नेपालमा राजनीतिक प्रणाली ‘स्थिर’ तर राजनीतिक सत्ता किन अस्थिर ?
प्राध्यापक द्वय सञ्जीव उप्रेती र प्रमोद मिश्र यसो भन्छन् ! (भिडियोसहित)
![](https://snowberry.prixacdn.net/media/gallery_folder/Sanjeev%2520and%2520Pramod%2520sir_mDNxj9v1BI_v6lezqpoeuqvzwqlg7sc6utsxp7dre6hduicsvijcwc7c1q4ujiownhrq4rp_LUmguDrcPJ_uwhers6sn3mhd6fpmbiydzvaggb2ehjnyj1meji356cpdeu96hdw4ywv1lqx.jpg)
मुलुकमा यतिखेर संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र छ । यो शासन व्यवस्था लागू भएको झन्डै दुई दशशक भएको छ । अवस्था र व्यवस्थालाई पुरानै दिशातिर फर्काउने सीमित व्यक्तिहरुको चाहना र माग बाहेक बहुसंख्यकले यस व्यवस्थालाई स्वीकारेका छन्, अभ्यासमा त्यसैलाई लागू गरिरहेका छन् । यस अर्थमा मुलुकमा शासन प्रणाली स्थिर छ भन्ने दावी कतिपयले गर्दै आइरहेका छन् ।
तर यही स्थिर भनिएको शासनप्रणालीभित्र अभ्यास गरिने राजनीतिक सत्ता भने अस्थीर चरित्रको छ । मुलुकमा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र लागू भएको वर्षको समयावधिभित्र पटक पटक सत्ता परिवर्तन भएको छ । मुलुकमा कतिखेर को सत्ताको सिंहासनमा राज हुने हो ? कुनै टुंगो छैन । नीति, सिद्धान्त र नैतिकता कुन चरीका नाम हो भन्ने भएको छ, सत्ता स्वार्थको लागि कुनै पनि बेला राजनीतिक सत्तामा हेरफेर परिवर्तन हुनु सामान्य कुरा भएको छ ।
त्यसमाथि थप, यस स्थिर भनिएको शासन प्रणालीमै पनि संघीयता, लोकतन्त्र, समावेशिता, धर्मनिरपेक्षता जस्ता कुराहरुको व्यवहारिक अभ्यासबारे बारम्बार प्रश्नहरु पनि उठ्दै आइरहेकै छ ।
मुलुकको यो अवस्थालाई प्राज्ञिक वर्गले कसरी लिइरहेको छ ? यसबारे जान्नका लागि हामीले प्राध्यापक द्वय सञ्जीव उप्रेती र प्रमोद मिश्रसँग कुराकानी गरेका थियौं । प्रस्तुत छः उहाँहरुले राख्नु भएका विचार ।
हाम्रोमा जे काम पनि नाटकीय भयो !
प्राडा सञ्जीव उप्रेती, लेखक एवं नागरिक अभियन्ता
हामीले छानेको संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको बाटो राम्रो छ, त्यसमा कुनै समस्या छैन । सामाजिक न्यायसहितको लोकतन्त्र, स्थानीय शासन र परिचयसँग जोडिएको संघीयताको बाटो हामीले ठीक रोजेका छौं । बाटोमा अवरोधहरु आउँछन् । तिनको सामना गर्दै आएका समस्याहरुलाई केलाउँदै, व्यवस्थालाई परिष्कृत गर्दै अघि बढ्नुको विकल्प छैन । बेलाबेलामा सुनिने भाष्य के हो भने संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा त गयौं तर भ्रष्टाचार घटेन, कानूनमा अझै छिद्रैछिद्र छन् । न्याय प्राप्तिका लागि अझै अनसन बस्नुपर्ने अवस्था छ । अहिलेको प्रणालीले राम्ररी काम गरिरहेको छैन । तर काम नगरेको हुनाले फर्केर फेरि राजतन्त्रतिर जाने, इतिहासको उल्टो बाटोतिर जाने खालको बेलाबेलामा जुन भाष्य निर्माण हुन्छ, त्यो गलत भाष्य हो ।
कानूनमा छिद्रहरु छन्, हुनेखानेलाई न्याय छ, पिँधमा परेकाहरुलाई किन यतिका उकुसमुकुस छ, छट्पटाहट छ, ऊ किन बारम्बार सडकमा आइबस्नुपर्छ भन्ने कुरालाई ध्यान दिनुपर्छ ।
हामीले बाटो ठीक पक्रेका छौं । त्यसमा अवरोध किन आयो, त्यसमा छिद्रहरु किन देखापरे, त्यसलाई पन्छाउने हो, हल गर्ने हो । कानूनमा छिद्रहरु छन्, हुनेखानेलाई न्याय छ, पिँधमा परेकाहरुलाई किन यतिका उकुसमुकुस छ, छट्पटाहट छ, ऊ किन बारम्बार सडकमा आइबस्नुपर्छ भन्ने कुरालाई ध्यान दिनुपर्छ । कानूनमा भएका छिद्रहरुलाई बन्द गर्नुपर्छ ।
संघीयताको अभ्यासमा वास्तविक रुपमा के कस्ता खालका तगाराहरु आइरहेका छन् ? त्यसलाई पन्छाउनु पर्छ ।
संघीयतामा महिला, दलित लगायत सबैको समानुपातिक हिसाबले प्रतिनिधित्व गरिने कुरा राम्रो हो । तर के भइरहेको छ भने उही अनुहारहरु बारम्बार दोहोरिएर आइरहेका छन् । महिलाहरुमा पनि धेरैजसो राजनीतिमा संलग्न पुरुषहरुको नातागोताकाहरु छानिन्छन् । समानुपातिक प्रतिनिधित्वमा आएका महिला दलितहरु पनि निर्णयकारी भूमिकामा छैनन् भन्ने सुनिन्छ । यसलाई सच्याएर जाने हो, फेरि भूतकालमा फर्केर जाने, राजा ल्याउने भनने कुरा सही होइन ।
नेपालमा स्थीर सरकार किन बन्न सकेन ?
हामीले अपनाएका समानुपातिक प्रतिनिधित्वको व्यवस्था रहेसम्म कुनै पनि दलको बहुमत नहुने कुरा पनि आइरहेको छ । त्यसको अर्थ मिलिजुली सरकार बन्ने हो । मिलिजुली सरकार झुलिरहनु कुनै अनौठो कुरा होइन ।
वास्तवमा, अस्थीर सरकार हुनुको मुख्य कारण राजनीतिक संस्कार नै हो । देश हाँक्न भनेर आएका पुराना पार्टी वा नयाँ पार्टीका नेताहरु कुरा त राम्रो गर्नुहुन्छ । तर उहाँहरुले लोकतन्त्रलाई पार्टीभित्र आन्तरिकरण गर्नुभएन ।
तर मिलिजुली सरकार संसारका अरु भागहरुमा पनि छन् । त्यसैले मिलिजुली सरकार बन्ने अवस्था नै अस्थीर सरकारको कारण हो भनेर भन्न मिल्दैन ।
वास्तवमा, अस्थीर सरकार हुनुको मुख्य कारण राजनीतिक संस्कार नै हो । देश हाँक्न भनेर आएका पुराना पार्टी वा नयाँ पार्टीका नेताहरु कुरा त राम्रो गर्नुहुन्छ । लोकतन्त्र, न्याय चाहिँदैन भनेर कसैले भनेका छैनन् । राप्रपा र एकाध बाहेक कसैले पनि राजतन्त्र ल्याउनुपर्छ भनेको छैन । तर उहाँहरुले लोकतन्त्रलाई पार्टीभित्र आन्तरिकरण गर्नुभएन । लोकतान्त्रिक अभ्यास त दलहरुभित्रै देखिनुपर्ने हो नि । दलहरुभित्र नयाँ अनुहारहरुले मौका पाइरहेका छैनन्, उही अनुहारहरुको पुनरावृत्तिले देखाउँछ, आन्तरिक लोकतन्त्रमा उहाँहरुले काम गरिरहनुभएको छैन । संविधानमा समाजवाद त लेखिएको छ तर स्वास्थ्य शिक्षाको क्षेत्रमा कतिहदसम्म समाजवादको अभ्यास भएको छ ? समाजवाद आफैंमा वृहत शब्द हो । मुख्य कुरा त्यो आदर्शतिर हामी कति अघि बढेका छौं भन्ने नै हो । त्यो दिशातिर बढेको देखिँदैन । हाम्रोमा कुरा एकातिर, अभ्यास अर्कोतिर भइरहेको छ । अर्थात् सिद्धान्त र अभ्यासको बीचमा एउटा ठूलो खाडल देखापरेको छ । नेताहरुले सुन्दा राम्रो लाग्ने गरी लोकतन्त्र, समानुपातिक, परिचयको पक्षमा कुरा गर्नुहुन्छ । तर व्यवहारमा त्यो भइरहेको छैन । हाम्रोमा जे काम पनि परफरमेटिभ (नाटकीय) भयो । हेर्दा हाम्रोमा लोकतन्त्रका सबै अवयवहरु छन् तर ती सबै भित्रभित्र खोक्रा छन् ।
निरन्तर नवीकरणको प्रक्रिया नअंगालेसम्म कुनै पनि समाज अगाडि बढ्न सक्दैन ।
प्रा. प्रमोद मिश्र, लेखक एवं नागरिक अभियन्ता
केही व्यक्ति र समूहहरुले केही विमति राखे पनि मोटामोटी रुपमा नेपालमा गणतन्त्र, धर्मनिरपेक्षता, संघीयता जस्ता कुराहरु स्थापित भएका छन् । तिनको व्यवस्थापन गर्ने कुरा गर्दा त्यो अहिले प्रयोग मात्रै भइरहेको अवस्थामा देखिन्छ । नेपालमा योभन्दा अगाडि धर्मनिरपेक्षता, गणतन्त्र, संघीयता, समावेशिताका कुरा आएका थिएन । नेपाली समाजमा परम्परागत रुपमा स्थापित सामाजिक ढाँचाले यी नयाँ कुराहरुलाई कसरी आत्मसात गर्छ र कार्यान्वयनमा ल्याउँछ भन्ने हेर्न बाँकी छ । त्यसैले यी सैद्धान्तिक कुराहरुलाई मोटामोटी रुपमा अंगाले पनि वास्तविक रुपमा त्यसको कार्यान्वयन पक्ष अझै पनि प्रयोगकै चरणमा छ ।
गर्दै जाँदा केही कुराहरुलाई संशोधन, सच्याउनुपर्ने वा सुधार गदै लानुपर्ने हुन्छ । प्रयोगको दौरानमा असफल भएका कुराहरुलाई हटाउनु पर्ने पनि हुन्छ । त्यसैले सैद्धान्तिक कुराहरुलाई मोटामोटी रुपमा अंगाले पनि परम्परागत रुपमा कायम समाजको ढाँचा, संस्कृतिको ढाँचा र मानिसहरुको उन्मुखता लगायतका पक्षहरुको पृष्ठभूमिमा हामीले अपनाएका धर्मनिरपेक्षता, गणतन्त्र, संघीयता, समावेशिता लगायतका कुराहरु सम्पूर्ण रुपमा ग्रहण भइसकेको छैन । यस अर्थमा हाम्रो लोकतन्त्र शैशवावस्थामा छ र त्यसको गाह्रोपना राजनीतिमा देखिइरहेको छ ।
परम्परागत रुपमा कायम समाजको ढाँचा, संस्कृतिको ढाँचा र मानिसहरुको उन्मुखता लगायतका पक्षहरुको पृष्ठभूमिमा हामीले अपनाएका धर्मनिरपेक्षता, गणतन्त्र, संघीयता, समावेशिता लगायतका कुराहरु सम्पूर्ण रुपमा ग्रहण भइसकेको छैन ।
अस्थिरको कारणबारे कुरा गर्दा, एउटा उदाहरणबाट प्रष्ट पार्न चाहन्छु । मानिलिऔं, हामीलाई विराटनगर जानुछ । त्यहाँ जाँदा उडेर जाने कि, गुडेर जाने कि, कुन बाटो भएर जाने हो? त्यसरी जाँदा पनि कहीँ पहिरो जान सक्छ, कहीँ अन्य अवरोधहरु आउन सक्छ । यी कुराहरु यात्रामा नगई थाहा हुँदैन । अहिलेको प्रणालीले भोगिरहेको समस्याहरुका बीच समाधान खोज्दै यसलाई कसरी स्थायी बनाए लैजाने भन्ने प्रश्न उठ्न सक्छ । यस दौरानमा स्थायित्वका लागि मुलुकलाई प्रत्यक्ष निर्वाचित राष्ट्रपतीय वा प्रधानमन्त्रीय प्रणालीमा पनि लान सकिन्छ । मुख्यतः यसलाई अग्रगामी दिशामा कसरी लैजाने भन्ने नै हो र त्यो कुरा समाज, बौद्धिक वर्ग र राजनीतिक पार्टीहरुले पनि सोच्ने कुरा हो ।
हामीले उन्नत राजनीतिक प्रणाली त अपनायौं तर त्यसका लागि चाहिने उन्नत राजनीतिक संस्कार नेपालका राजनीतिक पार्टीहरुमा देखिएन, त्यसैले नेपालीमा राजनीतिक अस्थिरता देखिएको भन्ने सवालका सन्दर्भमा कुरा गर्दा समाजको परम्परागत बनावटले प्रभाव पारिरहेको हुन्छ । हामीले आन्दोलनबाट गणतन्त्रको स्थापना गर्यौं, नयाँ संविधान ल्यायौं र संघीयता, गणतन्त्र लगायतका राजनीतिक प्रणालीहरुलाई अपनायौं । तर हाम्रो समाज परम्परागत समाज हो । हाम्रा राजनीतिक नेताहरुले पञ्चायतविरुद्ध लडे पनि उनीहरुले बोकेको संस्कार त्यतिखेरकै हो । त्यसलाई नयाँ किसिमले कसरी अगाडि बढाउने भन्ने कुरा नयाँ पुस्ताका केही व्यक्तिहरुले देखाइपनि रहेका छन् ।
विग्रेका कुराहरुलाई क्रमिक रुपमा सुधार्दै लानुपर्छ । निरन्तर नवीकरणको प्रक्रिया नअङ्गालुन्जेल कुनै पनि समाज अगाडि बढ्न सक्दैन । त्यसैले निरन्तर विमर्श र संवादको प्रक्रिया अगाडि बढाउने र त्यसबाट निस्केको निष्कर्षलाई कार्यान्वयन गर्नेतिर प्रयास हुनु जरुरी छ ।
त्यसैले विग्रेका कुराहरुलाई क्रमिक रुपमा सुधार्दै लानुपर्छ । निरन्तर नवीकरणको प्रक्रिया नअङ्गालुन्जेल कुनै पनि समाज अगाडि बढ्न सक्दैन । त्यसैले निरन्तर विमर्श र संवादको प्रक्रिया अगाडि बढाउने र त्यसबाट निस्केको निष्कर्षलाई कार्यान्वयन गर्नेतिर प्रयास हुनु जरुरी छ । निरन्तर परिमार्जन गर्दै लैजान सकिएन भने त्यो समाज जड समाज हुन्छ ।
हामीले अंगालेका प्रणालीमा केही कुराहरु सफल भएका छन् भने केही असफल पनि भएका छन् । मुख्य कुरा असफल भएका कुराहरुलाई विचार, विमर्श र छलफलबाट नयाँ तरिकाले सुधार्दै लैजाने नै हो ।
![के ‘बहुलवाद’ र ‘बहुदलीयता’ एकै कुरा हो ?](https://snowberry.prixacdn.net/media/gallery_folder/Manik-sir-series-Bahulbad-Main_VDjNQphDND_1s7kfozxsrzipn87hqixrikhelhn76k3rb4zms83fm2q4d79npttpy1wstyk_50iKtIAUEa_jbde7e04mfqqt8g3ig0ecj6lqmi02bpmw8difumt9gfbakbgpzjoxvzbitfx.jpg)
के ‘बहुलवाद’ र ‘बहुदलीयता’ एकै कुरा हो ?
![ख्वप विश्वविद्यालय स्थापनाको कुरा नागपास खेले जस्तो भइरहेको छ](https://snowberry.prixacdn.net/media/gallery_folder/Sunil-Prajapati-Thumbnail_8qHGdJEIAb_j2zhuzo13v1bo3nfvtisvlwzvisdv25zpwfnjuppmgofzj5hs3pybqk2mq2g_LmSZQQGr8o_aiu4fgf6wgpwkirinvsgw02kdhkfcgwkydcjbyedn9damkfeq3rmz5kwappk.jpg)
ख्वप विश्वविद्यालय स्थापनाको कुरा नागपास खेले जस्तो भइरहेको छ
![नवउदारवादको जंगली पूँजीवाद](https://snowberry.prixacdn.net/media/gallery_folder/Yuwaraj-Sangraula-new-article_lyLWSmYMbc_mfdoiqcyolbyxpq4191w4kgsmza3lbgonmfaqeppeaw4aijxquoemszrqdal_zClL4WmUy6_i0zblnd3v2qkuybcno3ylnnja9eiruilupokfasd4dlakbgbky9jhk187le6.jpg)
नवउदारवादको जंगली पूँजीवाद
![कुन कुरालाई प्रगतिशील भन्ने कुनलाई प्रतिगामी ?](https://snowberry.prixacdn.net/media/gallery_folder/Darsan-Pragatisil-vs-pratigami_k67TBGcUBd_9psshk7jkl2kg2cqud33znfcpnc9wjiaoctrupcdxzk5x4t38byo2ztx8w8h_q1nUMNePym_upeu7pzjigmnyub2rhm8dckhpalej3hom3m2jhcxwr4fy3pe8rqrnvspbfvx.jpg)
कुन कुरालाई प्रगतिशील भन्ने कुनलाई प्रतिगामी ?
![संविधान संशोधन: आजको अपरिहार्य आवश्यकता](https://snowberry.prixacdn.net/media/gallery_folder/Yogendra-Dhakal-about-Sambidhan-Samsodhan_u4n9k9mWOy_vqwzntuptlxdde85yxqmggiit3onruwvuft3b6cbc2s517gusoat3f5cat6t_fta7ukZ4Qs_8zsyngjryvhuoltond2hgx31ajgfwnny9k2qh28xntyoutow3uwmmzlob1po.jpg)
संविधान संशोधन: आजको अपरिहार्य आवश्यकता
![स्वास्थ्य सेवा प्रत्येक नागरिकको घरदैलोमा पुऱ्याउने उपाय के ?](https://snowberry.prixacdn.net/media/gallery_folder/Dr-Sharad-wanta-Barefoot-doctors-Main_u5M2UqLh5c_8nxbaecpfdaalaj3xj8aatceezhf2ayvugcjzuczyohvsaxbcuarg2z5ea8y_QvqRFK7BNU_8kvc1qipd2qyioigb7z2guek7yevgpipq65xfgzecxnyp15a8fq9v9btnzsk.jpg)
स्वास्थ्य सेवा प्रत्येक नागरिकको घरदैलोमा पुऱ्याउने उपाय के ?
![के नेपाली समाज मृत समाजमा रूपान्तरित भएकै हो त ?](https://snowberry.prixacdn.net/media/gallery_folder/Palestine%2520massacer_Om5eYCvtLi_culgmvhzyfn4ozt8friwvsqztzg94n0i2imb3oiwvturjmspl6ijito5l4cj_ZEGUPqIZXF_4aampqp0mmztotwbswdcwg8dnfklowo0zepqydx2cirv6xooyp9qas2tzjsg.jpg)
के नेपाली समाज मृत समाजमा रूपान्तरित भएकै हो त ?
![निर्वाचन प्रणालीमा कहाँ छ समस्या ?](https://snowberry.prixacdn.net/media/gallery_folder/Tula-narayan-Shah-Main_xInUduQuLY_y9bscbzepamciottciwigypgb7jkvgrpxc19zqovxqwkqyuldottzegkddgk_hhv17Lcv4H_vavvknfpex5munqekz8hxf3ygdnssye7w1dwcvtyrtawa4itidxdfwllqq43.jpg)
प्रतिक्रिया