आलोचना, सन् २००० को दशकको मौन पुनर्मूल्याङ्कन र अहिले २०२० को दशकमा देखिएको यो उत्कट अध्ययनको यात्राले चीनमा एक गहिरो वैचारिक परिवर्तनलाई चिह्नित गर्दछ।

एक ‘भूत’को डिजिटल पदचाप: अनलाइनमा ‘शिक्षक’ को उदय

‘माओ-ज्वरो’ केवल विश्वविद्यालयका क्याम्पसहरूमा मात्र सीमित छैन; यसको सबैभन्दा जीवन्त र विवादित मोर्चा चीनको डिजिटल सार्वजनिक स्थानमा छ। अनलाइन मञ्चहरूका तथ्याङ्कहरूले यस वैचारिक परिवर्तनलाई प्रत्यक्ष रूपमा देखाइरहेका छन्, जसले यसको व्यापकता मात्र होइन, यसको विस्तार हुने रचनात्मक र अक्सर भिडन्तपूर्ण तरिकाहरूलाई पनि उजागर गर्दछ।

सर्च इन्जिनको तथ्याङ्कले स्पष्ट कथा बताउँछ। चीनको प्रमुख सर्च इन्जिन 'बाइदु' (Baidu) मा, ‘माओ त्सेतुङ’ वा ‘अध्यक्ष माओ’ जस्ता शब्दहरूलाई राजनीतिक रूपमा संवेदनशील मानिन्छ, त्यसैले तिनको सार्वजनिक सर्च-ट्रेन्ड डेटा देखाइँदैन। तथापि, ‘माओ सुआन’ (माओका छानिएका रचनाहरू) शब्दको खोजी उपलब्ध छ, र यसको प्रवृत्तिले रुचिमा आएको स्पष्ट परिवर्तनलाई देखाउँछ। सन् २०१६ भन्दा अघि, यसको सर्च इन्डेक्स न्यून र स्थिर थियो। सन् २०१६ पछि, यो निरन्तर बढ्न थाल्यो र सन् २०१९ यता, यो विष्फोटक रूपमा बढेको छ, जुन सन् २०१६ भन्दा अघिको आधार रेखा (baseline) भन्दा करिब चार गुणा बढी छ।

धेरैले परम्परागत रूपमा अझै पनि ‘अध्यक्ष’ उपाधि प्रयोग गरे तापनि, इन्टरनेटमा नयाँ पुस्ताले माओको लागि स्नेह र सम्मान व्यक्त गर्न जियाओयुआन (Jiaoyuan– 教员), अर्थात् ‘शिक्षक’ शब्द व्यापक रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन्। यो शब्द उनीसँग यति धेरै पर्याय बनेको छ कि यदि तपाईं आज कुनै विश्वविद्यालयका विद्यार्थीलाई ‘शिक्षक’ (The Teacher) भन्नुभयो भने, धेरैले स्वाभाविक रूपमा तपाईंले माओलाई नै बुझाउन खोज्नुभएको हो भन्ने बुझ्नेछन्।

यस वैचारिक हलचलको सबैभन्दा उल्लेखनीय परिणाममध्ये एक भाषिक नवीनता हो। धेरैले परम्परागत रूपमा अझै पनि ‘अध्यक्ष’ उपाधि प्रयोग गरे तापनि, इन्टरनेटमा नयाँ पुस्ताले माओको लागि स्नेह र सम्मान व्यक्त गर्न जियाओयुआन (Jiaoyuan– 教员), अर्थात् ‘शिक्षक’ शब्द व्यापक रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन्। यो शब्द उनीसँग यति धेरै पर्याय बनेको छ कि यदि तपाईं आज कुनै विश्वविद्यालयका विद्यार्थीलाई ‘शिक्षक’ (The Teacher) भन्नुभयो भने, धेरैले स्वाभाविक रूपमा तपाईंले माओलाई नै बुझाउन खोज्नुभएको हो भन्ने बुझ्नेछन्। यो शब्दको इतिहास सम्मान र प्रतिरोध दुवैसँग जोडिएको छ। स्वयं माओले सांस्कृतिक क्रान्तिको समयमा आफूलाई दिइएका ‘चार महान्’ उपाधिहरूलाई निरुत्साहित गर्दै आफूले केवल एउटा उपाधि ‘शिक्षक’ रुचाउने बताएका थिए। आजका युवाहरूका लागि, यो शब्द एकदमै उपयुक्त छ, जसले माओलाई उनीहरूको संघर्षको मार्गदर्शकका रूपमा चित्रित गर्दछ।

वीच्याट (WeChat) मा एउटा लोकप्रिय सार्वजनिक अकाउन्ट सञ्चालकका रूपमा, म सायद अनलाइनमा यो शब्दको बारम्बार प्रयोग गर्ने पहिलो व्यक्तिहरूमध्ये एक हुन सक्छु। सन् २०१७ को आसपास, माओको बारेमा लेखहरूको शृङ्खला लेख्दै गर्दा, म यस मञ्चको सेन्सरसिप (सेन्सर गर्ने) अल्गोरिदमसँग सङ्घर्ष गरिरहेको थिएँ। चीनको डिजिटल इकोसिस्टममा ‘माओ त्सेतुङ’ जस्ता शब्दहरू राजनीतिक रूपमा संवेदनशील हुन्छन्; कुनै लेखमा यिनीहरूको बढी प्रयोगले स्वचालित समीक्षा (automated review) लाई सक्रिय बनाउन सक्छ र लेख प्रकाशनमा अवरोध पुर्‍याउन सक्छ। पाठकहरूलाई सन्तुष्ट पार्न सक्ने केही वैकल्पिक नामहरू प्रयास गरेपछि, ‘शिक्षक’ (Teacher) सबैभन्दा उत्तम समाधानका रूपमा देखा पर्‍यो। यो यस्तो उपाधि थियो जसलाई स्वयं माओले समर्थन गरेका थिए, जसले सम्भावित आलोचनालाई मत्थर पार्‍यो र सेन्सरहरूलाई छल्न पनि मद्दत गर्‍यो।

यो शब्दले गहिरो प्रभाव पारेको थियो, र मैले चाँडै नै अन्य, धेरै ठूला अकाउन्टहरूले पनि यसलाई अपनाएको देखेँ। यो शब्दले आजको पुस्ताले माओसँग राख्ने सम्बन्धलाई ठ्याक्कै मेल खान्छ: एक टाढाको प्रतिमाका रूपमा होइन, बरु संसार बुझ्नका लागि आवश्यक उपकरणहरू प्रदान गर्ने शिक्षकका रूपमा। वीच्याटको सर्च इन्डेक्समा 'जियाओयुआन' (Jiaoyuan) को खगोलीय वृद्धि (जुन सन् २०२१ मा उनको जन्मदिनमा ३ करोड ५० लाखको शिखरमा पुगेको थियो र त्यसपछि ८ अप्रिल, २०२४ मा १३ करोड ९० लाखको ऐतिहासिक उचाइमा पुग्यो) ले यो शब्दलाई जनस्तरबाट कति व्यापक रूपमा अपनाइएको छ भन्ने देखाउँछ।

यो डिजिटल लहरले प्लेटफर्मका अधिकारीहरूसँग सिर्जना गरेको द्वन्द्वलाई सन् २०१७ मा 'जिहु' (Zhihu) प्लेटफर्ममा देखिएको घटनाबाट स्पष्ट हुन्छ। त्यहाँ एक प्रयोगकर्ताले प्रश्न गरेका थिए: ‘चिनियाँ इतिहासको सबैभन्दा महान् व्यक्ति को हुन्?’ सुरुमा, साझा उत्तरहरूमा कन्फ्युसियस, किन सी हुआङ (चीनका प्रथम सम्राट), युआन लोङपिङ (‘हाइब्रिड धानका पिता’), र माओ जस्ता व्यक्तित्वहरू थिए, जसमा प्रत्येकको विस्तृत तर्क समावेश थियो। तर छिट्टै, माओ-पक्षधर उत्तरहरूले प्रभुत्व जमाउन थाले: सबैभन्दा धेरै भोट पाएका पोस्टहरू, साथै धेरैजसो नयाँ सबमिशनहरूले माओको नाम लिए। तथ्याङ्कले देखाएअनुसार आधाभन्दा बढी प्रयोगकर्ताहरूले उनलाई समर्थन गरेका थिए।^८

यसले प्लेटफर्मका प्रशासकहरूलाई अप्रसन्न बनायो, जसले ‘गहिराइ नभएको मतदान-प्रकारको प्रश्न’ को कमजोर बहानामा उक्त थ्रेडलाई छिट्टै बन्द गरिदिए। सन् २०२० मा, जब ‘माओ-ज्वरो’ तीव्र भयो, यस्तै प्रश्नले पाँच हजारभन्दा बढी प्रतिक्रियाहरू आकर्षित गर्‍यो, जसमा हजारौँ वा दशौँ हजार अपभोट (upvotes) पाएका लगभग सबै उत्कृष्ट उत्तरहरूले माओलाई नै नाम लिएका थिए।^९ यी धेरै प्रतिक्रियाहरूमा, प्रयोगकर्ताहरूले उनका विशाल योगदानहरूको व्याख्या गरे: एक सार्वभौम राष्ट्रको स्थापना, औद्योगिकीकरणलाई अघि बढाउने, साम्राज्यवाद र उपनिवेशवादसँग लड्ने, महिला मुक्ति र आम साक्षरतालाई अघि बढाउने, कर्मचारीतन्त्रसँग लड्ने र सामाजिक न्यायको खोजी गर्ने। यसको जवाफमा, चीनको मिडिया अभिजात वर्गको पश्चिमा-पक्षधर र माओ-विरोधी झुकाव अनुरुप प्लेटफर्मका प्रशासकहरूले यी लोकप्रिय उत्तरहरूमध्ये धेरैलाई मेटाइदिए।

आज, भारी सेन्सरशिपका बाबजुद पनि, त्यो थ्रेड कायमै छ, र यसको सबैभन्दा धेरै भोट पाएको उत्तरमा सरल रूपमा लेखिएको छ: ‘जनता भन्छन् त्यो उनी हुन्; उनी भन्छन् त्यो जनता हुन्।’ हरेक प्रयोगकर्तालाई थाहा छ कि ‘उनी’ को हुन्।

निजी प्लेटफर्महरूको स्वामित्व र सञ्चालन गर्ने पश्चिमा-पक्षधर उदारवादी मिडिया अभिजात वर्ग वैचारिक रूपमा माओको विरोधी छ र माओ-पक्षधर भावनालाई दबाउन ‘राजनीतिक संवेदनशीलता’ लाई एउटा सहज बहानाका रूपमा प्रयोग गर्छ।

यो घटनाक्रमले के स्पष्ट पार्छ भने ‘माओ-ज्वरो’ राज्यद्वारा व्यवस्थापन गरिएको परिघटना होइन। वास्तवमा, यो आन्दोलन दुईतर्फी दबाबमा छ। राज्य माओको बारेमा हुने कुनै पनि अनियन्त्रित छलफलप्रति, विशेष गरी उनका १९४९ पछिका कट्टरपन्थी विचारहरू र सांस्कृतिक क्रान्तिबारे, सधैँ सतर्क रहन्छ। अर्कोतर्फ, निजी प्लेटफर्महरूको स्वामित्व र सञ्चालन गर्ने पश्चिमा-पक्षधर उदारवादी मिडिया अभिजात वर्ग वैचारिक रूपमा माओको विरोधी छ र माओ-पक्षधर भावनालाई दबाउन ‘राजनीतिक संवेदनशीलता’ लाई एउटा सहज बहानाका रूपमा प्रयोग गर्छ।

यसले स्थिति अझ जटिल रहेको देखाउँछ: यो तल्लो तहबाट आएको एक स्वतःस्फूर्त र शक्तिशाली वैचारिक प्रवाह हो, जुन सक्रिय रूपमा सुधारपछिको उदारवादी सहमतिसँग जुधिरहेको छ– त्यस्तो विश्वदृष्टिकोण जसले क्रान्तिकारी राजनीतिलाई अस्वीकार गर्‍यो र पश्चिमा शैलीको बजार सुधार र मूल्यमान्यतालाई अङ्गीकार गर्‍यो। सुशिक्षित युवाहरू माओतर्फ कसैले उनीहरूलाई त्यसो गर्न भनेकोले फर्किएका होइनन्, बरु यसकारण फर्किएका हुन् कि माओका विचारहरूले त्यही व्यवस्थाप्रति उनीहरूको असन्तुष्टि व्यक्त गर्ने भाषा प्रदान गर्छन्, जसको प्रतिनिधित्व उक्त संस्थापन पक्षले गर्दछ।

माओको पुनरागमन: किन माओ, किन अहिले?

माओ किन र अहिले नै किन? यसको उत्तर सांस्कृतिक रुचिमा आएको अचानकको परिवर्तनमा नभई चीनको भौतिक यथार्थमा आएको आधारभूत परिवर्तनमा निहित छ। तीन दशकभन्दा बढी समयसम्म, यो मुलुक एउटा साधारण वाचामा आधारित सामाजिक सम्झौताद्वारा अगाडि बढेको थियो: द्रुत आर्थिक वृद्धिले सबैको जीवनस्तर उकास्नेछ। जबसम्म आर्थिक आकार निरन्तर विस्तार भइरहेको थियो, असमानता र शोषणजस्ता गहिरो समस्याहरूलाई बेवास्ता गर्न सकिन्थ्यो। तर, त्यो युग अब समाप्त भइसकेको छ। "माओ ज्वरो" (Mao fever) यही वाचा टुटेको प्रत्यक्ष परिणाम हो।

सन् २०१५ एउटा निर्णायक मोड सावित भयो। सन् १९९० पछि पहिल्यै पटक चीनको वार्षिक कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (GDP) वृद्धिदर ७ प्रतिशतको महत्वपूर्ण सीमाभन्दा तल झर्यो, जसले तीव्र आर्थिक वृद्धिको युगको अन्त्यलाई संकेत गर्यो।^१० यो आर्थिक मन्दी केवल एउटा तथ्यांक मात्र थिएन; यो त्यो क्षण थियो जब सांगीतिक कुर्सीको खेल रोकियो। निरन्तरको आर्थिक वृद्धिले छोपिएका सामाजिक तनावहरू अब छर्लङ्ग देखिन थालेका छन्।

सुधार-युगको सपनाको आधारशिला रहेको शिक्षा र कडा परिश्रमद्वारा सामाजिक गतिशीलता प्राप्त गर्ने वाचा अहिले एक क्रूर ठट्टा जस्तो लाग्छ। उनीहरू चिनियाँ इतिहासकै सबैभन्दा शिक्षित पुस्ता हुन्, तर उनीहरूले एक क्रूर रोजगारी बजारको सामना गरिरहेका छन्।

आजका चिनियाँ युवाहरूका लागि, यो अमूर्त आर्थिक मन्दी एक ठोस व्यक्तिगत सङ्कटमा परिणत भएको छ। सुधार-युगको सपनाको आधारशिला रहेको शिक्षा र कडा परिश्रमद्वारा सामाजिक गतिशीलता प्राप्त गर्ने वाचा अहिले एक क्रूर ठट्टा जस्तो लाग्छ। उनीहरू चिनियाँ इतिहासकै सबैभन्दा शिक्षित पुस्ता हुन्, तर उनीहरूले एक क्रूर रोजगारी बजारको सामना गरिरहेका छन्। ‘इन्भोलुसन’ (neijuan) भन्ने शब्द एक घर-घरमा बोलिने शब्द बनेको छ, जसले स्थिर पुरस्कारका लागि निरन्तर तीव्र हुँदै गएको प्रतिस्पर्धाको 'जिरो-सम गेम' (zero-sum game) मा फसेको अनुभूतिलाई वर्णन गर्छ। ‘लाइङ फ्ल्याट’ (tangping) आन्दोलन, जो प्रतिस्पर्धाको दौडबाट बाहिरिने एक निष्क्रिय विरोध हो, यसले व्यापक मोहभङ्गको भावनालाई उजागर गरेको छ।^११

यो भावना किस्साहरूभन्दा माथि गएर भयावह तथ्याङ्कहरूमा पनि पुष्टि हुन्छ। सन् २०२३ को जुन महिनामा, १६ देखि २४ वर्ष उमेर समूहका युवाहरूको आधिकारिक सहरी बेरोजगारी दर २१.३ प्रतिशतको कीर्तिमानी उचाइमा पुग्यो।^१२ यो चिन्ताजनक तथ्याङ्कलाई पनि विभिन्न सांख्यिकीय विधिहरू अपनाएर कृत्रिम रूपमा कम गरिएको हो भनी व्यापक रूपमा बुझिन्छ। प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयका स्नातकहरू बेरोजगार भएको वा न्यून-वेतनको सेवा क्षेत्रमा काम गर्न बाध्य भएको समाचारहरू सामान्य भइसकेका छन्। स्थिति यति गम्भीर भयो कि सरकारले अस्थायी रूपमा यो तथ्याङ्क सार्वजनिक गर्न नै बन्द गर्‍यो।^१३ चीनको बजार अर्थतन्त्रको प्राथमिक लाभग्राही हुनुपर्ने पुस्ता यसको पहिलो ठूलो शिकार बनेको छ। उनीहरू आफूलाई श्रमको एक विशाल आरक्षित सेना (reserve army of labor) का रूपमा पाउँछन्, जसले तीव्र दबाब, अनिश्चित रोजगारी र सर्वव्यापी अलगावको भावना सामना गरिरहेका छन्।

प्रतिज्ञा तोडिएको र प्रणालीगत सङ्कटको यही पृष्ठभूमिमा युवाहरू माओतर्फ आकर्षित भएका हुन्। उनीहरू केवल एक नायकको खोजीमा छैनन्, बरु उनीहरू एउटा व्याख्याको खोजीमा छन्। वर्ग, शोषण र सामाजिक अन्तर्विरोधबारे माओको विश्लेषणले उनीहरूलाई आफ्नो जीवनको यथार्थलाई बुझ्न एक शक्तिशाली वैचारिक आधार प्रदान गर्छ– एउटा यस्तो यथार्थ, जसलाई 'सुमधुर विकास'को आधिकारिक भाष्यले अब व्याख्या गर्न सक्दैन।

प्रतिज्ञा तोडिएको र प्रणालीगत सङ्कटको यही पृष्ठभूमिमा युवाहरू माओतर्फ आकर्षित भएका हुन्। उनीहरू केवल एक नायकको खोजीमा छैनन्, बरु उनीहरू एउटा व्याख्याको खोजीमा छन्।

आर्थिक सङ्कटले सामाजिक सङ्कटलाई झन् बढाएको छ। सामान्य युवाहरूको भविष्यका सम्भावनाहरू धमिलिँदै जाँदा, चीनका नयाँ अभिजात वर्गद्वारा देखाइएको रवाफपूर्ण विशेषाधिकारलाई बेवास्ता गर्न असम्भव भएको छ। सामाजिक सञ्जालमा डढेलोझैँ फैलिएका शृङ्खलाबद्ध उच्च-स्तरीय काण्डहरूले वर्गीय स्तरीकरणको कठोर यथार्थलाई छर्लङ्ग पारिदिएका छन्। जनताले यिनलाई केवल छुट्टाछुट्टै घटनाका रूपमा नहेरी, दण्डहीनताका साथ काम गरिरहेको नयाँ शासक वर्गको प्रमाणका रूपमा हेर्छन्।

सन् २०२० मा, एक महिलाले आफ्नो विलासी मर्सिडिज-बेन्ज कारलाई राष्ट्रिय प्रतीकका रूपमा सुरक्षित 'फर्बिडन सिटी' (Forbidden City) भित्र लगेर त्यसको फोटो अनलाइनमा पोस्ट गर्दा राष्ट्रिय स्तरमा आक्रोश फैलियो। पछि उनी एक ‘लाल कुलीन’ (red aristocrat) परिवारकी बुहारी भएको खुलासा भयो। सन् २०२३ मा, अवकाशप्राप्त यातायात अधिकारीकी ‘आर्कटिक क्याटफिस’ उपनाम रहेकी नातिनीले सामाजिक सञ्जालमा आफ्नो परिवारको ‘नौ-अङ्कको’ बैंक निक्षेप प्रदर्शन गर्दै आफू अस्ट्रेलिया पलायन भइसकेको र उक्त पैसा आफ्नो हजुरबुबाले घरेलु ‘साग’ (leeks - सर्वसाधारण जनता) बाट आर्जन गरेको भ्रष्ट कमाइ भएको दाबी गरिन्। उनले चीनमा रहेका मानिसहरूलाई जापानी फासीवादीहरूद्वारा प्रयोग गरिने निकै अपमानजनक शब्द zhina ले गाली गर्दै आक्रोशलाई अझ बढाइन्। सन् २०२४ मा बेइजिङको एक शीर्ष अस्पतालमा शल्यक्रियाको त्रुटिका कारण उत्पन्न काण्डले कुलीन विशेषाधिकारको गहिरो सडनलाई उजागर गर्‍यो। यो घटना सन् १९९७ मा जन्मेकी एक युवा डाक्टरसँग सम्बन्धित थियो, जसले अमेरिकाबाट अर्थशास्त्रमा स्नातक गरेपछि सिधै चीनको प्रमुख मेडिकल डक्टरेट कार्यक्रममा प्रवेश पाएकी थिइन्। उनको भर्ना एक विशेष ‘४+४’ कार्यक्रममार्फत भएको थियो– जो व्यवहारमा शक्तिशाली पहुँच भएकाहरूका लागि एउटा विशेष बाटो थियो– र उनको पछिल्लो अस्पताल नियुक्ति उनको डक्टरेट अध्ययनको विषयसँग मेल पनि खाँदैनथ्यो। शाही पुर्खाको मन्दिरमा एक क्रान्तिकारी मार्सलकी नातिनीको भड्किलो विवाहदेखि लिएर नातावादका अनगिन्ती कथाहरूसम्म, प्रत्येक नयाँ काण्डले एउटा यस्तो समाजको चित्र प्रस्तुत गर्दछ जहाँ नियमहरू केवल साना मानिसहरूका लागि मात्र हुन्छन्।

आज माओका रचनाहरू पढ्ने जोकोहीका लागि, विशेषाधिकार प्राप्त वर्गको निर्लज्ज अहङ्कारले माओका सिद्धान्तहरू जीवन्त भएको महसुस गराउँछ। बेरोजगारी र 'इन्भोलुसन' (neijuan) सँग सङ्घर्ष गरिरहेको युवा पुस्ताका लागि, यी कथाहरू गफ मात्र नभएर माओले भनेका ‘ब्युरोक्रेटिक क्यापिटलिस्ट’ (नोकरशाह पुँजीपति) र ‘रिभिजनिस्ट’ (संशोधनवादी) हरूको वास्तविक उदाहरण जस्ता लाग्छन्। पार्टी र राज्यभित्र नयाँ शोषक वर्गको उदय हुने चेतावनी दिन उनले दशकौँ अघि प्रयोग गरेका शब्दहरू अहिले अनौठो र समसामयिक सान्दर्भिकताका साथ गुन्जिरहेका छन्। विशेषाधिकार, भ्रष्टाचार र जनताबाट अभिजात वर्गको अलगावबारे उनका आलोचनाहरू विगतको कुरा नभई, अहिले घटिरहेका घटनाहरूको वर्णन जस्तो लाग्न थालेका छन्।

आज माओका रचनाहरू पढ्ने जोकोहीका लागि, विशेषाधिकार प्राप्त वर्गको निर्लज्ज अहङ्कारले माओका सिद्धान्तहरू जीवन्त भएको महसुस गराउँछ। बेरोजगारी र 'इन्भोलुसन' (neijuan) सँग सङ्घर्ष गरिरहेको युवा पुस्ताका लागि, यी कथाहरू गफ मात्र नभएर माओले भनेका ‘नोकरशाह पुँजीपति’ र ‘संशोधनवादी’ हरूको वास्तविक उदाहरण जस्ता लाग्छन्।

यसले इतिहासको, र विशेष गरी 'सांस्कृतिक क्रान्ति'को एक गहिरो र जटिल पुनर्विचारलाई जन्म दिएको छ। दशकौँसम्म, आधिकारिक र बौद्धिक सहमति यसलाई अराजकता र विनाशको दशक भनेर निन्दा गर्ने थियो, जसलाई युवाहरूले पनि धेरै हदसम्म स्वीकार गरेका थिए। तर, वर्तमान यथार्थले एक महत्त्वपूर्ण प्रश्नलाई सतहमा ल्याइदिएको छ: यदि आजका अभिजात वर्ग यति धेरै भ्रष्ट र जनविरोधी छन् भने, सांस्कृतिक क्रान्तिका बेला हटाइएका र पछि निर्दोष पीडितका रूपमा पुनर्वहाली गरिएका उनीहरूका पूर्ववर्तीहरू सबै 'पवित्र' थिए त?

यो प्रश्नले माओपछिको ऐतिहासिक भाष्यबाट एक महत्वपूर्ण विचलनलाई सङ्केत गर्छ। युवाहरू आधिकारिक फैसलालाई विनिर्माण गर्न थालेका छन्। त्यस युगको हिंसा वा अराजकतालाई पूर्ण समर्थन नगरे पनि, उनीहरूले त्यसको घोषित उद्देश्यलाई पुन: खोजिरहेका छन्: स्थापित शक्तिलाई चुनौती दिने, नोकरशाहीसँग लड्ने र आफूवरिपरि देखिरहेको वर्गीय जमघटलाई रोक्ने। उनीहरू सांस्कृतिक क्रान्तिलाई त्यसको मनसायको चश्माबाट हेर्न थालेका छन्, जसलाई माओले चेतावनी दिएको 'नयाँ शासक वर्ग' विरुद्धको एक आवश्यक सङ्घर्षका रूपमा लिइएको छ। उनीहरूका लागि, सांस्कृतिक क्रान्ति एउटा यस्तो विगतको घटना बनेको छ, जसले अहिले उनीहरूले भोगिरहेको सङ्घर्षलाई नै प्रतिध्वनित गर्छ।

यहाँ एउटा रोचक विरोधाभास निहित छ। बजार प्रणालीको असफलतालाई सबैभन्दा बढी तीव्र रूपमा अनुभव गरिरहेको र जो नयाँ घरेलु अभिजात वर्गप्रति सबैभन्दा बढी आलोचनात्मक रहेका चिनियाँ युवाहरूको त्यही पुस्तालाई नै सुधार-युग सुरु भएयताको सबैभन्दा देशभक्त र पार्टी-पक्षधर पुस्ता मानिन्छ। चीनका पश्चिमा-पक्षधर उदारवादी अभिजात वर्गले उनीहरूको तथाकथित 'तर्कहीन राष्ट्रवाद' का कारण उनीहरूलाई व्यङ्ग्यात्मक रूपमा ‘लिटल पिङ्क्स’ (Little Pinks / xiao fenhong) भन्ने गर्छन्।^१४ तर यो उपमाले यसको जटिलतालाई बुझ्न सक्दैन। उनीहरू आफ्नो देशका आन्तरिक त्रुटिहरूप्रति गहिरो रूपमा सचेत छन्, तथापि विश्वव्यापी अस्थिरता र पश्चिमा मुलुकहरूको पतनको यस युगमा, उनीहरू चीनको प्रणालीलाई लचिलो र धेरै अर्थमा उत्कृष्ट मान्छन्। उनीहरूले राज्यको करोडौँ मानिसलाई गरिबीबाट मुक्त गर्ने क्षमता, विशाल वातावरणीय सुधार परियोजनाहरू सञ्चालन गर्ने र आश्चर्यजनक प्राविधिक सफलताहरू हासिल गर्ने क्षमतालाई प्रत्यक्ष देखेका छन्। यसले हामीलाई ‘माओ-ज्वरो’ लाई अघि बढाउने दोस्रो, उत्तिकै शक्तिशाली इन्जिनतर्फ डोर्‍याउँछ: राष्ट्रवाद र साम्राज्यवाद-विरोधको एक सशक्त मिश्रण।

आजका युवाहरूका लागि, आफ्ना व्यक्तिगत सङ्घर्षका लागि बजार-युगका अभिजात वर्गलाई दोष दिनु र राष्ट्रको शक्तिका लागि समाजवादी विरासतलाई श्रेय दिनुमा कुनै विरोधाभास छैन। उनीहरू यी दुईबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध देख्छन्।

आजका युवाहरूका लागि, आफ्ना व्यक्तिगत सङ्घर्षका लागि बजार-युगका अभिजात वर्गलाई दोष दिनु र राष्ट्रको शक्तिका लागि समाजवादी विरासतलाई श्रेय दिनुमा कुनै विरोधाभास छैन। उनीहरू यी दुईबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध देख्छन्। उनीहरू एयरोस्पेस, उच्च-गति रेल (high-speed rail) र दूरसञ्चारमा चीनका हालैका प्राविधिक विजयहरूको श्रेय माओद्वारा स्थापित आधारभूत सिद्धान्तहरू– आत्मनिर्भरता र स्वतन्त्र आविष्कार– लाई दिन्छन्। उनीहरू १९८० र ९० को दशकसँग तीव्र भिन्नता देखाउँछन्, जुन बेलाको प्रभावशाली रणनीतिलाई ‘जाओ बु रु माई, माई बु रु जु’ (zao buru mai, mai buru zu– अर्थात् अत्याधुनिक प्रविधि र परिष्कृत उत्पादनहरूको सन्दर्भमा, स्वदेशी विकासभन्दा आयात गर्नु र आयात गर्नुभन्दा भाडामा लिनु कम फाइदाजनक हुन्छ) भन्ने वाक्यांशले सारांशित गरेको थियो। यसले घरेलु अनुसन्धान र विकासलाई खोक्रो बनायो र पश्चिमा मुलुकहरूप्रति खतरनाक निर्भरता निम्त्यायो। अर्धचालक (semiconductors) र व्यावसायिक विमान जस्ता उद्योगहरू, जुन यो निर्भरताका कारण ग्रस्त थिए र पछि अमेरिकी प्रतिबन्धको निशानामा परे, तिनलाई उनीहरूले चेतावनीमूलक उदाहरणका रूपमा हेर्छन्। युवाहरूमाझ स्थापित लोकप्रिय भाष्यमा, हरेक हालैको सफलता माओको स्वायत्तताको अडानको पुष्टि हो, र हरेक असफलता त्यो बाटोबाट विचलित हुनुको परिणाम हो।

यो विश्वासले माओलाई एक घरेलु वर्ग-योद्धाबाट राष्ट्रिय नायकमा रूपान्तरण गर्छ, जसले असाधारण प्रतिकूलताका बाबजुद चीनको सार्वभौमिकता सुरक्षित गरेका थिए। कोरियाली युद्धका कथाहरू, जहाँ भर्खरै स्थापना भएको र दरिद्र राष्ट्रले संयुक्त राज्य अमेरिकासँग डटेर लडेको थियो, वा सोभियत सङ्घको समर्थन फिर्ता हुँदा पनि परमाणु बमको विकास गरेको तथ्य, अब केवल टाढाका कथाहरू रहेनन्। यी त ती पुस्ताका लागि केन्द्रीय मिथकहरू बनेका छन्, जसले आफूलाई संयुक्त राज्य अमेरिकासँगको नयाँ ‘दीर्घकालीन युद्ध’ (protracted war) मा फसेको देख्छ। अमूर्त भावनाको सट्टा, यो एक वास्तविक समयको, प्रतिक्रियात्मक शक्ति हो।

कोरियाली युद्धमा माओको सन् १९५३ को भाषणका भाइरल भिडियोहरू, जसमा उनले अमेरिकाले नै युद्ध कति लामो हुनेछ भन्ने निर्णय गर्न सक्छ भनी घोषणा गरेका थिए– ‘जबसम्म उनीहरू लड्न चाहन्छन्, हामी लड्नेछौं, पूर्ण विजयको क्षणसम्म’– लाई रिमिक्स गरेर लाखौँ पटक शेयर गरियो।

यसको एक सशक्त उदाहरण ८ अप्रिल, २०२४ मा देखियो। माओसँग सम्बन्धित कुनै आधिकारिक वार्षिकोत्सव नभए तापनि, वीच्याट (WeChat) मा ‘जियाओयुआन’ (शिक्षक) को इन्डेक्स अभूतपूर्व रूपमा १३ करोड ९० लाख पुग्यो। यसको कारक तत्व वाशिङ्टन र बेइजिङबीच व्यापार शुल्क (tariffs) लाई लिएर भएको सार्वजनिक द्वन्द्व थियो। चिनियाँ वस्तुहरूमाथि अमेरिकाले लगाएको १०४ प्रतिशत शुल्कको समाचार फैलिँदा चिनियाँ सामाजिक सञ्जालमा खैलाबैला मच्चियो। प्रतिक्रिया त्रासको होइन, बरु माओतर्फको एक दृढ सामूहिक झुकावको थियो। कोरियाली युद्धमा माओको सन् १९५३ को भाषणका भाइरल भिडियोहरू, जसमा उनले अमेरिकाले नै युद्ध कति लामो हुनेछ भन्ने निर्णय गर्न सक्छ भनी घोषणा गरेका थिए– ‘जबसम्म उनीहरू लड्न चाहन्छन्, हामी लड्नेछौं, पूर्ण विजयको क्षणसम्म’– लाई रिमिक्स गरेर लाखौँ पटक शेयर गरियो। प्रयोगकर्ताहरूले अमेरिकी साम्राज्यवादलाई उनले दिएको ‘कागजको बाघ’ को प्रसिद्ध संज्ञालाई स्मरण गरे। उनको निबन्ध ‘दीर्घकालीन युद्धमाथि’ (On Protracted War) का विषयवस्तुहरू अन्वेषण गर्ने लेख र भिडियोहरूले सामाजिक सञ्जालका फिडहरू भरिए। केही दिनका लागि, सामाजिक सञ्जाल माओवादी रणनीतिको द्रुत पाठ्यक्रम (crash course) जस्तो महसुस भयो, किनकि युवाहरूले व्यापार युद्ध र विगतका साम्राज्यवाद-विरोधी सङ्घर्षहरूबीच प्रत्यक्ष समानताहरू खोजिरहेका थिए।

यो देशभक्तिको ज्वारभाटा कुनै अन्धराष्ट्रवाद (chauvinism) होइन। यो त संयुक्त राज्य अमेरिकाको नेतृत्वमा चीनविरुद्ध छेडिएको 'नयाँ शीतयुद्ध' को सन्दर्भमा निर्मित साम्राज्यवाद-विरोधी चेतनाको सामूहिक अभिव्यक्ति हो।^१५ वाशिङ्टनले जब चीन पश्चिमा-नेतृत्वको साम्राज्यवादी व्यवस्थामा विलय नभई आफ्नो छुट्टै सार्वभौम परियोजनामा अघि बढ्छ भन्ने यथार्थको सामना गर्नुपर्‍यो, त्यसपछि यसले चीनको विकासलाई रोक्न एक तीव्र अभियान सुरु गर्‍यो। यही सङ्घर्षमा माओ साम्राज्यवादी दबाबलाई सफलतापूर्वक प्रतिरोध गर्ने 'ग्लोबल साउथ' (Global South) राष्ट्रको अन्तिम प्रतीक बन्न पुगेका छन्। उनको विरासतले भूमण्डलीकरण (globalization) को पश्चिमा-केन्द्रित कथाको विकल्पमा एक शक्तिशाली प्रति-भाष्य (counternarrative) प्रस्तुत गर्दछ। उनी आधुनिकताको एउटा यस्तो वैकल्पिक मार्गको प्रतिनिधित्व गर्छन्, जसमा वाशिङ्टनको आर्थिक र राजनीतिक आदेशलाई स्वीकार गर्नुपर्दैन।

धेरै चिनियाँ युवाहरूका लागि, नयाँ घरेलु अभिजात वर्गलाई केवल एक शोषक वर्गका रूपमा मात्र होइन, बरु वैचारिक रूपमा र कहिलेकाहीँ आर्थिक रूपमा पनि पश्चिमा स्वार्थसँग मिलेको 'कम्प्राडोर' (दलाल) वर्गका रूपमा हेरिन्छ। तसर्थ, स्वदेशमा सामाजिक न्यायका लागि र विदेशमा राष्ट्रिय सार्वभौमिकताका लागि गरिने सङ्घर्षलाई उनीहरू एउटै लडाइँका रूपमा हेर्छन्।

यस तीव्र रणनीतिक प्रतिस्पर्धाले परिभाषित गरेको युगमा, माओको प्रतिरोधले राष्ट्रिय मर्यादा र विश्वव्यापी न्याय चाहने नयाँ पुस्ताको भावनालाई झङ्कृत गर्छ। ‘माओ-ज्वरो’का दुई चालकहरू– वर्गीय असमानताको आन्तरिक आलोचना र साम्राज्यवादको बाह्य प्रतिरोध– अलग-अलग प्रवाह होइनन्। यी एकै सिक्काका दुई पाटा हुन्। धेरै चिनियाँ युवाहरूका लागि, नयाँ घरेलु अभिजात वर्गलाई केवल एक शोषक वर्गका रूपमा मात्र होइन, बरु वैचारिक रूपमा र कहिलेकाहीँ आर्थिक रूपमा पनि पश्चिमा स्वार्थसँग मिलेको 'कम्प्राडोर' (दलाल) वर्गका रूपमा हेरिन्छ। तसर्थ, स्वदेशमा सामाजिक न्यायका लागि र विदेशमा राष्ट्रिय सार्वभौमिकताका लागि गरिने सङ्घर्षलाई उनीहरू एउटै लडाइँका रूपमा हेर्छन्। माओ, घरेलु असमानतालाई चुनौती दिने क्रान्तिकारी नेता र विदेशी शक्तिहरूको सामु खडा हुने राष्ट्रिय नेता– दुवै भूमिकामा– यस दोहोरो सङ्घर्षका लागि एक उत्तम र एकीकृत प्रतीक बन्न पुगेका छन्।

माओका अनेकौँ रूप: क्रान्तिकारी मार्गदर्शक र स्व-सहायता गुरु

चीनका युवाहरूमाझ माओवादको पुनरुत्थान एकनासको छैन। धेरै युवाहरू माओलाई एक क्रान्तिकारी मार्गदर्शकका रूपमा हेर्छन्– सामाजिक अन्याय र विश्वको असमान प्रणालीलाई बुझ्न उनको वर्ग सङ्घर्ष र साम्राज्यवाद-विरोधी सिद्धान्तहरू प्रयोग गर्छन्। तर, अन्य धेरै युवाहरू भने अझ व्यक्तिगत र सायद केही विरोधाभासी कारणले उनीतर्फ आकर्षित भएका छन्। यो दोस्रो समूहका लागि, माओ विश्व परिवर्तन गर्ने मार्गदर्शक नभएर, विश्वमा कसरी अगाडि बढ्ने भन्ने कुरा सिकाउने गुरु हुन्। यसले एक विचित्र र व्यापक प्रवृत्ति जन्माएको छ: माओका छानिएका रचनाहरू लाई व्यक्तिगत सफलता र मानसिक दृढताको म्यानुअल (निर्देशिका) का रूपमा पढ्नु।

यस दृष्टिकोणले माओका विचारहरूलाई तिनको सामूहिक र क्रान्तिकारी उद्देश्यबाट अलग गरेर, अत्यधिक प्रतिस्पर्धी बजारमा व्यक्तिगत प्रगतिको औजारका रूपमा पुनः प्याकेज गरेको छ। बिलीबिली (Bilibili) र डौइन (Douyin) जस्ता सामाजिक सञ्जाल मञ्चहरूमा, प्रभावकारी व्यक्तित्वहरूले माओका रणनीतिक सिद्धान्तहरूलाई– ‘दीर्घकालीन युद्ध’ देखि ‘चिनियाँ समाजमा वर्गहरूको विश्लेषण’ सम्म– कार्यालयको राजनीति, करियर योजना, व्यापारिक वार्ता र प्रेम सम्बन्धमा कसरी प्रयोग गर्ने भनेर व्याख्या गरिरहेका हुन्छन्। लक्ष्य अब शोषक वर्गलाई पहिचान गरी उखेल्नु होइन, बरु कठिन मालिकलाई कसरी छल्ने, ग्राहकलाई कसरी आफ्नो पक्षमा पार्ने, वा पदोन्नति कसरी सुनिश्चित गर्ने भन्ने सिक्नु हो। यो अलगावको एक अभिव्यक्ति हो: शोषणको प्रणालीलाई ध्वस्त पार्न बनाइएको क्रान्तिकारी सिद्धान्तलाई, सोही प्रणालीभित्र अझ माथि चढ्न मद्दत गर्नका लागि प्रयोग गरिँदैछ। माओको यो विरोधाभासी अङ्गीकारले युवाहरूले सामना गरिरहेको अपार दबाबलाई उजागर गर्छ; जब समाज परिवर्तन गर्नु असम्भव जस्तो देखिन्छ, तब बाँचेर अगाडि बढ्ने आफ्नो सम्भावनालाई अधिकतम बनाउनु नै एकमात्र विकल्प बाँकी रहन्छ।

युवाहरू माओलाई एक ‘एकल नायक’ (lone hero) का रूपमा हेर्छन्, जसले बारम्बार असाधारण प्रतिकूलताहरूको सामना गरे पनि आफ्नो इच्छाशक्ति र आशावादका माध्यमबाट विजयी बने। उनीहरू उनको प्रारम्भिक वर्षहरूबाट, विशेष गरी सङ्घर्ष र गरिबीबारेका उनका आफ्नै विवरणहरूबाट अगाध प्रेरणा पाउँछन्।

व्यक्तिगत सङ्घर्षमा केन्द्रित यो ध्यान व्यावहारिक सल्लाहभन्दा माथि उठेर माओको व्यक्तिगत जीवन कथाप्रतिको गहिरो आकर्षणमा परिणत भएको छ। छानिएका रचनाहरूसँगै, माओका विभिन्न जीवनीहरू विश्वविद्यालयका पुस्तकालयको सापट रेकर्ड र ई-कमर्सको बेस्टसेलर सूचीमा लगातार उच्च स्थानमा रहेका छन्। युवाहरू माओलाई एक ‘एकल नायक’ (lone hero) का रूपमा हेर्छन्, जसले बारम्बार असाधारण प्रतिकूलताहरूको सामना गरे पनि आफ्नो इच्छाशक्ति र आशावादका माध्यमबाट विजयी बने। उनीहरू उनको प्रारम्भिक वर्षहरूबाट, विशेष गरी सङ्घर्ष र गरिबीबारेका उनका आफ्नै विवरणहरूबाट अगाध प्रेरणा पाउँछन्। एडगर स्नोको रेड स्टार ओभर चाइना (Red Star Over China) को एउटा अंश सहरी युवाहरूमाझ बारम्बार उद्धृत र शेयर गरिन्छ, किनकि यसले ठूला सहरमा टिक्न सङ्घर्ष गरिरहेका उनीहरूको आफ्नै अनुभवलाई सिधै सम्बोधन गर्छ।

‘पेकिङमा मेरो आफ्नै जीवनस्तर निकै दयनीय थियो... म 'सान येन-चिङ' (थ्री-आइज वेल) भनिने ठाउँको एउटा सानो कोठामा बस्थें, जहाँ अन्य सात जना व्यक्तिहरू पनि थिए। जब हामी सबै जना 'काङ' (एक प्रकारको तातो ओछ्यान) मा खँदिएर सुत्थ्यौं, हामी कसैलाई पनि फेर्न पुग्ने पर्याप्त श्वास समेत हुँदैनथ्यो... तर ती उद्यानहरू र पुराना दरबारका परिसरहरूमा मैले उत्तरी क्षेत्रको सुरुवाती वसन्त ऋतु नियालें। पे-हाई (उत्तरी सागर) माथि हिउँ अझै जमेकै अवस्थामा मैले सेता आरुबखडाका फूलहरू फुलेको देखें... पेकिङका असंख्य रूखहरूले ममा आश्चर्य र प्रशंसाको भाव पैदा गरिदिए।’^१६

बेइजिङ वा साङ्घाईका साँघुरा र साझा कोठाहरूमा कोचिएर बस्न बाध्य आजका युवा स्नातकहरूका लागि, अभाव र कठिनाइबीच पनि सौन्दर्य र दृढ संकल्प भेट्ने युवा माओको यो बिम्ब व्यक्तिगत सान्त्वनाको एउटा बलियो स्रोत बनेको छ। यसले उनीहरूलाई बुझाउँछ कि उनीहरूको कष्ट नौलो होइन र इतिहासका महानतम व्यक्तित्वहरूले समेत यस्तै परीक्षाहरू भोगेका थिए। एक गरिब सहायक पुस्तकालय अध्यक्षबाट राष्ट्रको नेतासम्मको माओको यात्रा 'आत्म-सुधार' (self-improvement) को एउटा उत्कृष्ट कथा बन्न पुग्छ। यसले आशाको एक शक्तिशाली सन्देश त दिन्छ, तर त्यो आशा अन्तर्मुखी छ– जुन सामूहिक अभियानभन्दा पनि व्यक्तिगत सहनशीलतामा बढी केन्द्रित छ।

बेइजिङ वा साङ्घाईका साँघुरा र साझा कोठाहरूमा कोचिएर बस्न बाध्य आजका युवा स्नातकहरूका लागि, अभाव र कठिनाइबीच पनि सौन्दर्य र दृढ संकल्प भेट्ने युवा माओको यो बिम्ब व्यक्तिगत सान्त्वनाको एउटा बलियो स्रोत बनेको छ। यसले उनीहरूलाई बुझाउँछ कि उनीहरूको कष्ट नौलो होइन र इतिहासका महानतम व्यक्तित्वहरूले समेत यस्तै परीक्षाहरू भोगेका थिए।

यसरी, ‘माओ ज्वरो’ भित्र एउटा केन्द्रीय र नसुल्झिएको द्वन्द्व लुकेको छ। यो एकैसाथ राजनीतिक चेतना पनि हो र 'स्वसहायता' (self-help) को एउटा स्वरूप पनि; यो सामूहिक आलोचना पनि हो र व्यक्तिगत रूपमा परिस्थितिसँग जुध्ने एउटा माध्यम पनि। यही द्वैधता नै समकालीन चिनियाँ युवाहरूको वास्तविक अवस्थाको प्रतिविम्ब हो। उनीहरू आफ्ना व्यक्तिगत सङ्घर्षहरू– जस्तै अनन्त प्रतिस्पर्धा, अनिश्चित रोजगारी र कष्टकर जीवनयापनको लागत– व्यक्तिगत असफलता नभएर त्रुटिपूर्ण सामाजिक संरचनाका लक्षणहरू हुन् भन्ने कुरा चिन्न सक्ने गरी राजनीतिक रूपमा सचेत छन्। तैपनि, यो विशाल र कठोर संरचनालाई परिवर्तन गर्ने सम्भावना उनीहरूका लागि अत्यन्तै कठिन, टाढाको विषय र जोखिमपूर्ण देखिन्छ।

तत्काल बाँच्नका लागि गर्नुपर्ने संघर्षको सामु धेरै युवाहरू सामाजिक रूपान्तरणको वृहत् योजनाबाट पछि हटेर व्यक्तिगत प्रगतिको व्यवस्थापन गर्न सकिने कार्यतर्फ लाग्छन्। उनीहरू सामूहिक मुक्तिका शक्तिशाली अस्त्रहरूलाई लिएर तिनलाई व्यक्तिगत सहनशीलताका उपकरणहरूमा रूपान्तरण गर्छन्। एक क्रान्तिकारीलाई 'लाइफ कोच' (life coach) को रूपमा पुनर्व्याख्या गरिएको छ; यो उनको राजनीतिक सन्देश बिर्सिएर होइन, बरु धेरैका लागि यो निर्मम प्रणालीमा बाँच्नका लागि गरिने कठोर सङ्घर्ष अक्सर ठूला राजनीतिक लक्ष्यहरूभन्दा अगाडि आउने भएकाले हो।

निष्कर्ष: एक छायाको भविष्य, एउटा अधुरो कार्यसूची

अहिले चीनमा मडारिरहेको माओको छाया विगतको एउटा ‘भूत’ मात्र नभई देशको वर्तमान प्रतिविम्बित गर्ने ऐना पनि हो। राष्ट्रका युवाहरूमाझ उनको जीवन र कार्यप्रतिको पुनर्जागृत चासो एउटा क्षणिक लहर मात्र होइन। यो त चीनको सुधार-पश्चातको सामाजिक व्यवस्थामा रहेका गहिरा र बढ्दो विरोधाभासहरूबाट सिधै जन्मिएको एक गम्भीर राजनीतिक लक्षण हो। तीव्र आर्थिक वृद्धिको युग ओझेल पर्दै जाँदा, 'नवउदारवादी' बजार अर्थतन्त्रले आफ्ना दुष्परिणामहरूलाई छर्लङ्ग पारेको छ: चरम असमानता, जरा गाडेको वर्गीय विशेषाधिकार, र समृद्ध भविष्यको आश्वासन दिइएको पुस्तामा व्याप्त असुरक्षाको भावना। ‘माओ ज्वरो’ यही भौतिक यथार्थप्रतिको वैचारिक प्रतिक्रिया हो।

यो अभियानले विरोधाभासपूर्ण भए तापनि अगाध सम्भावना बोकेको छ। यसको सबैभन्दा ठूलो सामर्थ्य 'वर्गीय विश्लेषण' (class analysis) लाई पुनः केन्द्रविन्दुमा ल्याउनुमा छ। यसले विगत चालीस वर्षको त्यो वर्चस्वशाली उदारवादी सहमतिलाई प्रत्यक्ष चुनौती दिएको छ, जसले बजारमुखी व्यवहारिकता र अमेरिकी नेतृत्वको विश्व व्यवस्थामा समाहित हुनका लागि ‘क्रान्तिलाई बिदाइ’ गर्न खोजेको थियो। नयाँ पुस्ताले एउटा यस्तो राजनीतिक भाषा पुनः सिकिरहेको छ, जसले उनीहरूलाई आफ्नो अलगाव र असन्तुष्टिको स्रोत पहिचान गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ। यसले एक उदीयमान र सम्भावित रूपमा विचलित पार्न सक्ने राजनीतिक शक्तिको निर्माण गर्दछ, जसले सेन्सरसिप (बन्देज) र सरकारी असहमतिबीच पनि स्वाभाविक रूपमा बढ्न सक्ने क्षमता प्रदर्शन गरिसकेको छ।

तथापि, यस अभियानमा कतिपय सीमितताहरू पनि छन्, जसले यसको क्रान्तिकारी प्रतिवद्धतालाई मत्थर बनाउँछन्। यसमा रहेका उग्र साम्राज्यवाद-विरोधी र राष्ट्रवादी भावनाहरू सार्वभौमिकताको चाहनाका वास्तविक अभिव्यक्ति भए तापनि, सरकारले यसलाई आफ्नो वैधानिकता पुष्टि गर्न सहजै प्रयोग गर्न सक्छ। यसले आन्तरिक वर्गीय आलोचनाको प्रहारलाई भुत्ते बनाइदिने जोखिम रहन्छ। यसबाहेक, माओका शिक्षाहरूलाई व्यक्तिगत सफलताका लागि 'सेल्फ-हेल्प' म्यानुअल (निर्देशिका) जस्तो बनाउने प्रवृत्तिले उनको क्रान्तिकारी सिद्धान्तको धारलाई कमजोर तुल्याउने खतरा रहन्छ; जसले सामूहिक कार्यको आह्वानलाई दमनकारी प्रणालीमा बाँच्नका लागि गरिने एउटा सामान्य उपायमा मात्र सीमित गरिदिन्छ। औपचारिक सङ्गठनको अभाव र प्रायः डिजिटल संसारमा मात्र सीमित भएकाले, यो अझै पनि एक व्यवस्थित अभियान हुनुको सट्टा भावनाहरूको एउटा खुकुलो र कहिलेकाहीँ अन्योलपूर्ण मिश्रण मात्र हो।

माओका शिक्षाहरूलाई व्यक्तिगत सफलताका लागि 'सेल्फ-हेल्प' म्यानुअल (निर्देशिका) जस्तो बनाउने प्रवृत्तिले उनको क्रान्तिकारी सिद्धान्तको धारलाई कमजोर तुल्याउने खतरा रहन्छ; जसले सामूहिक कार्यको आह्वानलाई दमनकारी प्रणालीमा बाँच्नका लागि गरिने एउटा सामान्य उपायमा मात्र सीमित गरिदिन्छ।

त्यसोभए, यो छायाको भविष्य के छ त? जबसम्म यसलाई निम्त्याउने आधारभूत सामाजिक र आर्थिक विरोधाभासहरू कायम रहन्छन्– विशेषाधिकार प्राप्त थोरै व्यक्ति र संघर्षरत बहुसंख्यकबीचको विशाल खाडल, राष्ट्रिय आकाङ्क्षा र साम्राज्यवादी दबाबबीचको द्वन्द्व, र प्रणालीगत चिन्ताले थिचिएको पुस्ताले महसुस गरेको अलगाव– तबसम्म माओ हराउने छैनन्। उनको पुनरागमनले यो सङ्केत गर्छ कि चीनको मार्गका बारेमा उनले उठाएका मौलिक प्रश्नहरू बितेको युगका अवशेषहरू मात्र होइनन्। वर्गीय प्रश्न, सामाजिक न्यायको प्रश्न, र समाजमा वास्तविक शक्ति कसको हातमा छ भन्ने प्रश्नहरू दशकौँको बजार सुधारले पनि सुल्झाउन सकेका छैनन्। ती प्रश्नहरू केवल नयाँ रूपमा पुनः प्रकट भएका हुन्, र उनका शब्दहरूले सुसज्जित नयाँ पुस्ताले अहिले जवाफ मागिरहेको छ। यस्तो देखिन्छ कि, क्रान्तिकारी कार्यसूची अझै अधुरै छ।

Notes

1. ↩ For a detailed study of this class-based divergence in attitudes, see Mobo C. F. Gao, The Battle for China’s Past: Mao and the Cultural Revolution (London: Pluto Press, 2008). This divide is starkly illustrated by a 2000 sociological survey conducted in a Henan town. The survey found that 85 percent of respondents disbelieved the core reform promise that “letting some get rich first” would lead to common prosperity, arguing instead that the policy would only widen the gap between the rich and the poor. At the same time, a striking zero percent expressed opposition to the Cultural Revolution. See Sun Liping, Imbalance: The Logic of a Fractured Society (Beijing: Social Sciences Academic Press, 2004), 66.
2. ↩ Wei Bing, “What Do You Think of Mao?,” China Focus 2, no. 1 (1994): 3, cited in Mobo Gao, “Mao’s Spectre Still Haunts Mainland China: China’s Economic Reforms and Chinese Attitudes After Mao’s Death,” Hong Kong Journal of Social Sciences, no. 7 (Spring 1996): 140–58.
3. ↩ Li Yexing, “A Survey on University Students’ Understanding and Evaluation of the ‘Cultural Revolution,'” China News Digest Supplement, no. 475 (April 22, 2008).
4. ↩ Tsinghua University publishes its annual library loan list on its official WeChat public account. For the 2019 data, see Tsinghua University, “Tsinghua University Library’s 2019 Loan Ranking Is Here!,” WeChat, January 10, 2020.
5. ↩ MyCOS Institute, “We Analyzed Big Data from 80 University Libraries and Found This Book is the Most Popular,” Sohu, February 19, 2021.
6. ↩ The original video from Beihang University’s official account remains accessible: Beihang University, “Beihang Library’s 2020 Annual Loan Ranking,” Douyin, May 15, 2021. In the most recent 2024 report, both the Selected Works and fifth volume remained in the top five. See Beihang University Library, “Data Talks 2024: Beihang Library Annual Reading Report,” WeChat, May 13, 2024.
7. ↩ Li Yuan, “‘Who Are Our Enemies?’: China’s Bitter Youths Embrace Mao,” New York Times, July 8, 2021.
8. ↩ See Sanjiu Xiansheng’s answer, “Who Is the Greatest Chinese Person in History?,” Zhihu, last modified August 18, 2017.
9. ↩ See the discussion thread for the question, “From Ancient Times to the Present, Who Do You Think Is the Greatest Chinese Person?,” Zhihu, posted April 7, 2020.
10. ↩ Mark Magnier, “China’s Economic Growth in 2015 Is Slowest in 25 Years,” Wall Street Journal, January 19, 2016.
11. ↩ For an analysis of “involution” and “lying flat” among Chinese youth, see Jinting Wu, “Toward a Different Kind of Social Distinction? Educational Refusal and the Low Desire Youth Subculture in Contemporary China,” in The Bloomsbury Handbook of Bourdieu and Educational Research, eds. Garth Stahl, Guanglun Michael Mu, Pere Ayling, and Elliot B. Weininger (London: Bloomsbury Academic, 2024).
12. ↩ Wang Pingping, “The Employment Situation Was Generally Stable in the First Half of the Year,” National Bureau of Statistics of China, July 18, 2023.
13. ↩ National Bureau of Statistics of China, “NBS Spokesperson Answers Questions on the National Economic Performance for July 2023,” August 15, 2023.
14. ↩ For the evolution of the “Little Pink” phenomenon and the rise of spontaneous nationalism among youth, see Jing Wu, Simin Li, and Hongzhe Wang, “From Fans to ‘Little Pink’: The Production and Mobilization Mechanism of National Identity under New Media Commercial Culture,” in From Cyber-Nationalism to Fandom Nationalism, ed. Hailong Liu (New York: Routledge, 2019), 32–52.
15. ↩ John Bellamy Foster, “The New Cold War on China,” Monthly Review 73, no. 3 (July–August 2021): 1–20.
16. ↩ Edgar Snow, Red Star Over China (New York: Bantam Books, 1978), 140–41.

स्रोत: मन्थ्ली रिभ्यूबाट अनुदित

विशेष अनुरोध

हामीले यो सामग्री अनुवाद गर्दा निक्कै श्रम खर्च भएको हुन्छ । यसलाई पुनप्रकाशन नै गर्नुपरे पेशागत आरण र मर्यादाको सम्मान गर्दै मूल स्रोत मन्थ्ली रिभ्यू र यसको नेपाली अनुवादको स्रोत:  दायित्वबोधको हाइपर लिङ्कसमेत राखिदिनु हुन विशेष अनुरोध गर्दछौं ।