शब्द र संख्याको सङ्गम: गणित र साहित्यको अविभाज्य सम्बन्ध

मानिसले अक्सर ज्ञानलाई दुई भिन्न कित्तामा विभाजन गरेको छ– एकातिर गणित र विज्ञान, अर्कोतिर साहित्य र कला। पहिलो जगतलाई तर्क र कठोरताको क्षेत्र मानिन्छ भने दोस्रोलाई कल्पना र संवेदनाको। तर, यो विभाजन नितान्त नवीन, कृत्रिम र अतार्किक छ। लामो समयसम्म गणित र साहित्य एउटै बौद्धिक संस्कृतिका अभिन्न हिस्सा रहेका छन्। यी दुवैको मूल ध्येय एउटै थियो: संसारमा लुकेका 'पैटर्न' वा संरचनाहरूलाई पहिचान गर्नु। जब कुनै गणितज्ञले एउटा प्रमेय प्रमाणित गर्छन्, तब उनले वास्तवमा कुनै जटिल व्यवस्थाभित्र लुकेको एउटा निश्चित ढाँचालाई उजागर गरिरहेका हुन्छन्। ठ्याक्कै त्यसरी नै, जब कुनै लेखकले कथा बुन्छन्, उनले पनि जीवनभित्रका सम्बन्ध र संरचनाहरूलाई नै प्रकट गरिरहेका हुन्छन्। फरक यति मात्र हो कि गणितले प्रतीक र संख्याको भाषामा बोल्छ, जबकि साहित्यले शब्द र रूपकको सहारा लिन्छ।

साहित्यमा गणित यसको आन्तरिक बुनोटमै समाहित हुन्छ। कविताका छन्द, अनुप्रास, लय र आवृत्ति– यी सबै गणितीय स्वरूप हुन्। संस्कृत काव्यशास्त्रमा विकसित छन्दहरूको जटिल प्रणाली वास्तवमा एक गणितीय व्यवस्था नै हो। प्राचीन भारतीय आचार्यहरूले छन्द गणनाका लागि जुन विधिहरू प्रयोग गरे, ती पछिल्लो समयका 'कम्बिनेटोरिक्स' (क्रमचय-संचय) जस्ता गणितीय सिद्धान्तसँग मेल खान्छन्। गणित र साहित्य दुवै 'सम्भावना' सँग खेल्छन्। गणितले सम्भावित संरचनाहरूको संसार निर्माण गर्छ भने साहित्यले सम्भावित अनुभवहरूको। फ्रान्सेली लेखक रेमण्ड क्यूनोको पुस्तक Cent Mille Milliards de Poèmes यसको उत्कृष्ट उदाहरण हो, जहाँ थोरै सनेटहरूलाई यसरी मिलाइएको थियो कि तिनका पंक्तिहरू फेरबदल गर्दा अर्बौँ कविताहरू सिर्जना हुन सक्थे। यसले के सिद्ध गर्छ भने, पुस्तकमा लेखिएका शब्दहरू सीमित भए पनि तिनले बोकेका सम्भावित कविताहरू अनन्त थिए।

यो विचारले हामीलाई एउटा गहन प्रश्नतर्फ डोर्‍याउँछ: के ती सबै कविताहरू वास्तवमै अस्तित्वमा छन्, वा केवल सम्भावनाका रूपमा मात्र? यही प्रश्न गणितमा पनि उब्जिन्छ। गणितमा अनन्त सम्भावनाका ढोकाहरू हुन्छन्, तर तीमध्ये केही मात्र हाम्रो अनुभवको दायरामा आउँछन्। लुइस क्यारोल, जो Alice in Wonderland का लेखक र पेसाले गणितज्ञ थिए, उनका रचनामा तर्क, विरोधाभास र संरचनात्मक खेलहरूको बाहुल्य छ। उनको कथा पढ्दा लाग्छ, मानौँ कुनै गणितीय पहेलीले बिस्तारै आख्यानको रूप लिइरहेको छ। त्यसैगरी, अर्जेन्टिनी लेखक जर्ज लुइस बोर्खेसले आफ्नो कथा The Library of Babel मा एउटा यस्तो पुस्तकालयको परिकल्पना गरे जहाँ संसारका सबै सम्भावित पुस्तकहरू उपलब्ध छन्। यो पूर्णतः गणितीय संयोजनको सिद्धान्तमा आधारित छ। यदि अक्षरहरू सीमित र पृष्ठको लम्बाइ निश्चित छ भने, गणितीय रूपमा सबै सम्भावित पुस्तकहरूको संख्या किटान गर्न सकिन्छ। तर, यदि सबै सम्भावित पुस्तकहरू उपलब्ध भए भने सत्यको खोजी असम्भवप्रायः हुनेछ, किनकि सत्य अनगिन्ती अर्थहीन सम्भावनाहरूको बीचमा हराउनेछ। यहाँ गणित र दर्शन एकअर्कामा विलिन हुन्छन्।

भारतीय र संस्कृत परम्परामा पनि शब्द र संख्याको यो सम्बन्ध निकै पुरानो छ। छन्द रचनामा प्रयोग हुने 'लघु' र 'गुरु' मात्राहरूको संयोजन आधुनिक 'बाइनरी प्याटर्न' (द्विआधारी पद्धति) जस्तै छ। मानव मस्तिष्क मूलतः संरचना पहिचान गर्ने एक यन्त्र हो। चाहे गणित होस् वा कविता, यसले निरन्तर सम्बन्धहरूको खोजी गरिरहन्छ। त्यसैले गणितीय सौन्दर्य र काव्यात्मक सौन्दर्यमा एउटा अद्भुत समानता देखिन्छ– दुवैमा एक प्रकारको सरलता, सन्तुलन र गहिराइ हुन्छ। आधुनिक शिक्षाले यी दुई क्षेत्रलाई अलग गरेर हाम्रो बुझाइलाई संकुचित पारिदिएको छ। वास्तविकतामा संसार केवल संख्या वा केवल शब्दहरूको मात्र होइन; यो त अनुभव र संरचनाहरूको समिश्रण हो। गणितले हामीलाई ढाँचा दिन्छ र साहित्यले अर्थ। गणित ब्रह्माण्डको भाषा हो भने साहित्य मानवीय अनुभवको। हरेक महान कथाभित्र एउटा अदृश्य गणित लुकेको हुन्छ र हरेक गहन गणितीय विचारभित्र कतै न कतै एउटा कविताले जन्म लिइरहेको हुन्छ।